Dynów – gmina wiejska położona w południowo-wschodniej Polsce, w województwie podkarpackim, w powiecie rzeszowskim. Siedziba gminy znajduje się w mieście Dynów. Jest to gmina o charakterze rolniczo-leśnym, której funkcjami, prócz rolnictwa, są produkcja żywności oraz obsługa ludności i związane z tym osadnictwoGminna Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych w Gminie Dynów na lata 2009-2015, 1.1 Informacje ogólne, str. 8-10.
Gmina stanowi około 10% powierzchni powiatu i zamieszkuje ją około 4% jego mieszkańców. Charakteryzuje się najniższą gęstością zaludnienia oraz najwyższą lesistością terenu spośród gmin powiatu.
Teren gminy jest słabo uprzemysłowiony. Ważnym aspektem jej funkcjonowania jest turystyka, co przejawia się w dużym stosunku obszarów chronionych do jej powierzchni oraz licznych szlakach turystycznych, przebiegających przez jej terytorium.
Sieć dróg w gminie opiera się na dwóch ważnych szlakach komunikacyjnych (drogi wojewódzkie 835 i 884), dobrze łączących ją z pozostałą częścią województwa.
Położenie Teren gminy położony jest w karpackiej części Dorzecza Sanu, na pograniczu Pogórza Dynowskiego i PrzemyskiegoStrategia Rozwoju Gminy Dynów na lata 2016-2026, Położenie Gminy Dynów w jednostkach administracyjnych wyższego rzędu – kraju, województwie oraz powiecie, str. 7. Gmina znajduje się na południowych krańcach powiatu rzeszowskiego, w centralnej części województwa podkarpackiego. Według danych z 2019 roku, zajmuje ona obszar 119,02 km², co stanowi 10,32% powierzchni powiatu.
+ Struktura użytkowania gruntów w gminie (2014) Rodzaj Powierzchnia [ha] % Użytki rolne 6761 56,81 Lasy i grunty leśne 4557 38,29 Grunty pod wodami 131 1,1 Grunty zabudowane i zurbanizowane 425 3,57 Nieużytki 28 0,23 Suma 11 902 100 Terytorium gminy graniczy z kilkoma gminami: z powiatu rzeszowskiego: Błażowa (sołectwa Kąkolówka, Futoma, Piątkowa) na długości 12,2 km na północnym zachodzie; Hyżne (sołectwa Dylągówka, Szklary) na długości 10 km na północy; miastem Dynów na długości 25,8 km na południu; z powiatu przeworskiego: Jawornik Polski (sołectwa Jawornik Polski, Jawornik-Przedmieście) na długości 2,6 km na północnym wschodzie; z powiatu przemyskiego: Dubiecko (sołectwa Kosztowa, Bachórzec, Sielnica, Łączki, Piątkowa) na długości 20,6 km na wschodzie; Bircza (sołectwa Jawornik Ruski, Żohatyn) na długości 4,3 km na południowym wschodzie; z powiatu brzozowskiego: Nozdrzec (sołectwa Wesoła, Hłudno, Nozdrzec, Siedliska) na długości 26,1 km na południu.
Środowisko naturalne Rzeźba terenu mały|Panorama Dylągowej w kierunku góry Kruszelnica mały|Ciepła Połać – część wsi Harta Obszar gminy charakteryzuje się bardzo urozmaiconą rzeźbą terenu. Składa się z przedzielonych dolinami pasm wzgórz. Wzgórza te liczą sobie średnio 300–400 m n.p.m., a ich nachylenie wynosi 8-12%. Najwyższe wzniesienia gminy znajdują się w jej północnej oraz południowo-wschodniej części. W okolicach miejscowości Dylągowa wznosi się najwyższy szczyt gminy – Kruszelnica w Paśmie Kruszelnicy o wysokości 500 m n.p.m.
Rzeźba terenu wymusza typ zabudowy, która dominuje w miejscowościach gminy. W dolinach potoków w gminie wykształciły się wsie ulicówki, z drugim pasmem zabudowy na wzgórzachStrategia Rozwoju Gminy Dynów na lata 2016-2026, Miejsce w sieci osadniczej, str. 13.
Wody mały|San w Bachórzu, w tle wieś Pawłokoma Na terytorium gminy nie znajdują się żadne większe zbiorniki wód stojących. Główną rzeką, przepływającą przez nie, jest San, biegnący z południa gminy ku jej centrum i dalej w kierunku wschodnim. Rzeka ta na tym odcinku ma kilka dopływów, w których dolinach położone są wsie.
+ Cieki wodne na terenie gminy DynówStrategia Rozwoju Gminy Dynów na lata 2016-2026, Potoki w Gminie Dynów – charakterystyka, str. 36-37Rozporządzenie nr 43/2016 Dyrektora Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w Krakowie z dnia 9 grudnia 2016 r. w sprawie przyjęcia Planu utrzymania wód obejmującego obszar Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w Krakowie (Dziennik Urzędowy Woj. Podkarpackiego z dnia 14 grudnia 2016, poz. 4152) Nazwa (inne nazwy) Dopływ rzeki Miejscowości Długość Dylągówka (Dylągowa) San Dylągowa km Dynówka San Łubno, Dynów km Harta San Harta km Kruszelnica San Dąbrówka Starzeńska, Dylągowa km Laskowska Rzeka (Dąbrowa) San Laskówka km Łubienka San Łubno, Nozdrzec km Olszówka (Pawłokoma) San Pawłokoma km Ostrówek (Ulanka) Harta Ulanica, Dynów km Szklarka San Szklary, Bachórz km
Przyroda Na terenie gminy nie ma dużych kompleksów leśnych. Największe zalesione obszary położone są na północ od Bachórza i Harty, pomiędzy Łubnem a Wyrębami, pomiędzy Pawłokomą a Dąbrówką Starzeńską oraz na południe od Dylągowej. Lesistość gminy jest przez to najwyższa w powiecie rzeszowskim i w 2017 roku wynosiła 35,7%.
Według przyrodniczo-leśnego podziału Polski lasy na terenie gminy zaliczają się do nadleśnictw Dynów (Wyręby, Łubno, Pawłokoma, Dąbrówka Starzeńska, Dylągowa) i Kańczuga (Harta, Laskówka, Bachórz, Ulanica). Wchodzą one w skład dzielnicy Pogórze Karpackie w Krainie Karpackiej.
Siedliska leśne reprezentowane są przez las świeży wyżynny, lokalnie przez ols jesionowy. Lasy składają się głównie z dużej ilości zagajników tworzonych przez stare drzewostany dębowe, jodłowe, modrzewiowe i bukowe. W podszyciu lasów rosną m.in. leszczyna, bez czarny i tarnina. Runo leśne reprezentują majeranek, dąbrówka, bluszczyk, szczawik zajęczy, malina, jeżyna, kopytnik i inne.
Fauna reprezentowana jest przez sarny, lisy, borsuki, tchórze i zające. Na południu gminy, w większych lasach, znaleźć można również dziki i jelenie. Przedstawicielami ptaków są jastrzębie, sowy, bażanty, kuropatwy i przepiórki. W gminie znajdują się również rzadkie siedliska bobrów, borsuków, orlika krzykliwego, bociana czarnego, kruka czy kumaka. Rzekę San oraz niektóre jej dopływy zamieszkują leszcze, okonie, jelce, płocie, szczupaki, węgorze, kiełbie i uklejeW gminie Dynów, Położenie, str. 7-12.
Ochrona środowiska mały|Lasy pomiędzy Hartą i Ulanicą mały|Łubno Całe terytorium gminy Dynów chronione jest przez przynajmniej jeden z trzech obszarów ochronnych: Park Krajobrazowy Pogórza Przemyskiego, powstały w 1991 roku, chroni południowy Bachórz, większość Dąbrówki Starzeńskiej i Dylągowej oraz całą miejscowość Pawłokoma, Przemysko-Dynowski Obszar Chronionego Krajobrazu, otulina wyżej wspomnianego Parku, obejmuje pozostałą część gminy Dynów, Obszar Natura 2000 Rzeka San, Obszar Natura 2000 Pogórze Przemyskie.
Warunki klimatyczne Pogórze Dynowskie oraz gmina Dynów, położona na jego terenie, ma wyraźnie łagodniejszy klimat od położonych na południe od niego pasm Beskidu Niskiego oraz Bieszczadów. Zalicza się on do piętra klimatu podgórskiego, umiarkowanie ciepłego, o cechach kontynentalnych.
Średnia temperatura roczna oscyluje w granicach 5 – 7 °C. Najwyższe temperatury notowane są w lipcu, osiągają one wtedy 17 – 18 °C. Średnie temperatury zimowe zaś wynoszą od -5 do -3 stopni.
W okresie letnim w okolicy przeważają wiatry południowo-zachodnie i zachodnie, zaś na jesieni i w zimie – południowo-wschodnie i wschodnie. Częste są tutaj wiatry fenowe, wiejące z południa i osiągające duże prędkości. Na sterowanie klimatem ma również duży wpływ przepływająca przez gminę rzeka San.
Przeciętna roczna ilość opadów wynosi od 750 do 800 mm. Największe opady notuje się w okresie letnim, najmniejsze zaś – w lutym. Pokrywa śnieżna utrzymuje się od 60 do 150 dni, przymrozki występują od października do majaStrategia Rozwoju Gminy Dynów na lata 2016-2026, Klimat, str. 9.
Historia Badania archeologiczne dowodzą, że na terenie dzisiejszej gminy Dynów i jej okolic osadnictwo istniało od bardzo dawnych czasów. W obecnie graniczącej z nią Wesołej odnaleziono radiolarytowy półtylczak, pochodzący z górnopaleolitycznej kultury wschodniograweckiej i datowany na okres między XXVII a XXI tysiącleciem p.n.e. Nowszym znaleziskiem, datowanym na starszą epokę kamienia (XII – IX tysiąclecie p.n.e.) są wyroby kamienne, do których należy grocik trzoneczkowaty, znaleziony w Bachórzu.
Kolejne, bardziej liczne odkrycia, pochodzą z epoki neolitu (4500 – 1800 p.n.e.) to liczne fragmenty narzędzi krzemiennych (w tym siekierka) i odłamki obsydianowe, znalezione w Bachórzu, odłupki krzemienne znaleziono również w Harcie oraz przysiółku Łubna – Kaźmierówce.
mały|Zabytki z V okresu kultury łużyckiej (900-700 r. p.n.e.) wydobyte w latach 40. XX wieku na stanowisku Bachórz-Chodorówka Wyraźny rozwój osadnictwa przypada na epokę brązu i okres XII – V wiek p.n.e. Ziemie nad Sanem były zamieszkiwane przez osadników z tzw. grupy tarnobrzeskiej, jednego z odłamów kultury łużyckiej. W Bachórzu odkryto cmentarzysko ciałopalne, na którego terenie znaleziono zestaw naczyń – waz, garnków, mis, czerpaków, kubków, a także ozdoby z brązu – szpile do spinania szat, bransolety, pierścionki i zawieszki. W Bachórzu natrafiono również na ślady osadnictwa z okresu kultury lateńskiej. Odnaleziono tam fragment krawędzi celtyckiego naczynia grafitowego oraz fragment celtyckiej szklanej biżuterii.
Na terenie Bachórza oraz Harty odnaleziono odłamki naczyń z okresu rzymskiego, m.in. ceramikę siwą. Z tamtych czasów zachowały się również ziemianki wczesnorzymskie oraz jamy posłupowe.
Pozostałe znaleziska archeologiczne pochodzą z okresu wczesnego średniowiecza, w niektórych przypadkach datowane aż na wiek XI. W Bachórzu znaleziono osadę wczesnośredniowieczną z fragmentami chat oraz ziemiankami z paleniskami, w których odkryto fragmenty naczyń i ceramiki, w tym kilka odłamków naczyń typu praskiego z VI w.; przęśliki gliniane, duży nóż żelazny, fragment półkoska oraz hakowaty klucz żelazny z VII-X w.. Wspomniana osada wczesnośredniowieczna najprawdopodobniej należała do Lędzian, nie istniało jednak jeszcze w tym okresie poczucie tożsamości etnicznej.
Według "Powieści minionych lat"Powieść minionych lat, przekład Franciszek Sielicki, Wrocław 1968, w drugiej połowie X wieku tereny gminy, wraz z obejmującymi je Grodami Czerwieńskimi, należały do państwa Mieszka I, od którego zostały przejęte w 981 roku przez księcia kijowskiego Włodzimierza Wielkiego. W 1018 roku, powróciły do Polski pod panowanie Bolesława Chrobrego. Opanowane ponownie zostały przez księcia ruskiego Jarosława w 1031 roku. Po jego śmierci Ruś uległa rozpadowi. W XIII wieku ziemie weszły w skład księstwa halicko-wołyńskiego, a w XIV wieku zajął je Kazimierz III Wielki, przyłączając do Polski całą Ruś Czerwoną, gdzie weszły w skład ziemi sanockiej.
W średniowieczu przez ziemie dynowskie przechodziły przynajmniej dwa szlaki handlowe. Pierwszy z nich, biegnący z Sanoka do Przemyśla (doliną Sanu przez Dynów i Bachórz), istniał już w XII wieku. W Dynowie krzyżował się on z tzw. szlakiem winnym, biegnącym z Przemyśla w kierunku zachodnim przez Krosno do Przełęczy Dukielskiej.
W XIV wieku pojawiły się pierwsze wzmianki o miejscowościach na terenie gminy. W 1377 roku Bachórz odwiedził Władysław Opolczyk, który w tej miejscowości wydał przywilej dla wsi Hadle. Właścicielem tych ziem w tym okresie był ród Kmitów. W XV wieku pojawiły się pierwsze wzmianki na temat pozostałych wsi w gminie – Chodorówki, Dąbrówki Starzeńskiej (1436), Dylągowej (1484), Harty (1429), Laskówki (1425), Łubna (1424) i Ulanicy (1436).
mały|Kościół św. Mikołaja w Harcie, wybudowany w latach 1779-1804 Rozwój gospodarczy ziem był hamowany przez liczne najazdy i klęski, do których dochodziło między XVI a XVIII wiekiem. W 1466 roku Dynów nawiedziła epidemia dżumy. W 1503 oraz w 1624 roku (pod wodzą Kantymira) ziemie najechali Tatarzy, w 1657 roku zrabował i spalił je jeden z oddziałów Jerzego II Rakoczego pod wodzą Ferensa Istvana, a podczas III wojny północnej w 1702 roku zrobili to Szwedzi.