Gwara orawska (, oraw. ôrawskô gwara) – gwara pasa górskiego dialektu małopolskiego języka polskiego. Słowaccy językoznawcy uważają ją za gwarę przejściową słowacko-polską, małopolskiego pochodzenia. Posługują nią się rdzenni mieszkańcy Górnej Orawy, znajdującej się w Polsce i na Słowacji. Występuje również w wyspach językowych w głębi Słowacji.

Klasyfikacja Według polskich językoznawców jest to gwara pasa górskiego (inna nazwa: pas podhalańsko-beskidzki) dialektu małopolskiego języka polskiego. Słowaccy uważają zaś, że te pierwotnie małopolskie gwary, pod wpływem kontaktów polsko-słowackich, stały się gwarami przejściowymi polsko-słowackimi. Zaliczają je do gwar góralskich ().

Zasięg Na Polskiej Orawie gwara występuje w 14 wsiach w powiecie nowotarskim. W słowackiej części tego regionu gwary używa się w 11 wsiach: 9 w powiecie Namiestów i 2 w powiecie Twardoszyn (w tym jedna wieś z gwarą przejściową słowacko-orawską). Ponadto gwara przejściowa słowacko-orawska występuje w wyspach językowych poza Orawą, we 5 wsiach, założonych przez osadników z Górnej Orawy. +Występowanie gwary orawskiej w polskiej części OrawyNazwa polskaNazwa słowackaGminaBukowina-OsiedleRaba WyżnaChyżneJabłonkaHarkabuzRaba WyżnaJabłonkaJabłonkaKiczoryLipnica WielkaLipnica MałaJabłonkaLipnica WielkaLipnica WielkaOrawkaJabłonkaPiekielnikCzarny DunajecPodsarnieRaba WyżnaPodszkleCzarny DunajecPodwilkJabłonkaZubrzyca DolnaJabłonkaZubrzyca GórnaJabłonka +Występowanie gwary orawskiej w słowackiej części OrawyNazwa polskaNazwa słowackaPowiat (okres)UwagiGłodówkaTwardoszyngwara przejściowa słowacko-orawskaMutneNamiestówNowoćNamiestówOrawska LeśnaNamiestówOrawska PółgóraNamiestówOrawskie WeseleNamiestówRabczaNamiestówRabczycaNamiestówSihelneNamiestówSucha GóraTwardoszynZakamienny KlinNamiestów +Występowanie gwary orawskiej na Słowacji poza OrawąNazwa polskaNazwa slowackaPowiat (okres)Region historycznyUwagiLiptowski MikułaszLiptówgwara przejściowa słowacko-orawskaRużomberkLiptówgwara przejściowa słowacko-orawskaBreznoGemergwara przejściowa słowacko-orawskaMałe BoroweLiptowski MikułaszLiptówgwara przejściowa słowacko-orawskaWielkie BoroweLiptowski MikułaszLiptówgwara przejściowa słowacko-orawska

Fonetyka W gwarze orawskiej występują takie zjawiska fonetyczne jak:

mazurzenie; udźwięcznienie międzywyrazowe; występowanie samogłosek pochylonych: a pochylone, realizowane jako å – dźwięk pośredni pomiędzy a i o bliższa jednak o lub jako o; o pochylone, realizowane jako ů – dźwięk pośredni pomiędzy o i u; e pochylone, realizowane jako y, występuje zarówno po samogłoskach twardych, jak i miękkich; rezonans nosowy: w pozycji śródgłosowej: przed spółgłoską zwartą. W tej pozycji występują grupy e+N i o+N.; przed spółgłoską szczelinową. W tej pozycji występuje rezonans nosowy synchroniczny.; przed spółgłoskami ł, l (w typie stanął, stanęli). W tej pozycji występują realizacje wźon, wźyna; stanůł, stanyła.; w pozycji wygłosowej: odpowiednik ogólnopolskiego ę: -ym w 1. os. l. poj. czasu teraźniejszego; -e w bierniku l. poj. rzeczowników rodzaju żeńskiego, zakończonych w mianowniku lp na a jasne; -o w bierniku l. poj. rzeczowników rodzaju żeńskiego, zakończonych w mianowniku lp na a pochylone; odpowiednik ogólnopolskiego ą: -o w 3. os. lm czasu teraźniejszego; -o w bierniku l. poj. przymiotników, liczebników, zaimków rodzaju żeńskiego; -e w bierniku l. poj. przymiotników dzierżawczych, mających a jasne w mianowniku l. poj.; występowanie spółgłosek protetycznych: labializacja; przydech; prejotacja; przejście wygłosowego -χ w -k. Zachodzi to w: końcówkach fleksyjnych: w końcówce -ach w Miejscowniku l. mn. rzeczowników; w końcówce -ych (|| -ich) w Dopełniaczu i Miejscowniku l. mn. przymiotników, zaimków itd.; w końcówce 1. os. l. poj. czasu przeszłego; w końcówce 1. os. l. poj. trybu przypuszczającego w partykule ńek (niech); przejście -χ w -k w określonych grupach spółgłoskowych, np. křest, křon; zachowanie frykatywnego r (ř); brak wałczenia, zwłaszcza w zachodniej części Orawy; wyrównanie analogiczne w końcówkach -i oraz -u w Dopełniaczu l. mn. liczebników i upowszechnienie się w nich χ (z jego przejściem w -k); wymowa połączeń pierwotnego połączenia ił. Występuje tu różnica w zależności od usytuowania tego połączenia. W pozycji synsylabicznej – jako ůł, a w pozycji heterosylabicznej jako ył; brak przegłosu e w o przed spółgłoskami zębowymi twardymi; utrzymanie miękkiego l’ nie tylko przed i; zachowanie dwuwargowego w (Obecnie występuje rzadko, tylko w wymowie starszego pokolenia.); zachowanie dźwięcznego v po spółgłoskach bezdźwięcznych; akcent inicjalny (Występuje głównie po stronie polskiej, bywa jednak nieregularny. Na Słowacji przeważa akcent paroksytoniczny.); uproszczenie wygłosowych grup spółgłoskowych -ść, -řć w -ś, -ř.

Zobacz też gwara góralska Górale orawscy Orawa

Przypisy

Kategoria:Góralszczyzna Orawski Kategoria:Orawa Kategoria:Język słowacki