thumb|Pomiar głębokości z dzieła Stanisława Grzepskiego „Geometria to jest miernicka nauka” (1566) Określenie historia nauki polskiej ma dwa znaczenia: Po pierwsze, odnosi się do dziejów tworzenia, obiegu i recepcji wiedzy naukowej na (zmiennych historycznie) ziemiach polskich oraz do badań prowadzonych przez uczonych polskich, bez względu na miejsce ich pracy. Po drugie, dotyczy badań starających się opisać i wyjaśnić rozwój polskiej nauki, podejmowanych w ramach dyscypliny historii nauki.
Wkład Polski do nauki światowej Wkład Polski do rozwoju nauki światowej (liczony według tak nieprecyzyjnej miary, jak odsetek biogramów polskich uczonych w największych i najbardziej wiarygodnych słownikach biograficznych) w różnych okresach historycznych przekraczał udział ludności Polski (w jej zmiennych kształtach terytorialnych) w ludności świata. Podczas gdy udział Polski w ludności świata szacuje się na ok. 0,4% w roku 1000 oraz ok. 0,65% tysiąc lat później, najbardziej znany słownik biograficzny uczonych Dictionary of Scientific Biography (Charles Scribrer’s Sons, t. 1-18, New York 1970-90) wśród opublikowanych haseł zamieścił ok. 1,5% biogramów uczonych, którzy działając w Polsce lub (rzadziej) pochodząc z Polski, wpłynęli na rozwój światowej nauki. Wkład Rzeczypospolitej w narodzinach nowożytnej nauki eksperymentalnej w XVII i I poł. XVIII w., mierzony liczbą urodzonych i działających tu uczonych, wyniósł ok. 1%. Wkład Polski do nauki światowej mierzony liczbą publikacji rejestrowanych obecnie w Science Citation Index oscyluje wokół ok. 1%.
Charakter nauki w Polsce Charakter nauki w Polsce w różnych okresach historycznych zależał nie tylko od dominującego ideału wiedzy, ale także od tego, co było siłą sprawczą tworzenia wiedzy (Kościół, państwo, mecenat magnacki, środowisko naukowe) oraz co było główną formą organizacyjną tworzenia wiedzy (uniwersytet, zakony, dwory magnackie, biblioteki, fundacje prywatne, pozauczelniany instytut badawczy).
Działalność poznawcza określana mianem nauki jest bardzo zróżnicowana – pod względem metody i podejścia – nawet w obrębie danego okresu historycznego. Skala zróżnicowania wzrasta, gdy uwzględnia się różne epoki, w których nie tylko stosowano różne programy badawcze, ale także hołdowano odmiennym ideałom wiedzy, a także kładziono różny nacisk na teoretyczny, empiryczny lub praktyczny aspekt nauki. W poniższym przeglądzie stosuje się pojęcie nauki zgodnie z jej rozumieniem w danej epoce.
Aż do ostatniej ćwierci XIX w. nauka polska – jak można sądzić, nieco dłużej i w nieco większym zakresie niż w krajach zachodniej Europy – była zdominowana przez nauki humanistyczne. W okresie staropolskim nauki matematyczno-przyrodnicze zyskały na znaczeniu w okresie Odrodzenia oraz Oświecenia; jednak przewagę wśród publikacji naukowych w stosunku do nauk humanistycznych uzyskały one dopiero w XX w. Jeszcze w XIX w. ponad 50% polskich uczonych uprawiało nauki humanistyczne i nauki społeczne; ok. 23% – matematyczno-przyrodnicze, a zaledwie 6% – techniczne. I połowa XIX wieku – tak w Polsce, jak i na świecie – stała pod znakiem dominacji humanistyki. W II połowie tego wieku znacznie silniej zaznaczał się rozwój nauk matematyczno-przyrodniczych.
Liczba uczonych Oszacowanie liczby uczonych na 100 000 mieszkańców Polski w różnych okresach historycznych jest trudne ze względu na historyczną zmienność pojęcia uczonego (np. uczony-amator i naukowiec zatrudniony na etacie), brak danych statystycznych dotyczących badaczy aż do XX w. oraz trudności z określeniem liczby mieszkańców Polski (w jej zmieniających się granicach).
Niemniej, można przyjąć następujące szacunki:
Wiek/rok Liczba uczonych na 100 000 mieszkańców Polski Liczba mieszkańców Polski XVI w. 2 – 3,5 ok. 3 mln XVII w. 3 – 5,5 ok. 3 mln XVIII w. 3,5 – 5,5 od ok. 3 do ok. 6 mln 1820 5,0 – 6,0 ok. 10 mln 1922 13 ok. 26 mln 1939 18 34,8 mln 1981 196 ok. 35 mln 1991 170 ok. 38 mln 2000 228 38,6 mln
Szacunkowe dane pozwalają na postawienie hipotez o stabilizacji liczby uczonych od XVI wieku do połowy XVIII oraz istnieniu dwóch progów wzrostu: w początku XIX w. oraz po II wojnie światowej. Krzywa liczby uczonych na 100 000 mieszkańców kraju wykazuje wiele podobieństw do krzywej wydawnictw książkowych: po stagnacji XVII – I poł. XVIII w. następują okresy skokowego wzrostu w XIX i XX w., zwłaszcza po II wojnie światowej.
Wydatki na badania naukowe w Polsce Dane o wydatkach na badania i prace rozwojowe jako odsetka PKB są liczone od roku 1961 (z przerwą 1962–1973). Wskazują one na wzrost do roku 1986, spadek po roku 1981, ponowny wzrost w II poł. lat 1980., ponowny spadek po roku 1991 oraz ponowny (powolny) wzrost w ostatnich latach:
Rok Wydatki na B+R jako % PKB 1961 1,05 1980 1,6 1990 1,1 2011 0,77
Brak danych dla PKB i udziału w PKB wydatków na B+R dla okresu międzywojennego, szacuje się, że dla pewnych lat mogły one wynosić 0,2% PKB.
Nauka w Polsce na przestrzeni dziejów Średniowiecze Początki nauki w Polsce sięgają XIII w. Poprzedził je dwuwiekowy proces absorpcji dorobku chrześcijańskiej Europy, zapoczątkowany chrystianizacją Polski (966 r.) oraz budową struktur organizacyjnych Kościoła i państwa. Aż do XV w. motorem rozwoju zainteresowań wiedzą były przede wszystkim studia zagraniczne oraz biblioteki kapitulne i klasztorne. Od XIV w. kultura umysłowa, będąca dotąd głównie prerogatywą duchowieństwa sprawującego wysokie urzędy dworskie i kościelne, zaczęła się upowszechniać w kręgach szlachty i mieszczaństwa. Studia zagraniczne (w XIII i XIV w. głównie we Włoszech i Francji, a od poł. XIV w. także w Pradze) stały się coraz powszechniejsze.
Szybki awans cywilizacyjny Polski do rangi jednej z najpoważniejszych potęg europejskich, rozwój jej społeczeństwa (ludność miejska stanowiła 15% w połowie XIV w. i 20% w połowie XVI w.), gospodarki (w XV w. podstawowe wskaźniki gospodarcze Polski były zbliżone do angielskich i holenderskich) i administracji państwowej stworzył potrzebę założenia własnego uniwersytetu. Powołany w Krakowie w roku 1364, właściwą działalność dydaktyczną i naukową podjął w roku 1400. W krótkim czasie uniwersytet krakowski zyskał europejską renomę, ściągając studentów z wielu krajów Europy. Uniwersytet dostarczał wysoko wykwalifikowanych kadr administracji państwowej i kościelnej, był ośrodkiem doradztwa politycznego, wsparciem Rzeczypospolitej na arenie międzynarodowej (m.in. udział polskich uczonych na soborach w Bazylei i Konstancji oraz pomoc w chrystianizacji Litwy), ośrodkiem recepcji myśli starożytnej i nowożytnej, katalizatorem życia intelektualnego. W I połowie XV w. w uczelni krakowskiej dominowały nauki społeczno-moralne. W II połowie XV w. na czoło wysunęły się nauki ścisłe, a zwłaszcza astronomia.
Aż do XV w. życie umysłowe w Polsce było dalekie od tego, co dokonywało się w rozwiniętych ośrodkach o starych tradycjach intelektualnych, takich jak Francja, Włochy, Anglia, Niderlandy i pewne części Niemiec. Było ono – pod względem swego poziomu i intensywności – zbliżone do Czech, Węgier i krajów skandynawskich. Polska była bardziej jego biorcą niż współtwórcą rozwoju nauki. W XV w. dzięki uniwersytetowi w ciągu kilku pokoleń Polska zbliżyła się do krajów o rozwiniętej od dawna kulturze naukowej. Do XV w. wybitne osiągnięcia polskiej myśli związane były z ośrodkami zagranicznymi. W wieku XV – z ośrodkami krajowymi.
II połowa XV – koniec XVIII w. W II połowie XV w. życie naukowe przekroczyło mury Akademii Krakowskiej. Istotnego znaczenia nabrały kółka literacko-naukowe oraz dyskusje i zebrania organizowane poza murami uczelni, zarówno z inicjatywy mieszczan, jak i możnowładztwa, świeckiego i duchownego. Nie tyle uniwersytet, co dwory i kancelarie książęce (a zwłaszcza dwór i kancelaria Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta) stały się ośrodkami ruchu humanistycznego. Pomiędzy działalnością prawniczą, dyplomatyczną i kancelaryjną a działalnością naukową powstał rodzaj sprzężenia. Działalność kancelaryjna bywała pobudką dla systematycznego gromadzenia źródeł historycznych (tzw. teki Górskiego, XVI w.).
Kraków (ze swym uniwersytetem, drukarniami, dworem królewskim i gośćmi zagranicznymi) pozostał aż do końca XVI w. kulturalną stolicą kraju, jednak już od końca XV w. nastąpiła decentralizacja życia naukowo-literackiego. Wzrosła rola małych miasteczek – siedzib szkół i drukarń – oraz mecenatu magnackiego. Jednocześnie nastąpił napływ świeckich do świata nauki oraz większe zróżnicowanie pochodzenia społecznego i narodowego polskich uczonych. W XVI w. nauka polska wydała wiele wybitnych dzieł z różnych dziedzin, przede wszystkim epokowe dzieło Mikołaja Kopernika O obrotach sfer niebieskich. Kwitło dziejopisarstwo (Marcin Kromer), geografia (Maciej z Miechowa), myśl polityczna i społeczna (Andrzej Frycz Modrzewski, Stanisław Orzechowski), pedagogika (Szymon Marycjusz z Pilzna), teologia (Stanisław Hozjusz), medycyna (Józef Struś, Wojciech Oczko).
Wraz z krzepnięciem państwa, które od XV aż po poł. XVII było regionalną potęgą, oraz rozwojem oświaty zmieniły się funkcje nauki. Wzrosła rola historii oraz filologii jako podpór świadomości narodowej. Podobnie jak we Włoszech, Francji czy Niderlandach zwiększyło się znaczenie funkcji praktycznych wiedzy; nastąpił rozwój takich dyscyplin, jak geografia, medycyna, rolnictwo, technika i prawo, wzrosła rola obserwacji – dotyczących natury i społeczeństwa, wzmógł krytycyzm w stosunku do autorytetów przeszłości. Uczeni polscy uczestniczyli w recepcji nauki antycznej i arabskiej (poszukiwanie i edycje nieznanych źródeł, przekłady z greki na łacinę oraz z greki i łaciny na języki narodowe) oraz, z drugiej strony, podejmowali – we współpracy z praktykami – opisy sfer działalności zawodowej (gospodarstwo rolne, kopalnie, techniki inżynierskie). Dokonywano systematycznej recepcji prądów naukowych (arystotelizm – I poł. XV w., paracelsyzm – XVI w.). Choć na małą jeszcze skalę, polscy uczeni zbierali informacje w ramach międzynarodowych sieci naukowych (Marcin Fox i Mikołaj Firlej przesyłali obserwacje dla włoskiego uczonego Ulissesa Aldrovandiego, XVI w.).
XVII w. w dziejach polskiej nauki to z jednej strony poszerzenie funkcji, form, kręgu twórców i odbiorców nauki, z drugiej – oddalanie się od głównego nurtu europejskiego rozwoju nauki (z zachowaniem jednak wysp wybitnych, stojących na europejskim poziomie badań – głównie w dziedzinie matematyki, fizyki i astronomii). W XVII w. poszerzyły się praktyczne funkcje nauki (geografia, kartografia, ekonomia, inżynieria wojskowa). Świadectwem samoświadomości uczonych polskich była autorefleksja na temat zadań nauki i uczonych, uprawiana od XV z początku w formie kazań profesorów uniwersyteckich, a następnie rozpraw i traktatów (np. Szymon Marycjusz z Pilzna). Podobnie jak w innych krajach europejskich uczeni odwoływali się do wzorca trójwładzy Sacerdotium – Imperium – Studium, podkreślając rolę mądrości i nauki dla wzrostu i trwałości państwa.