System emerytalno-rentowy w Polsce obejmuje w rzeczywistości kilka odrębnych, funkcjonujących równolegle i na różnych zasadach, systemów zabezpieczenia społecznego wypłacających świadczenia emerytalne lub rentowe, przyznawane najczęściej na wniosek, a w niektórych sytuacjach – z urzędu.
Historia i kierunki reform Już od pierwszych lat istnienia III Rzeczypospolitej podnoszono problem zapewnienia długoterminowego i zbilansowanego finansowania świadczeń emerytalnych, zwłaszcza wobec nowego zjawiska demograficznego, jakim był spadający przyrost naturalny. Osoby, którym przyznano emeryturę przed 1999 rokiem, a także inne osoby urodzone przed 1949 rokiem, miały przyznawane emerytury według dwóch głównych kryteriów: osiągnięcia wieku emerytalnego oraz posiadania odpowiednio długiego okresu pozostawania w ubezpieczeniu (stażu) składającego się z okresów składkowych i nieskładkowych. Wysokość emerytury tylko pośrednio zależała od wysokości odprowadzanych w przeszłości składek. Kluczowe w takim przypadku było odpowiednie udokumentowanie stażu ubezpieczeniowego, na który w głównej mierze składały się: zasadnicza lub nadterminowa służba wojskowa i staż pracy (okresy składkowe), a także studia wyższe, okresy bycia zarejestrowanym jako bezrobotny, przebywania na zwolnieniach lekarskich, urlopach macierzyńskich czy wychowawczych (okresy nieskładkowe). Nie dotyczyło to jednak osób uprawnionych do emerytury górniczej albo kolejarskiej, osób objętych ubezpieczeniem emerytalnym rolników, zaopatrzeniem emerytalnym żołnierzy zawodowych lub funkcjonariuszy służb państwowych, natomiast w przypadku osób będących byłymi prezydentami RP albo sędziami, prokuratorami lub sędziami Trybunału Konstytucyjnego w stanie spoczynku zrezygnowano całkowicie z przyznawania emerytur, zastępując je uposażeniem wypłacanym w stanie spoczynku.
Odpowiedzią na wyzwania miała być zaplanowana w ramach programu czterech reform reforma uchwalona w 1998 roku. Zreformowany system powszechny po przebudowie miał opierać się na trzech tzw. filarach: obowiązkowym systemie repartycyjnym opartym na Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (I filar), obowiązkowym systemie kapitałowym w otwartych funduszach emerytalnych (II filar) oraz dobrowolnym systemie kapitałowym objętym preferencjami podatkowymi (III filar).
Pomimo reformy powszechny system ubezpieczeń społecznych w rzeczywistości nadal pozostawał takim jedynie z nazwy, jako że utrzymano odrębność systemu ubezpieczeń społecznych rolników oraz systemów zaopatrzenia emerytalno-rentowego żołnierzy zawodowych i funkcjonariuszy służb państwowych, a także systemów uposażeniowych sędziów, prokuratorów, sędziów Trybunału Konstytucyjnego oraz prezydentów RP. Konstrukcja tworzonego systemu pozostawała także przez długi okres pod wieloma względami niekompletna, a jego docelowy kształt – niewiadomy, jako że przepisy początkowo określały jedynie obowiązki dotyczące wpłacania składek, natomiast zasady wypłacania świadczeń pozostawały nieznane. Wiele kontrowersji budziła sama konstrukcja drugiego filaru (OFE), którego celem – według samych twórców – miało być nie tylko finansowanie emerytur, ale także uformowanie dużych mas kapitału podnoszących kapitalizację krajowych rynków finansowych takich jak rynek obligacji Skarbu Państwa czy rynki giełdowe, stanowiących zarazem źródło gotówki dla notowanych na tych rynkach spółek. W 2003 roku Krzysztof Dzierżawski (CAS) wyraził opinię, że jedynym systemem mającym sens ekonomiczny jest system repartycyjny („solidarnościowy”), zaś OFE przyczynią się jedynie do podwyższenia deficytu budżetowego. W dodatku rząd SLD i PSL pod naciskiem związków zawodowych przywrócił w 2005 roku w ramach systemu powszechnego uprzywilejowane zasady przyznawania emerytur górniczych., utrzymane następnie przez kolejne rządy, a w 2008 roku dopuszczono także możliwość ubiegania się o emeryturę pomostową. Zmiany te uderzyły w stabilność finansową budowanego systemu oraz jeszcze mocniej ograniczyły powszechność jego zasad, stanowiącą jeden z fundamentów dla pierwotnych projektów wprowadzanej reformy.
Zasady wypłacania emerytur z OFE podniesiono dopiero w 2010 roku, kiedy pojawili się pierwsi emeryci uprawnieni do otrzymywania środków z nowego systemu. W 2013 roku, wobec rosnącego deficytu publicznego i nadchodzącej konieczności uruchomienia wypłat z OFE, debata nad konstrukcją drugiego filara rozgorzała na nowo. Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej opublikowało raport podważający celowość istnienia OFE w dotychczasowej formie. Od 1 kwietnia do 31 lipca 2014 r. członkowie początkowo obowiązkowych otwartych funduszy emerytalnych (OFE) mogli po raz pierwszy zdecydować, gdzie będzie kierowana część ich składek emerytalnych, począwszy od składki za lipiec 2014 r. Ubezpieczeni, chcący aby składka w wysokości 2,92% była odprowadzana do OFE, powinni byli dostarczyć do ZUS odpowiedni dokument: „Oświadczenie członka otwartego funduszu emerytalnego o przekazywaniu składki do otwartego funduszu emerytalnego oraz o zapoznaniu się z informacją dotyczącą powszechnego systemu emerytalnego oraz informacją dotyczącą otwartych funduszy emerytalnych”. Oświadczenia o przekazywaniu składki do OFE powinny były złożyć również osoby, które w okresie od 1 lutego do 31 lipca 2014 r. zawarły umowę z OFE na zasadzie dobrowolności, jeżeli chciały, aby składka do OFE była przekazywana także od 1 lipca 2014 r. Z kolei osoby decydujące się na przekazywanie składki emerytalnej w całości do ZUS nie musiały składać żadnych oświadczeń. 15 kwietnia 2019 roku rząd Mateusza Morawieckiego zaprezentował plan przeniesienia oszczędności z otwartych funduszy emerytalnych (OFE) na indywidualne konta emerytalne lub do ZUS.
Według Piotra Araka (Obserwator Finansowy) filozofia systemu emerytalnego nie ma większego znaczenia w sytuacji, jeśli strumień pieniędzy przez niego przepływający jest całkowicie niezbilansowany jak w obecnej sytuacji. Arak wskazuje szereg czynników uniemożliwiających zbilansowanie tak ZUS, jak i OFE, wśród których jest m.in. konieczność utrzymywania wypłat ze starego systemu (sprzed reformy w 1999 roku), jak i utrzymywanie szeregu wyjątków branżowych (patrz § Odrębności branżowe emerytur w systemie powszechnym niżej), które z zasady są niezbilansowane. Według niego głównym zagrożeniem dla systemu emerytalnego jest fakt, że jest on projektowany i bezustannie modyfikowany w celu realizacji krótkoterminowych, politycznych celów, a nie dla zapewnienia długoterminowego bezpieczeństwa. Podobną opinię opublikowali ekonomiści Piotr Denderski i Wojciech Paczos. Według Macieja Bukowskiego (Instytut Badań Strukturalnych, KOBE) połączenie systemu repartycyjnego (ZUS) i kapitałowego (OFE) jest niezbędne dla zachowania odpowiedniej wysokości emerytur w sytuacji spadającej liczby pracujących.
Systemy oparte na metodzie ubezpieczeniowej W systemach tych przejście na emeryturę to prawo, a nie obowiązek. Po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego od decyzji każdej osoby zależy, czy z tego prawa zechce skorzystać od razu czy później ze względu na chęć kontynuowania aktywności zawodowej.
Powszechny system emerytalno-rentowy Najwięcej osób funkcjonuje w ramach powszechnego systemu emerytalnego obsługiwanego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS). W systemie powszechnym emerytura wypłacana jest z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (w tym również ze środków gromadzonych w otwartych funduszach emerytalnych).
Wiek emerytalny Od 1 października 2017 roku powszechny wiek emerytalny wynosi 60 lat – dla kobiet i 65 lat – dla mężczyzn. Po osiągnięciu tego wieku kobiety i mężczyźni mogą zdecydować o kontynuowaniu pracy zawodowej lub zaprzestaniu tej aktywności i przejściu na emeryturę. Warunkiem otrzymania emerytury – poza osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego – jest również udokumentowanie jakiegokolwiek okresu ubezpieczenia oraz rozwiązanie stosunku pracyArt. 87 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych..
Mechanizm zdefiniowanej składki emerytalnej Dla wszystkich urodzonych po 1968 r. osób objętych systemem powszechnym obowiązują zasady, zgodnie z którymi emerytura jest wypłacana po osiągnięciu wieku emerytalnego, a jej wysokość zależy wyłącznie od sumy odprowadzonych składek. Odsetek składki na ubezpieczenie emerytalne od 2014 r. wynosi 19,52% podstawy jej wymiaru, z czego od 1 lutego 2014 r.: 2,92% podstawy wymiaru jest odprowadzane przez ZUS do wybranego przez OFE, 4,38% podstawy wymiaru jest zapisywane na subkoncie w ZUS.
Składki te są ewidencjonowane w dwóch systemach – w ramach systemu repartycyjnego: na koncie indywidualnym oraz subkoncie prowadzonymi przez ZUS (obowiązkowo) oraz w ramach systemu kapitałowego: na rachunku w OFE prowadzonym przez PTE (od 2014 r. dobrowolnie). Jeśli składki nie są przekazywane do OFE, to całość składki emerytalnej wynoszącej 7,3% jest zapisywane na subkoncie w ZUS. Począwszy od 2016 r., ustanowiono co 4 lata regularne „okienko transferowe” analogiczne do tego z roku 2014, trwające od 1 kwietnia do 31 lipca, kiedy można złożyć do ZUS oświadczenie o przekazywaniu części bieżących składek w wysokości 2,92% do OFE albo je odwołać w celu przekazywania całości składki emerytalnej na subkonto w ZUS. Wartość środków księgowanych przez ZUS podlega waloryzacji, której współczynnik wynika z bieżącej polityki rządu, ale nie może być niższy niż współczynnik inflacji powiększony o 20% współczynnika wzrostu przeciętnego wynagrodzenia w poprzednim roku kalendarzowym. Wartość środków w OFE waha się w zależności od wartości instrumentów finansowych (obligacje skarbowe, akcje), w które zostały zainwestowane środki pochodzące ze składek.
Natomiast w przypadku osób urodzonych w latach 1949–1968, wysokość świadczenia zależy zarówno od sumy składek odprowadzonych począwszy od 1 stycznia 1999 r., jak i od tzw. kapitału początkowego, wyliczonego dla okresu przed 1 stycznia 1999 r. Okresy uwzględniane przy zliczaniu stażu pracy uprawniającego do emerytury lub renty oraz przy obliczaniu kapitału początkowego, wpływającego na wysokość świadczenia, reguluje art. 87 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych: okresy składkowe to takie, które są związane z aktywnością zawodową. Chodzi tu o okresy zatrudnienia, samodzielnego opłacania składek na ubezpieczenie społeczne lub ubezpieczenia emerytalne i rentowe (na przykład z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej), okresy zasadniczej lub nadterminowej służby wojskowej oraz inne okresy uwzględniane jako okresy składkowe. okresy nieskładkowe są to natomiast okresy braku aktywności zawodowej, które są uwzględniane przy ustalaniu emerytury i renty. Np.: okres nauki w szkole wyższej na jednym kierunku, pod warunkiem ukończenia tej nauki, okresy bycia zarejestrowanym jako bezrobotny, okresy pobierania zasiłku chorobowego lub świadczenia rehabilitacyjnego czy przebywania na urlopie wychowawczym.
Odrębności branżowe emerytur w systemie powszechnym W ramach systemu powszechnego istnieją zasady odrębne od powyższych, dotyczące niektórych grup zawodowych, przede wszystkim górników oraz (tylko na zasadzie praw nabytych) nauczycieli i kolejarzy. W tych grupach obowiązują zupełnie inne zasady naliczania wysokości emerytur, niższy wiek emerytalny i korzystniejsze przeliczniki lat pracy, co w praktyce oznacza, że ich pracodawcy płacą niższe składki, a sami ubezpieczeni otrzymują wyższe emerytury