Alpy (fr. Alpes, niem. Alpen, wł. Alpi, słoweń. Alpe, ret. Alps) – najwyższy łańcuch górski Europy, ciągnący się łukiem otwartym ku południu, od Zatoki Genueńskiej po Małej Niziny Węgierskiej. Góry są położone na obszarze Niemiec, Włoch, Francji, Monako, Szwajcarii, Liechtensteinu, Austrii i Słowenii. Pasmo liczy 1200 km długości, szerokość waha się od 150 do 250 lub 260 km. W zależności od źródeł powierzchnia Alp jest szacowana od 207 do 220 tys. km².
Najwyższym szczytem Alp jest Mont Blanc. Według pomiarów przeprowadzonych w 2023 roku góra mierzyła 4805,59 m n.p.m. Wysokość Mont Blanc zmieniała się na przestrzeni lat z powodu zmian grubości pokrywy lodowej, pokrywającej szczyt. Mont Blanc uchodzi jednocześnie za najwyższy szczyt Europy. Góra po raz pierwszy została zdobyta w 1786 roku przez Jacques’a Balmata i Michela-Gabriela Paccarda. W Alpach wznosi się również Matterhorn, mierzący 4478 m n.p.m. Góra została zdobyta w 1865 roku przez grupę Edwarda Whympera. W całych Alpach wyróżnia się 82 szczyty o wysokości co najmniej 4000 m n.p.m.
Alpy dzielą na Alpy Zachodnie i Wschodnie. Zachodnie są wyższe i masywniejsze, Wschodnie niższe i bardziej pocięte dolinami rzek. Linia podziału przebiega przez obniżenie od Jeziora Bodeńskiego, doliną górnego Renu, przełęcz Splügenpass i dolinę do Lago di Como.
Alpy powstały w orogenezie alpejskiej, ostatecznie wypiętrzyły się w trzeciorzędzie.
Alpy leżą na pograniczu stref dwóch stref klimatycznych: umiarkowanej i podzwrotnikowej. Średnia temperatura w styczniu w Alpach Nadmorskich wynosi ok. 8°C, w południowych Alpach ok. 0°C, a w północnych ok. -2°C. Średnia temperatura w lipcu w Alpach Nadmorskich wynosi ok. 24°C, w południowych Alpach ok. 20°C, a w północnych ok. 19°C. Średnia temperatura w lipcu na obszarach powyżej 2500 m wynosi ok. 5°C. Zimą w kotlinach i dolinach powstają zastoiska chłodniejszego powietrza. W nich temperatura potrafi spaść do -30°C. Linia wiecznego śniegu na stokach północnych przebiega na wysokości od 2500 m, a na południowych i suchych obszarach wewnętrznych do 3200 m. Od 1850 do 2000 roku średnia temperatura roczna w Alpach wzrosła o niecały 1°C. Ocieplenie to przyczyniło się do przesunięcia linii wiecznego śniegu w górę o 100 metrów oraz utraty połowy masy przez lodowce.
Duża wilgotność i wysoki współczynnik odpływu, wynoszący 60–90% sprawia, że Alpy stanowią ważny węzeł hydrograficzny Europy. Swoje źródła mają w górach rzeki Ren, Rodan, Pad oraz dopływy Dunaju: Lech, Inn, Izara, Aniza. Rzeki płyną w głęboko wciętych dolinach. W Alpach Zachodnich dominują doliny poprzeczne, a w Alpach Wschodnich podłużne. Duże zasoby energetyczne rzek wyzyskują liczne hydroelektrownie. Jeziora w Alpach są polodowcowe. Największe jeziora u podnóża Alp po północnej stronie to: Genewskie, Bodeńskie, Czterech Kantonów, Zuryskie, a po południowej: Garda, Maggiore, Como. Jeziora Garda, Genewskie i Bodeńskie są jednocześnie najgłębszymi jeziorami Europy.
Na skutek działalności człowieka przyroda w Alpach uległa zniszczeniu. W Alpach żyją m.in: kozica, koziorożec alpejski, zając bielak, świstak, śnieżnik europejski, pomurnik, płochacz halny, pardwa mszarna, orzeł przedni, wrończyk, wieszczek, salamandra czarna. Niektóre gatunki (np. koziorożec alpejski) są bliskie wyginięcia. W celu ochrony przyrody utworzono wiele rezerwatów i parków narodowych (m.in. Szwajcarski, Stelvio, Mercantour, Gran Paradiso, Vanoise).
Tradycyjna gospodarka alpejska została zastąpiona intensywnym chowem zwierząt w dolinach górskich i na pogórzu. Opuszczone hale wysokogórskie zabudowano infrastrukturą rekreacyjno-wypoczynkową, sportową oraz turystyczną, czynną przez cały rok. Alpy przecinają liczne drogi, linie kolejowe, tunele, mosty i akwedukty.
Zobacz też Czterotysięczniki Alp
Uwagi
Przypisy
Kategoria:Artykuły, które powinna mieć każda Wikipedia (poniżej 10k)