thumb|200px|Mydło potasoweMydło potasowe ( FP XIII, syn. Sapo viridis, mydło zielone) – preparat galenowy do użytku zewnętrznego, sporządzany według przepisu farmakopealnego. W Polsce skład określa monografia narodowa zamieszczona w Farmakopei Polskiej (z ewentualnymi zmianami URPLWMiPB). Preparat stanowi mieszaninę soli potasowych kwasów tłuszczowych w wodzie. Zawartość kwasów tłuszczowych powinna wynosić nie mniej niż 40% (m/m). Otrzymywany w procesie zmydlania (ogrzewanie oleju lnianego z roztworem wodnym wodorotlenku potasu w obecności niewielkiej ilości etanolu)Farmakopea Polska XIII, tom 3 – w rozdziale Monografie Narodowe > skład, przygotowanie, nazwy polskie, łacińskie wraz z synonimami > strona 4848.

Mydło potasowe jest zasadową (pH ok. 9–10FP XIII, t. 3, Monografia szczegółowa mydła potasowego)) mazistą, jasnożółtą (cytrynową), żółtobrunatną bądź brunatną, miękką, przeświecającą masą o charakterystycznym zapachu i konsystencji przypominającej nieco galaretkę. Łatwo rozpuszczalne w wodzie i etanolu. Zakres barwy uzależniony jest od partii użytego do produkcji oleju lnianego. Posiada właściwości myjące, odkażające, odtłuszczające, wysuszające oraz rozmiękczające skórę. Nie powinno wykazywać zjełczałej lub tranowej woni. Ze względu na higroskopijność preparat należy przechowywać w szczelnie zamkniętych opakowaniach, w miejscu suchym i temperaturze pokojowej.

Na jakość i trwałość tego preparatu galenowego wpływa, oprócz samego procesu saponifikacji, jakość użytych surowców. Olej lniany, jako produkt naturalny tłoczony z różnych partii nasienia lnu (Semen Lini FP XIII), zawiera zmienne ilości kwasów tłuszczowych – mieszczące się w normach farmakopealnychLini oleum virginale [Olej lniany pierwszego tłoczenia] – monografia szczegółowa FP XIII (2023) > zawartość kwasów tłuszczowych. Natomiast dla wodorotlenku potasu (Kalii hydroxidum FP XIII) monografia farmakopealna przewiduje zawartość 85–100,5% tej zasadyKalii hydroxidum [Potasu wodorotlenek] – monografia szczegółowa FP XIII (2023) > zawartość. W przepisie farmakopealnym na mydło potasowe uwzględniono zawartość wodorotlenku potasu dla zawartości sumy zasad (w przeliczeniu na KOH) niemal na 100%. Do 2023 r. Farmakopea Polska nie przewidywała korygowania ilości wodorotlenku potasu w zależności od faktycznej zawartości zasad (handlowo najczęściej jest dostępny o zawartości ok. 90%)W przepisie brak takiej informacji [FP XII, t. 3 s. 4441].

Problem ten został wyeliminowany w FP XIII (2023) i nowelizacji z 2025 r. Od tego czasu przepis nakazuje korygowanie zawartości wodorotlenku potasu w przeliczeniu na 100% sumy związków zasadowych.

Może być stosowane samodzielnie per se, jednak najczęściej stanowi składową preparatów złożonych, sporządzanych w recepturze aptecznej (m.in. mydeł płynnych (Sapones liquides), maści Lenartowicza, maści Wilkinsona, ciekłego mydła krezolowego, spirytusu mydlanego).

Skład i przygotowanie

Olej lniany pierwszego tłoczenia (Lini oleum virginale) 43 cz. Potasu wodorotlenek (Kalii hydroxidum) 8,2 cz. Etanol 96% (Ethanolum 96 per centum) 5 cz. Woda oczyszczona (Aqua purificata) q.s.q.s. → quantum satis – w ilości potrzebnej (wystarczającej).

Wodorotlenek potasu, po skorygowaniu ilości w przeliczeniu na 100% sumy związków zasadowych, rozpuścić w 45 ml wody. Roztwór miesza się z olejem, a następnie dodaje się etanol i miesza w temp. 70–75 °C aż do zakończenia zmydlenia, tj. gdy próbka mieszaniny reakcyjnej tworzy przezroczysty roztwór z dziesięciokrotną ilością wody. Mieszaninę uzupełnia się wodą lub odparowuje, aby całość miała 100 cz. wagowych.

Preparat jest handlowo dostępny w Polsce, może być także sporządzany w zakresie receptury aptecznej jako lek apteczny.

Historia Mydło potasowe jako preparat galenowy jest ujęte w farmakopeach wielu krajów, nie ma jednak swojej monografii w Farmakopei Europejskiej. Monografie narodowe tego preparatu są niejednolite (różne składy).

Skład i metoda przygotowania mydła potasowego na przestrzeni lat ulegał zmianom, np. skład według Farmakopei Polskiej IV (1970 r.), zawierał inne proporcje oleju lnianego (50 cz.), wodorotlenku potasu (9,5 cz.) i etanolu 95% (10 cz.), a także nieco odmienną metodę przygotowywaniaFarmakopea Polska IV, t. II 1970 r. > monografia szczegółowa Sapo kalinus - s. 416.

Historyczna nazwa Sapo viridis - „mydło zielone”, która obecnie (FP XIII 2023) jest uznawana za farmakopealny synonim Sapo kalinus dawniej odnosiła się do gatunku mydła potasowego o zielonkawym zabarwieniu, spowodowanego użyciem do zmydlania tzw. surowego oleju lnianego, oleju z oliwek lub oleju konopnego.

W innych krajach (m.in. Niemcy) istnieje kilka monografii mydła potasowego, np. Sapo kalinus (według DAC)Deutscher Arzneimittel-Codex 2014/1 (DAC 2014/1) - Neues Rezeptur-Formularium (DAC/NRF) s. 205 > monografia KaliseifeOferta niemieckiego wytwórcy: http://www.caelo.de/suche.html?showform=1&sword=kaliseife&searchmenu=auto&prodsuche_button=Suchen – które jest odpowiednikiem aktualnego polskiego składu oraz Sapo kalinus oleaceus - zmydlony olej z oliwekHandbuch der Pharmacologie, oder Systematische Daerstelung der Heilmittel (1842) - s. 665 > prawidłowa odmiana łacińska Sapo kalinus oleaceus, Sapo kalinus venalis - mydło potasowe handlowe, syn. mydło potasowe gospodarcze, mydło potasowe szarePodręcznik oceny dobroci leków prof. B.Koskowski, 1917 r. Koło farmaceutów Uniwersytetu Warszawskiego - s. 313 - nazwy polskie dla Sapo kalinus venalis (według DAB 6)Deutsches Arzneibuch. 6. Ausgabe 1926 (DAB 6) > s. 606 z dodatkiem skrobi ziemniaczanejOferta niemieckiego wytwórcy:http://www.caelo.de/suche.html?showform=1&sword=+Schmierseife&searchmenu=auto&prodsuche_button=Suchen Specefikacja jakościowa: "Bei Schmierseifen handelt es sich um wässrige Abrichtungen einer Kaliumseife, speziell nativer Fettsäuren sowie Stellmittel. Stellmittel sind Füllstoffe, insbesondere wird Kartoffelmehlkleister eingesetzt. Das Produkt dient zu Reinigungszwecken (Putzmittel).", Sapo kalinus albus - mydło potasowe wybielone, Sapo kalinus raffinatus - zmydlony rafinowany wysokooczyszczony olej lniany, Sapo kalinus unguinosus (Mollinum) (według EB 6)Ergänzungsbuch 6 zum DAB, Erg.-B. 6, 1941 (EB 6), Monografia szczegółowa Sapo unguinosus - s. 216 – zmydlony tłuszcz wieprzowy (smalec) z dodatkiem gliceryny, Sapo Terebinthinatus (według EB 6)Ergänzungsbuch 6 zum DAB, Erg.-B. 6, 1941 (EB 6), Monografia szczegółowa Sapo Terebinthinatus - s. 217 – odmiana mydła potasowego, otrzymanego w procesie zmydlania olejku terpentynowego roztworem węglanu potasu.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia Farmakopea Polska V supl. I - 1995 r. - s. 62 Farmakopea Polska IV t. II - 1970 r. - s. 416 Tadeusz Lesław Chruściel, Kornel Gibiński (red.), Leksykon Leków, PZWL 1991 - s. 575, Informacja na stronie wytwórcy surowca farm.: http://pharma.octuss.com/?strona,doc,pol,glowna,1341,0,249,1,1341,ant.html Farmakopea Polska IX - supl. 2013 - monografia Saponis Kalini spiritus

Kategoria:Farmakologia Kategoria:Mydła Kategoria:Mieszaniny Kategoria:Leki sporządzane w aptece