1 Batalion Mostów Kolejowych

thumb|Jednostki saperskie WP w 1939 thumb|Sala wykładowa służby ruchu i telegrafu 1 bmk w koszarach 1 psap przy ulicy Montelupich w Krakowie thumb|Fragment mostu kolejowego na Narwi budowanego przez 1 i 2 pułk saperów kolejowych; w tle spichlerz Twierdzy Modlin thumb|Most kolejowy na Narwi budowany przez 1 i 2 pułk saperów kolejowych; próba obciążenia thumb|Przekazanie sprzętu wojskowego 1 bmk ufundowanego przez pracowników warsztatów kolejowych w Płaszowie

1 Batalion Mostów Kolejowych (1 bmkW ówczesnej literaturze stosowano skrót „1 b. most. kol.”.) – oddział saperów kolejowych Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.

Formowanie i zmiany organizacyjne 1 listopada 1918 roku w Krakowie major Edmund Pedenkowski zorganizował Komendę Kadry Pułku Kolejowego. W grudniu 1918 roku Komenda Kadry utworzyła 1 kompanię zapasową pod dowództwem porucznika Józefa Kołodziejczyka, której zadaniem było uzupełnianie pododdziałów wojsk kolejowych formowanych „w polu”, czyli na obszarze działań wojennych. 22 grudnia 1918 roku dowództwo kadry objął kapitan Jan Deville.

W 1919 roku w skład Kadry Pułku Kolejowego wchodzą następujące komórki organizacyjne i pododdziały: dowództwo, adiutantura, kompania sztabowa, trzy kompanie zapasowe, pluton zapasowy, cztery kompanie zapasowe szkolne (mostowa, drogowa, mechaniczna i ruchowa) oraz oddział demobilizacyjny.

Kadra organizuje i wysyła „w pole” kompanie kolejowe Nr 3, 5, 6 i 7, które zostały wcielone do I i II batalionu wojsk kolejowych, a następnie kompanie kolejowe Nr 10, 13, 14 i 15, które później zostały wcielone do 2 pułku wojsk kolejowych w Jabłonnie. Ponadto kadra i I baon wojsk kolejowych zorganizowała pociągi pancerne: „Piłsudczyk” (p.p. Nr 1), „Śmiały” (p.p. Nr 2) i „Pionier” (p.p. Nr 10) oraz kompanię motorową wojsk kolejowych Nr 1 pod dowództwem porucznika inżyniera Stanisława Langnera, która 16 marca 1919 roku została wcielona do I baonu. Kadra szkoliła również uzupełnienia dla kompanii kolejowych i załóg pociągów pancernych: „Lis-Kula”, „Generał Sikorski”, „Hallerczyk”, „Pierwszy Marszałek”, „Bartosz Głowacki”, „Groźny” i „Śmierć”.

25 stycznia 1919 roku kompania kolejowa Nr 14 pod dowództwem porucznika Alfreda Spetta wyjechała do Chełma i Kowla, gdzie obsługiwała kowelski węzeł kolejowy.

25 lutego 1920 roku Kadra została przemianowana na batalion zapasowy 1 pułku wojsk kolejowych. 22 lutego 1921 roku w Krakowie zmarł podpułkownik Jan Deville. Nowym dowódcą batalionu został podpułkownik Mikołaj Kolankowski.

W dwudziestoleciu międzywojennym 1 sierpnia 1921 roku został sformowany 1 pułk wojsk kolejowych. W skład pułku zostały włączone dwa samodzielne bataliony kolejowe nr I i II oraz batalion zapasowy 1 pułku wojsk kolejowych. Jednostka stacjonowała w garnizonie Kraków, w koszarach przy ulicy Montelupich. Na dziedzińcu koszar postawiono pomnik ku czci poległych oficerów i żołnierzy pułku.

W latach 1921–1922 detaszowany pluton zbudował kolejkę górską na Halę Gąsienicową, którą dowożono kamień i piasek do budowy schroniska. Uroczyste otwarcie schroniska odbyło się w niedzielę 12 lipca 1925. Schronisko otworzył Prezydent RP Stanisław Wojciechowski, który przybył z Krakowa, gdzie uczestniczył w ceremonii wręczenia chorągwi pułkowejOtwarcie schroniska na Hali Gąsienicowej, „Czas” Nr 159 z 13 lipca 1925 r., s. 3..

20 czerwca 1924 roku, w dniu święta pułku, na dziedzińcu koszar, został odsłonięty pomnik poświęcony oficerom i szeregowym 1 pułku wojsk kolejowych poległym za Ojczyznę w latach 1918–1921. Projektantem i wykonawcą pomnika był porucznik Stefan Zwierzyna.

1 października 1924 roku, w związku reorganizacją wojsk kolejowych, 1 pułk wojsk kolejowych został przeformowany i przemianowany na 1 pułk saperów kolejowych.

27 marca 1925 roku pułkownik Kolankowski uzyskał zgodę Ministerstwa Spraw Wojskowych i Ministerstwa Kolei Żelaznych na objęcie przez pułk lokalnej linii kolejowej Kraków – Kocmyrzów. W związku z powyższym została utworzona komenda linii ćwiczebnej i poligonu, na czele której stanął mjr inż. Józef Kołodziejczyk, a jego zastępcą i instruktorem służby ruchu został kpt. Ludwik Pustelnik. Długość linii wraz z odgałęzieniem Czyżyny – Mogiła wynosiła 18 436 m, a stacją początkową były Grzegórzki. 8 kwietnia 1925 roku żołnierze pułku samodzielnie rozpoczęli pełnić służbę na linii ćwiczebnej.

19 maja 1927 roku Minister Spraw Wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski ustalił i zatwierdził dzień 20 czerwca, jako datę święta pułkowegoDz. Rozk. MSWojsk. Nr 16 z 19 maja 1927 roku, poz. 174.. Pułk obchodził swoje święto w rocznicę odwrotu spod Zmierzynki w 1920 roku, w czasie którego współdziałały ze sobą kompanie kolejowe obu batalionów. Po raz pierwszy pułk obchodził swoje święto 20 czerwca 1922 roku. W 1925 roku święto obchodzono 11 lipca, w dniu przyjazdu Prezydenta RP do Krakowa na ceremonię wręczenia chorągwi. W 1930 roku święto obchodzono wspólnie z 2 baonem mostów kolejowych. Obchody miały miejsce 27 września w Kutach i były połączone z ceremonią poświęcenia mostu drogowo-kolejowego przez Czeremosz, w budowie którego uczestniczyli żołnierze batalionu.

20 października 1929 roku została wprowadzona nowa organizacja saperów na stopie pokojowej P.S. 1-720. Na jej podstawie dotychczasowy 1 pułk saperów kolejowych został przeformowany w 1 batalion mostów kolejowych. Batalion został podporządkowany dowódcy 4 Brygady Saperów, a w marcu 1934 roku dowódcy 3 Brygady Saperów. W grudniu 1934 roku jednostka została włączona w skład 1 Grupy Saperów.

Mobilizacja 1939 1 batalion mostów kolejowych był jednostką mobilizującą. Zgodnie z planem mobilizacyjnym „W” batalion sformował w Krakowie dwadzieścia sześć pododdziałów wojsk kolejowych: w dniach 24–26 sierpnia 1939, w mobilizacji alarmowej, w grupie jednostek oznaczonych kolorem brązowym, podgrupa 2, dowództwo grupy wojsk kolejowych nr 51 (G2 + 24Czas osiągnięcia gotowości w godzinach.) dla Armii „Kraków” dowództwo grupy wojsk kolejowych nr 52 (G2 + 24) dla Armii „Łódź” kompania mostów kolejowych nr 51 (G2 + 24) kompania mostów kolejowych nr 52 (G2 + 30) kompania mostów kolejowych nr 53 (G2 + 36) kompania mostów kolejowych nr 54 (G2 + 42) kompania mostów kolejowych nr 55 (G2 + 48) kompania mostów kolejowych nr 56 (G2 + 60) w dniach 31 sierpnia – 4 września 1939, w I rzucie mobilizacji powszechnej: dowództwo grupy wojsk kolejowych nr 53 (- 4 –Termin osiągnięcia gotowości liczony w dniach.) dla Armii „Modlin” dowództwo grupy wojsk kolejowych nr 54 (- 4 -) dla Dowódcy Wojsk Kolejowych w Polu kompania mostów kolejowych nr 57 (- 4-) kompania mostów kolejowych nr 58 (- 4-) kompania mostów kolejowych nr 59 (- 5-) kompania mostów kolejowych nr 60 (- 5-) kompania mostów kolejowych nr 61 (- 5-) kompania mostów kolejowych nr 62 (- 5-) kompania mostów kolejowych nr 63 (- 5-) dla Armii „Kraków” kompania mostów kolejowych nr 64 (- 5-) kompania mostów kolejowych nr 65 (- 5-) dla Armii „Kraków” czołówka warsztatowa mostów kolejowych typ I nr 5 (- 6 -) dla Armii „Kraków” czołówka warsztatowa mostów kolejowych typ I nr 6 (- 6 -) czołówka warsztatowa mostów kolejowych typ II nr 7 (- 7 -) stacja elektrowagonowa nr 5 (- 6 -) stacja elektrowagonowa nr 6 (- 6 -) stacja elektrowagonowa nr 7 (- 7 -)

w dniach 4–8 września 1939, w II rzucie mobilizacji powszechnej: Ośrodek Zapasowy Saperów Mostów Kolejowych nr 1 (X + 4„X” był pierwszym dniem mobilizacji II rzutu z dodaniem dnia, w którym jednostka miała osiągnąć gotowość.) Z chwilą zakończenia mobilizacji batalion został rozformowany.

Działania bojowe zmobilizowanych jednostek 1 batalionu mostów kolejowych Dowództwa Grup Wojsk Kolejowych (GWK) W ramach planu mobilizacyjnego w batalionie utworzono cztery Dowództwa Grup Wojsk Kolejowych, dwie utworzono podczas mobilizacji alarmowej w grupie „brązowej”, dwie w trakcie mobilizacji powszechnej. Zgodnie z etatem każde z dowództw GWK składała się: dowódcy, pocztu, kwatermistrzostwa i drużyny gospodarczej. Stan osobowy to 7 oficerów i 10 szeregowych. Dysponowała 1 samochodem osobowym, 1 rowerem, 1 wozem taborowym, 2 końmi, niektóre grupy miały jeszcze dodatkowo 1 samochód osobowy, 1-2 motocykle. Ponadto dysponowała taborem kolejowym: parowóz typu lekkiego, wagon osobowy, wagon towarowy kryty, platforma.

Dowództwo Grupy Wojsk Kolejowych nr 51 Zmobilizowane w alarmie 25 sierpnia 1939 roku. Przydzielone do Armii „Kraków”. Zgodnie z planem miały podlegać: 56 kompania mostów kolejowych, 161 i 162 kompania robocza drogowo-kolejowa. Od 25 do 29 sierpnia dowództwo grupy uczestniczyło w odprawach na szczeblu Szefa Komunikacji Wojskowej i szefa kolejnictwa Armii „Kraków” oraz spotkaniach koordynacyjnych w DOKP Kraków. 29 sierpnia dowództwo grupy uczestniczyło w oględzinach uszkodzeń dworca w Tarnowie po zamachu dywersyjnym. 1 września 1939 roku nadzorowano usuwanie skutków katastrofy kolejowej pod Grodkowicami siłami plutonów z 56 kmk i 171 krd-k. 2 września dowództwo koordynowało naprawy odcinka kolejowego Kraków–Czarna przez siły 56 kmk i 171 krd-k, po niemieckich bombardowaniach lotniczych. 3 września dowództwo koordynowało naprawy uszkodzeń i ewakuację transportów kolejowych na wschód z węzła krakowskiego PKP. Tego dnia GWK nr 51 została wzmocniona 63 kmk. 5 września na rozkaz szefa kolejnictwa Armii „Kraków”, 51 GWK udała się do Tarnowa celem koordynacji prac naprawczych na węźle tarnowskim pracowały tam 63, 64 i 65 kmk. W wyniku dalszych nalotów kompanie te straciły około 10 poległych i 30 rannych saperów. Z uwagi na nalot na stację kolejową w Dębicy dowódca grupy po oględzinach stacji skierował do usuwania skutków uszkodzeń i naprawy 21 kompanię drogowo-kolejową. 6 września z uwagi na otrzymane rozkazy nakazał przygotować do wysadzenia most kolejowy na Dunajcu, w tym celu wydzielił drużynę saperów z 200 kg materiału wybuchowego. Tego dnia 51 dowództwo GWK nadzorowało i koordynowało ruch kolejowy w Tarnowie z uwagi na ewakuację miasta i węzła PKP. 7 września, z uwagi na zbliżanie się czołowych oddziałów niemieckich do Tarnowa, o godz. 4.00 wysadzono most na Dunajcu. Ewakuowano się do Sędziszowa. 8 września dowództwo grupy nadzorowało naprawę uszkodzeń i zapewnienie drożności torów w rejonie Jarosławia przez 59 kmk. 9 września po przybyciu do Przemyśla dowódca grupy nakazał odbudowę po zniszczeniach na skutek bombardowań torów do Medyki przez 59 kmk. 10 września dowódca 51 GWK po rozpoznaniu szlaków kolejowych w kierunku wschodnim skierował 51 GWK do Mościsk, a następnie do Sądowej Wiszni, natomiast 55 kmk nakazał usuwanie skutków nalotów na szlaku do Lwowa. W Mościskach skierowano 182 kompanię roboczą drogowo-kolejową do udrożnienia i naprawy toru kolejowego w obrębie Mościsk, a obecnej na miejscu części 72 kompanii ruchowo-kolejowej rozkazano prowadzić i regulować ruch na odcinku Przemyśl-Mościska. 11 września żołnierze 51 GWK uruchomili pompę wodną na stacji w Sądowej Wiszni dla zaopatrzenia parowozów. 12 września na odprawie w DOKP Lwów i szefa kolejnictwa Armii „Kraków” podporządkowano dowódcy grupy 122 krd-k na węźle lwowskim oraz kompanię pracowników PKP. Z rozbitych jednostek saperów podjęto odtwarzanie 56 i 65 kmk oraz 171 krd-k. Z uwagi na pojawienie się oddziałów niemieckich na obrzeżach Lwowa, kompania pracowników PKP zbiegła z węzła, a autobusy PKP odjechały do Tarnopola. 16 września rozkazem delegata Sztabu Głównego przy Okręgowej Dyrekcji Kolei Państwowych we Lwowie ppłk. dypl. art. Stanisława Turka, 51 GWK udała się do Stanisławowa celem pobrania z OZSMK nr 1 sformowanego pododdziału saperów i sprzętu do utrzymania ruchu kolejowego na wschód od Lwowa. 17 września po otrzymaniu wiadomości o wkroczeniu wojsk sowieckich w granice II RP, 51 GWK wraz z OZSMK nr 1 wyruszyła do Kut. 18 września przed przejściem granicznym personel grupy naprawił nawierzchnię na moście, umożliwiając ruch kołowy. Tego dnia po południu GWK nr 51 przekroczyła granicę rumuńską w składzie 6 oficerów i 18 szeregowych. Obsada dowództwa dowódca grupy – mjr sap. Tadeusz Franciszek Foryś