Historia Jadownik – dzieje Jadownik, wsi sołeckiej położonej w województwie małopolskim, w gminie Brzesko.
Do XIV wieku Pierwsze ślady ludzkiej obecności na terenie współczesnych Jadownik sięgają czasów neolitycznych. Potwierdzają to wydobyte w trakcie badań powierzchniowych wyroby kamienne, jak fragmenty toporka oraz neolityczna ceramika. Epoka brązu przyniosła załamanie osadnictwa. Jedyne znaleziska z tego okresu to odkryte na krawędzi terasy nadzalewowej Jastwianki 4 fragmenty naczyń pochodzące z pierwszych stuleci tej epoki. Także przełom epoki brązu i żelaza charakteryzuje się niewielką ilością materiałów, które to w postaci fragmentów naczyń odkopano na Bocheńcu i nad Uszwicą w Łęszczu. W okresie rzymskim, zwłaszcza późnym, ilość materiałów ulega znacznemu zwiększeniu. Świadczą o tym wydobyte z osady na lewym brzegu Uszwicy na Łęszczu, trzech osad na Nowej Wsi, na Bocheńcu oraz innych miejsc (południowe zbocza Bocheńca, Gawroniec, teren nad Jastwianką) fragmenty ceramiki i brzuśców. Bardzo liczne są materiały prahistoryczne z Jadownik. Fragmenty ceramiki wczesnośredniowiecznej znaleziono także na Gawrońcu, Zabocheńcu, w Kącie, nad Grodną oraz we wschodniej części wsi na krawędzi pogórza. Gród na Bocheńcu został przebadany w znikomym stopniu. Wizyty archeologów związane były z kontrolą stanu obiektu oraz dokonywaniem pomiarów i inwentaryzacji. Przebadano jedynie 40 m² powierzchni grodziska, co nie umożliwiło jego dokładniejszego scharakteryzowania. Jest on typowym dla okresu plemiennego obiektem wielodziałowym o złożonym systemie okazałych wałów. Natomiast początki osadnictwa stałego w Jadownikach miały miejsce w okresie ukształtowania się państwa Wiślan (VIII-IX w.). Według aktualnego stanu wiedzy wynikającej z badań archeologicznych przeprowadzonych przez W. Demetrykiewicza i Gabriela Leńczyka w roku 1907 i po pierwszej wojnie światowej przez A. Żakiego, A. Cetere i E. Dworaczyńskiego, początek osadzie dało duże, wieloczłonowe Grodzisko Wiślan na Bocheńcu wybudowane na szczycie góry Bocheniec (nazwa pochodzi od kształtu podobnego do bochna chleba) funkcjonujące jako jeden z ośrodków osiedleńczo-obronnych. Zajmowało ono powierzchnię zbliżoną do prostokąta o wymiarach 200 × 135 m. Od wschodu przylegało doń zajmujące ok. 6 ha podgrodzie oraz refugium. Jego upadek nastąpił w wieku XI.
Początkowo Jadowniki były niewielką osadą założoną przez książąt piastowskich na skraju lasów naduszwickich, którzy najpóźniej od XI w. osadzali tam ludność służebną zajmującą się wyrobem jadów bojowych. Grupa ta zamieszkująca w skupisku, które od rodzaju ich pracy nazwano JadownikamiJ. Tyszkiewicz, Jady bojowe Słowian zachodnich we wczesnym średniowieczu, „Kwartalnik Historii Kultury Naturalnej”, 9, 1961, s. 3–22.. Jadownicy pracowali głównie na rzecz grodu książęcego, a potem kasztelańskiego we Wojniczu. Penetrowali oni także pobliskie nad Uszwicą rosnące lasy. Tereny te były wykorzystywane również jako zaplecze gospodarcze w zakresie łowiectwa, rybołówstwa, zbieractwa i pozyskiwania drzewa podobnie jak inne osady monarsze leżące na skraju Puszczy Niepołomickiej. Ich ważna gospodarczo rola wynikała z położenia przy szlaku z Krakowa na Ruś i znaczącym punktem obronnym znajdującym się na linii umocnień i warowni biegnących od Krakowa przez: Wiśnicz, Czchów, Melsztyn, Jadowniki i Górę św. Marcina w Tarnowie oraz dalej na wschód. Od początku były wsią królewską. Pierwsza wzmianka historyczna o nich występuje już w Kronice Wielkopolskiej Godzisława Baszki obejmującej lata 1195–1196. Zawiera ona informacje, iż zakonnicy z klasztoru benedyktynów z Hebdowa za Wisłą, zobowiązani są odwozić do stodół plebańskich w Jadownikach dziesięcinę snopową. W wieku XIII miejscowość była osadą znaczącą. Książę Bolesław Wstydliwy w 1239 r., wyjeżdżając naprzeciw podążającej z Węgier do Krakowa księżniczki Kingi, który zatrzymał się na Bocheńcu, gdzie sprawował sądy. W latach 1249–1272 we wsi istniała już parafia pw. św. Prokopa Opata, która należała do dekanatu radłowskiego. Świadczy o tym zapis pochodzący z 1331 r. o uposażeniu przez biskupa Jana Grota z Krakowa, kaplicy na zamku komesa Spicimira na Górze św. Marcina pod Tarnowem, z dóbr w Woli Pomianowej (ob. Pomianowa – dzielnica Brzeska) i w Jadownikach. Wynika z tego, że wieś należała do kasztelana Spicimira. Jednak jeszcze przed 1357 r. stała się ponownie wsią królewską. Miejscowość została w latach 1259–1260 i 1287-1288 spustoszona i spalona przez Tatarów. Do czasu pierwszego najazdu mongolskiego była zarządzana przez starostę królewskiego. Po odbudowie bywała wydzierżawiana za czynsz. Jednak każdy dzierżawca zobowiązany był utrzymać stajnie na 50 koni. Pod datą 1295 w „Kronice” widnieje zapis w języku łacińskim: Jadownyky willa regia prope Bochynia sita (Jadowniki wieś królewska położona w pobliżu Bochni). Król Kazimierz Wielki kilkakrotnie odwiedzał wieś w latach 1343 i 1361, podróżując z Krakowa na Węgry. W tymże 1361 r. król wydał dokument dla Piotra, kasztelana wojnickiego, na którym podpisy swoje złożyli świadkujący kasztelan krakowski Jan z Melsztyna, podkomorzy Pełka chorąży krakowski, Paszko z Radlnej, Klemens Gryfita z Łowczowa i wielu innych godnych wiary panów krakowskich. Określone w nim zostały jako wieś królewska leżąca w podrzęctwie niepołomickim. Natomiast wielkorządcy krakowscy zatrzymywali się we dworze w Jadownikach wielokrotnie, m.in. w latach 1389, 1390 i 1393. W grodzie obronnym na Bocheńcu rezydował królewsko-książęcy starosta grodowy. Poniżej wzgórza położona była osada zamieszkała przez włodarzy oraz inne osoby służby grodzkiej. Obowiązkiem włodarzy była hodowla koni i dostarczenie ich przy przejeździe Dworu, dla posłów królewskich, do lustracji dóbr i majątków, dla hufców zbrojnych itp. W przyległym do miejscowości lesie, w północnej części obecnych Jadownik, nad Uszwicą, Kazimierz Wielki w 1357 r. zakłada nową wieś na prawie magdeburskim i nadaje jej nazwę Schutków (Sutków), a pierwszym jej sołtysem zostaje Sestrzemilon. Zamieszkiwali ją królewscy szczwacze służący podczas królewskich polowań i wykonujący inne prace w królewskich lasach. Wieś ta w późniejszym czasie została wchłonięta przez Jadowniki. Podobnie stało się z leżącym obecnie w północno-wschodniej części miejscowości Dziekanowem, który zachowywał samodzielność co najmniej do końca XVI w. W XIV w. w Jadownikach był już kościół, młyn, karczma. W 1394 r. wybudowany został, nad Grodną, nowy niewielki drewniany dwór. Od końca XIV w. życie mieszkańców toczyło się wokół dworu, kościoła i karczmy. W średniowiecznej historii Jadownik ogromne znaczenie odgrywał Kościół. Niemal zawsze kaplica lub niewielki kościółek były budynkami przydworskimi.
Od XV wieku do 1772 roku Na Bocheńcu już w XV w. istniała kaplica. Uległa ona jednak zniszczeniu w sposób naturalny. Kolejny kościół wybudowany na miejscu spalonego został także spalony w latach 1385–1410 podczas wojny domowej wywołanej przez przeciwników Władysława Jagiełły. Następny kościół, na podmurowaniu, typu więźbowo-zaskrzyniowego, kryty gontem zostaje zbudowany za czasów Kazimierza Jagiellończyka i przekazany wiernym w roku 1465 pozostając beneficjum królewskim. Ten kościół był modernizowany i powiększany i przetrwał do roku 1908. Dokumentacja historyczna dotycząca znaczenia karczmy w Jadownikach jest bogata, zwłaszcza od roku 1484. O jej losach decydują królowie, m.in. Kazimierz Jagiellończyk przekazując ją Jakubowi Dembińskiemu, kasztelanowi i staroście krakowskiemu. Rola Jadownik jako wsi rosła, bowiem już w wieku XV były gminą. Od roku 1454 prowadzone były zapisy w księgach miejscowego sądu ławniczego. Zachowała się rękopiśmienna księga z lat 1457–1495, która znajduje się w Bibliotece JagiellońskiejW. Okas „Jadowniki były wsią królewską”.. Świadczą o tym rękopisy zachowane w Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich „Acta indiectii banniti Jadownicensis z lat 1562–1613”. Jadowniki były z całą pewnością wsią zamożną. W kronikach odnotowano, że o sukcesje po zmarłych krewnych dzierżawcach Jadownik spory sądowe toczyli: w roku 1455 Kilian syn sołtysa, w roku 1456 Jan Kobylański stolnik krakowski. Zapisane także, zapewne jako fakt istotny, że w roku 1472 w Jadownikach znajdują się 3 młyny. W 1472 Kazimierz Jagiellończyk zawiera umowę ze Spytkiem z Melsztyna w sprawie stawów i budowy grobli po obu brzegach rz. Jasionki, z których jeden należy do wsi królewskiej Jadowniki, a drugi do wsi Mokrzyska stanowiącej własność Spytka. Brzeg w Mokrzyskach dochodzi do sadzawki poniżej drogi prowadzącej do Szczepanowa i poniżej miejsca, w którym znajduje się sadzawka tenutariuszy (dzierżawców) królewskich. Spytek zezwala na zbudowanie grobli na tej sadzawce od swego brzegu ww. rzeki. W zamian król zezwala doprowadzić groblę sadzawki Spytka do brzegu należącego do władcy. Umowa przewiduje, że obie strony mogą założyć sadzawkę na bagnach, czyli na ługach i wspólnie ją eksploatować, dzieląc ryby po połowie. Groblę na tej sadzawce byli winni wspólnymi siłami naprawiać (AS 2, 176). Jan Długosz w swojej Kronice odnotowuje, że Jadowniki w roku 1474 należą do powiatu czchowskiego. Wymienia ją także w Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis. Zamożność wsi i jej mieszkańców były często powodem konfliktów w rodzinach dzierżawców, a także przyczyną sporów pomiędzy kmieciami i kolejnymi plebanami o dziesięciny snopowe i inne świadczenia z karczmy, młyna, użytkowanych łanów i korzystania z owoców leśnych. Rozstrzygnięcia sporów strony szukały w sądach ławieckich, ale także często musieli bezpośrednio interweniować kolejni królowie, np. Stefan Batory w sporze dzierżawcy Erazma Barzy z miejscowym proboszczem. Zresztą sporów tych było wiele. Są szczegółowo opisane w Lustracjach Województwa Krakowskiego (rok 1789 wyd. Ossolineum z 1962 r. PAN XVI-XVII wiek Instytut Historii). Od XV wieku upowszechniła się forma dzierżawienia królewszczyzn przez króla możnym za ich zasługi dla państwa lub w celu szybkiego zdobycia środków dla pustego skarbca. W Jadownikach dzierżawca był głównym zwierzchnikiem i panem. W jego imieniu wsią zarządzał sołtys. Do jego obowiązków należało dbanie o dochody z pól, lasów, łąk, stawów, należących do podrzęctwa karczem, młynów kuźni i foluszy, utrzymywanie budynków dworskich i folwarcznych oraz granicznych kopców, usypanych od XIV w. Prawdopodobnie już w XVI w. istniała w miejscowości szkoła przyparafialna. Metryki parafialne sięgają roku 1592. W 1596 r. został oddany wiernym barokowy kościółek z fundacji Floriana Niedźwiedzia – jadownickiego sołtysa. Do dziś cieszy się szczególnym zainteresowaniem wiernych, pielgrzymujących do sanktuarium św. Anny, gdzie według legend miała się objawić. W roku 1623 Zygmunt III Waza nadał prawo prezenty przełożonemu kolegiaty wojnickiej, a po zniesieniu kolegiaty wykonywał to prawo do 1867 r. proboszcz wojnickiSłownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom III.. Jadowniccy chłopi razem z mieszczanami brzeskimi zobowiązani byli do naprawy mostów na Uszwicy. W XVII w. Jadowniki były starostwem niegrodowym należącym do klucza krzeczowskiego. Spalone przez Szwedów w czasie potopu szwedzkiego, dość szybko się odbudowały i nadal tworzyły w miarę silną jednostkę administracyjną i gospodarczą. O dzierżawę wsi zabiegały rodziny magnackie. Starostą w Jadownikach był m.in. na przełomie XVII i XVIII wieku generał wojsk saskich Jan Bogusław Łubieński, a następnie na skutek powinowactwa Aleksander Łętowski, marszałek sejmiku krakowskiego i marszałek konfederacji barskiej województwa krakowskiego, szambelan królewski, który według wykazu kwarty w 1770 r. miał prowent 12 103 złp 17 gr, z czego kwarta wynosiła 3025 złp i 26 gr.
Od 1772 do 1918 roku