Gruzja pod panowaniem rosyjskim

200px|right|thumb|, księżniczka Mingrelii w zachodniej Gruzji - od 1801 protektorat rosyjski i od 1864 bezpośrednio do Imperium Rosyjskiego wcielono.

Państwa powstałe po rozpadzie Królestwa Gruzji na początku XIX w. znalazły się pod panowaniem rosyjskim. Było to konsekwencją traktatu gieorgijewskiego, zawartego w 1783 przez króla Kartlii i Kachetii Herakliusza II i carycę Katarzynę II. Wobec równoczesnego zagrożenia ze strony Turcji i Persji Kartlia i Kachetia przyjęła rosyjski protektorat.

W 1801 car Aleksander I ogłosił wcielenie Gruzji bezpośrednio do Imperium Rosyjskiego. Decyzja ta nie spotkała się z większymi protestami społecznymi. W kolejnych latach do Rosji wcielone zostały także państwa zachodniogruzińskie: Królestwo Imeretii, Księstwo Abchazji, Księstwo Megrelii, Guria i Swanetia.

Do 1864 na ziemiach gruzińskich nie prowadzona była szeroko zakrojona rusyfikacja. Gruzińska szlachta została zrównana w prawach ze szlachtą rosyjską i miała otwarte możliwości awansu społecznego. W czasie wojen z Turcją rozgrywających się na Kaukazie Gruzini opowiadali się każdorazowo po stronie rosyjskiej i ochotniczo walczyli w armii. Okres przynależności Gruzji do Rosji był także okresem rozwoju kulturalnego i gospodarczego (powstanie przemysłu w II poł. XIX w.). Zmiana polityki wobec Gruzji nastąpiła po tym, gdy wojska rosyjskie ostatecznie stłumiły powstania wyzwoleńcze muzułmańskich ludów północnego Kaukazu. Gruzja zaczęła być wówczas traktowana jak obszar podbity, podlegający pełnej rusyfikacji. Do szczególnie ostrego wybuchu konfliktu narodowościowego gruzińsko-rosyjskiego, na który nałożyły się konflikty społeczne wynikające z trudnej sytuacji robotników przemysłowych i chłopów, doszło w czasie rewolucji 1905 roku.

Gruzja odzyskała niepodległość w 1918, wchodząc w skład Zakaukaskiej Demokratycznej Republiki Federacyjnej.

Gruzja wschodnia jako protektorat rosyjski thumb|Wejście wojsk rosyjskich do Tbilisi, 1799 thumb|Roman Bagration, przedstawiciel wybitnej gruzińskiej rodziny wojskowej, brał udział w działaniach na rzecz odzyskania od Turków ziem historycznie gruzińskich.

W 1783 król Kartlii i Kachetii Herakliusz II po raz kolejny poprosił carycę Katarzynę II o uznanie Gruzji wschodniej za rosyjski protektorat. Prośba ta została zaakceptowana i 24 lipca 1783 przedstawiciele obydwu stron (Paweł Potiomkin ze strony rosyjskiej oraz Iwane Bagrationi i Garsewane Czawczawadze ze strony gruzińskiej) podpisali traktat gieorgijewski. Rosja zobowiązała się do ochrony terytorium Gruzji, podczas gdy król tego kraju miał składać przysięgę na wierność carowi i zrezygnować z prowadzenia samodzielnej polityki zagranicznej. Traktat przewidywał także wprowadzenie do Gruzji 2 tys. żołnierzy rosyjskich i 4 armat. Chociaż siły te faktycznie wkroczyły do Tbilisi w listopadzie 1783 i pomogły Gruzinom w walce z góralami dagestańskimi, już cztery lata później, w nieznanych bliżej okolicznościach, zostały wycofane. Tymczasem w 1795 doszło do niespodziewanego perskiego najazdu, dowodzonego przez Agę Muhammada na Gruzję. Herakliusz II zbyt późno zwrócił się do Rosji z prośbą o udzielenie pomocy, ponadto część skłóconych z nim gruzińskich możnowładców nie przybyła z wojskiem do obozu króla. Mimo wsparcia militarnego króla Imeretii Solomona II i chana Karabachu Gruzja poniosła całkowitą klęskę. Tbilisi zostało zajęte 11 września 1795 i całkowicie zniszczone w ciągu kolejnych ośmiu dni. Wojska rosyjskie dotarły do Gruzji dopiero w grudniu tego samego roku. Wiosną roku następnego caryca Katarzyna II wypowiedziała Persji wojnę. Działania wojsk gen. Zubowa pozwoliły na zajęcie Baku (jego mieszkańcy poddali się Rosjanom), Szyrwanu i Chan Karabachu (ich władcy złożyli carycy hołd lenny). Herakliusz II zdołał przy pomocy rosyjskiej sformować nową armię i zająć Gandżę.

Katarzyna II zmarła nagle jesienią 1796. Jej następca, Paweł I, postanowił całkowicie zmienić politykę zagraniczną kraju, by nie naśladować w niczym matki. Jednym z przejawów tego było odwołanie oddziałów rosyjskich z Zakaukazia. Aga Muhammad postanowił wykorzystać ten fakt i przeprowadzić nową inwazję, jednak w 1797 został niespodziewanie zamordowany.

Zniszczona wojną, jak również epidemią dżumy, jaka po niej nastąpiła, obawiając się dalszych aktów agresji ze strony Persji, Gruzja była zmuszona nadal ubiegać się o pomoc rosyjską. Garsewane Czawczawadze, działając w imieniu sędziwego Herakliusza II, energicznie zabiegał u Pawła I nie tylko o pozostawienie w Gruzji czterotysięcznego rosyjskiego garnizonu, ale i o pomoc rosyjską przy wprowadzeniu głębokich reform administracyjnych i ustrojowych. Pomocy tej nie uzyskał. Tymczasem w styczniu 1798 Herakliusz II zmarł, a jego następcą został chwiejny i mało energiczny Jerzy XII. Nawiązał on kontakty dyplomatyczne z Persją i Turcją wbrew postanowieniom traktatu zawartego w 1783 przez jego ojca. Obawiając się, iż Gruzja zrezygnuje z rosyjskiej protekcji i znajdzie się pod opieką jednego z wymienionych krajów, ministrowie rosyjscy wymogli na carze zaangażowanie się w sprawy Kaukazu i wprowadzenie do Gruzji wojska. Jerzy XII przesłał wówczas do Petersburga projekt uszczegółowienia rosyjskich prerogatyw jako protektora Gruzji wschodniej. Władca pragnął, by Gruzja pozostała autonomicznym królestwem, aczkolwiek należącym do Cesarstwa Rosyjskiego. Żądał zachowania dynastii panującej Bagratydów, odrębności gruzińskiego rządu i autokefalii Gruzińskiego Kościoła Prawosławnego. O ile zgadzał się na stacjonowanie wojsk rosyjskich w Gruzji, domagał się, by nie było to równoznaczne z likwidacją sił gruzińskich i by etaty oficerskie zarezerwowane były dla Gruzinów. Zgodził się natomiast na przybycie rosyjskich specjalistów w dziedzinie administracji i górnictwa, by umożliwić ich modernizację. Opinie Jerzego XII nie miały jednak większego znaczenia, gdyż w Petersburgu niezależnie od jego sugestii zapadła decyzja o całkowitej likwidacji samodzielności Gruzji. Po śmierci króla w grudniu 1800 głównodowodzący armii Imperium Rosyjskiego w Gruzji gen. Iwan Łazariew uniemożliwił synowi Jerzego, Dawidowi, objęcie tronu, lecz nakazał mu oczekiwanie na oficjalną zgodę cara. Następnie 16 lutego 1801 w katedrze Sioni w Tbilisi odczytany został manifest Pawła I ogłaszający wcielenie Gruzji do Rosji.

Inkorporacja Gruzji, pierwsze reformy, postawa Gruzinów wobec Rosji Po śmierci Pawła I i objęciu tronu przez jego syna Aleksandra polityka rosyjska wobec Gruzji nie uległa zmianie. 12 września 1801 nowy car ogłosił powstanie guberni gruzińskiej w miejsce niepodległej Gruzji wschodniej. Decyzja ta nie spotkała się z protestami Gruzinów, którzy widzieli w przyłączeniu do Rosji jedyny skuteczny środek ochrony państwa przed najazdami perskimi i tureckimi, jak również atakami dagestańskich górali. Na pozytywne postrzeganie Rosji wpływ miał również fakt wyznawania przez narody gruziński i rosyjski tej samej religii.

Obszar dotąd niepodległej Gruzji wschodniej został zmieniony w gubernię gruzińską Imperium Rosyjskiego, podzieloną na pięć powiatów z siedzibą w Tyflisie (tak zrusyfikowaną nazwę Tbilisi), Telawi, Sighnaghi, Duszeti i Gori. Z czasem do Rosji włączone zostały także niezależne Królestwo Imeretii (1812), Swanetii (1859), zaś w 1864 bezpośrednio do Imperium Rosyjskiego wcielono Megrelię, od 1801 protektorat rosyjski. Niechęć do Rosjan związaną z aneksją Kartlii i Kachetii zmniejszał kolejnej agresywne poczynania Persji wobec ziem gruzińskich. W czasie wojny rosyjsko-perskiej w latach 1806-1813 oddziały gruzińskie walczyły po stronie rosyjskiej. Gruzini wspierali Rosjan także w walkach z Turkami. W traktatach pokojowych zawartych w 1812 z Turcją i w 1813 z Persją Turcja i Persja zrzekły się pretensji do ziem gruzińskich. Mimo to w 1826 doszło do wybuchu nowej wojny z Persją, zaś w 1829 z Turcją. Ponownie po stronie rosyjskiej walczyli Gruzini. Wielu drobnych gruzińskich szlachciców (aznaurów) wstąpiło na stałe do wojska rosyjskiego i zrobiło w nim karierę. Od 1827 cała szlachta gruzińska została zrównana w przywilejach z rosyjską. Równocześnie wśród gruzińskiej arystokracji, jak również literatów i ludzi kultury, nadal widoczna była postawa antyrosyjska; przeciwnicy wcielenia do Rosji skupiali się wokół książąt Bagratydów, w ruchu antyrosyjskim czynnie działali Solomon Dodaszwili, Jase Palawandiszwili i Elibar Eristawi. Wzorując się na polskim powstaniu listopadowym, grupa ta zawiązała spisek, planując zabójstwo najważniejszych rosyjskich oficerów i urzędników w czasie balu 20 grudnia 1832. Na skutek zdrady cały plan został jednak przedwcześnie ujawniony; 38 przywódców konspiracji otrzymało wyroki zesłania. Władze rosyjskie postanowiły również uniezależnić aznaurów od władzy miejscowych książąt (1833) i umożliwić im swobodny dostęp do urzędów, także tych, które dotąd obejmowali wyłącznie arystokraci (1838).

W 1840 na ziemiach gruzińskich przeprowadzona została reforma administracyjna i reforma ustrojowa, uchylająca dotychczasowe prawo skodyfikowane przez króla Kartlii Wachtanga VI. Na jego miejsce wprowadzone zostały przepisy rosyjskie. Na ziemiach gruzińskich oraz ormiańskich utworzono gubernię gruzińsko-imeretyńską podzieloną na 11 powiatów. Kilka lat później przekształcono ją w namiestnictwo kaukaskie podzielone na cztery gubernie - ziemie etnicznie gruzińskie znalazły się w guberni tyfliskiej i guberni kutaiskiej.

Stabilizacja społeczna na ziemiach gruzińskich po wcieleniu do Rosji, wywołana ostatecznym odparciem najazdów perskich i tureckich, przyczyniła się do rozwoju gospodarczego tego regionu. Liczba ludności Gruzji wschodniej wzrosła z 190 tys. w 1821 do 490 tys. w 1865. Na ziemiach zachodniogruzińskich liczba mieszkańców wzrosła z 370 tys. do 700 tys. Pozytywne zmiany zaszły w rolnictwie, ogrodnictwie, gospodarce hodowlanej, nadal jednak rolnictwo opierało się na pańszczyźnianej pracy chłopów. Ich trudne położenie społeczne było przyczyną powstań chłopskich, które regularnie wybuchały w różnych miejscowościach regionu. Najpoważniejsze zamieszki chłopskie miały miejsce w 1857 w Megrelii. W gruzińskich górach powstawały bandy zbójników.

Działalność Michaiła Woroncowa. Rozwój gospodarczy ziem gruzińskich 200px|right|thumb|Michaił Woroncow W 1844 car Mikołaj I mianował namiestnikiem Kaukazu księcia Michaiła Woroncowa. Powierzenie tej funkcji wytrawnemu politykowi i wojskowemu miało zapewnić Rosji spokój w regionie w czasie, gdy carat zwalczał powstanie Szamila. Woroncow w znaczny sposób zrealizował stawiane przed nim zadanie zwalczenia wśród gruzińskiej arystokracji antyrosyjskich nastrojów. Namiestnik zjednywał sobie szlachtę gruzińską poprzez powierzanie jej przedstawicielom urzędów, nadawanie orderów i majątków ziemskich, kierując utalentowanych Gruzinów na stanowiska w całej Rosji (ich narodowość w żaden sposób nie przeszkadzała w karierze wojskowej i urzędniczej). Na ziemie gruzińskie napływali także urzędnicy i oficerowie rosyjscy, którzy często zawierali małżeństwa z miejscowymi kobietami. O ile pełna rusyfikacja Gruzinów następowała jedynie w odosobnionych przypadkach, to lojalność wyższych sfer gruzińskiego społeczeństwa wobec caratu stała się regułą.

W czasie wojny krymskiej Gruzini ponownie czynnie wsparli wojska rosyjskie przeciwko tureckiemu desantowi w Abchazji. Okres po wojnie krymskiej w Gruzji charakteryzował się szybkim rozwojem miast, przede wszystkim w Gruzji wschodniej i północnej. W gruzińskich miastach widoczne skupiska tworzyli Ormianie, napływali do nich także rosyjscy urzędnicy i kupcy. W tym samym okresie dynamicznie rozwijał się przemysł, powstawały nowe zakłady (huty, przedsiębiorstwa garbarskie, sukiennicze, tytoniowe, meblowe, metalurgiczne) zatrudniające po kilkudziesięciu pracowników. Od lat 40. XIX w. w rejonie Tkibuli eksploatowany był węgiel kamienny.

Kultura gruzińska w I poł. XIX w.