Grodzisk – gmina wiejska w Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie siemiatyckim.

Siedzibą gminy jest osadaGUS. Rejestr TERYT Grodzisk.

Według danych z 30 czerwca 2004 gminę zamieszkiwało 4690 osób.

Historia

Gmina Grodzisk funkcjonowała w dwóch odsłonach: w latach 1861–1954 oraz od 1973 roku.

Imperium Rosyjskie (1861–1914) Gmina zbiorowa Grodzisk (ros. Городиская волость, lit. Grodzisko valsčius) powstała w wyniku reformy struktur administracyjnych państwa rosyjskiego w 1861 roku. Była częścią powiatu bielskiego należącego (od 1843) do guberni grodzieńskiej. W 1890 roku gmina Grodzisk obejmowała 81 miejscowości i zamieszkiwało ją 5522 osób.

I wojna światowa (1914–1919) Podczas I wojny światowej gmina wraz z powiatem bielskim należała do okupowanego przez Niemcy Ober-Ostu (w okręgu Białystok), gdzie znacznie zmieniono granice oraz podział administracyjny powiatu bielskiego. Spośród jego 15 gmin, zachowano 9 i zniesiono 6, ponadto utworzono 10 nowych; zmieniły się też granice gmin. W odniesieniu do gminy Grodzisk, jej obszar zmniejszył się o około 2/3: północna część gminy Grodzisk weszła w skład do nowej gminy Rudka, północno-wschodnia część gminy Grodzisk weszła w skład do nowej gminy Widźgowo, południowo-wschodnia część gminy Grodzisk weszła w skład do nowej gminy Kąty, południowy fragment gminy Grodzisk włączono do gminy Siemiatycze, południowo-zachodni fragment gminy Grodzisk włączono do gminy Narojki, zachodni fragment gminy Grodzisk włączono do gminy Skórzec, do gminy Grodzisk włączono dwa południowo-wschodnie fragmenty gminy Skórzec, do gminy Grodzisk włączono południowo-zachodni fragment zniesionej gminy Oleksin. Podział ten w dużej mierze zachowano, kiedy powiat bielski przeszedł w sierpniu 1919 pod administrację polską.

II Rzeczpospolita (1919–1939) W okresie międzywojennym gmina Grodzisk należała do powiatu bielskiego w nowo utworzonym województwie białostockimGłówny Urząd Statystyczny w Warszawie: Województwa centralne i wschodnie Rzeczypospolitej Polskiej – podział na gminy według stanu z dnia 1.IV 1933 roku, Książnica-Atlas, Lwów 1933.

Według Powszechnego Spisu Ludności z 1921 roku gminę Grodzisk zamieszkiwało 5470 osób, wśród których 3900 było wyznania rzymskokatolickiego, 1442 prawosławnego, 1 ewangelickiego, a 127 mojżeszowego. Jednocześnie 4727 mieszkańców zadeklarowało polską przynależność narodową, 711 białoruską, 1 niemiecką, 29 żydowską, a 4 inną. Były tu 952 budynki mieszkalne.

1 października 1931 z gminy Grodzisk wyłączono miejscowości (przyszłe gromady) Brzeziny (Brzeziny-Janowięta i Brzeziny-Niedźwiadki), Piotrowo-Trojany, Wojeniec i Zaręby, włączając je do gminy Kąty.

16 października 1933 gminę Grodzisk podzielono na 21 gromad: Aleksandrowo, Biszewo, Bogusze-Litewka, Czarna Cerkiewna, Czarna Średnia, Czarna Wielka, Dołubowo, Drochlin, Grodzisk, Jaszczołty, Kosianka, Kozłowo, Krynki, Makarki, Malinowo, Mierzynówka, Niewiarowo, Porzeziny, Smolugi, Sypnie i ŻeryBiałostocki Dziennik Wojewódzki. 1933, nr 11, poz. 49.

1 października 1934 zmieniły się zasadniczo granice gminy Grodzisk: do gminy Grodzisk włączono gromady Brzeziny, Korzeniówka, Lipiny i Zaręby ze zniesionej gminy Kąty (tak więc Brzeziny i Zaręby powróciły do gminy Grodzisk po trzech latach), do gminy Grodzisk włączono gromady Kamianka i Lubowicze ze zniesionej gminy Narojki, do gminy Grodzisk włączono gromady Czaje i Koryciny ze zniesionej gminy Rudka, do gminy Grodzisk włączono gromady Bogusze Stare, Krakówki-Włodki i Żale ze zniesionej gminy Skórzec, do gminy Grodzisk włączono gromady Siemiony i Zamianowo ze zniesionej gminy Widźgowo, do gminy Grodzisk włączono gromadę Krynki-Sobole z gminy Siemiatycze.

Po zmianach tych, gmina Grodzisk obejmowała 35 gromad: Aleksandrowo, Biszewo, Bogusze Stare, Bogusze-Litewka, Brzeziny, Czaje, Czarna Cerkiewna, Czarna Średnia, Czarna Wielka, Dołubowo, Drochlin, Grodzisk, Jaszczołty, Kamianka, Kosianka, Koryciny, Korzeniówka, Kozłowo, Krakówki-Włodki, Krynki, Krynki-Sobole, Lipiny, Lubowicze, Makarki, Malinowo, Mierzynówka, Niewiarowo, Porzeziny, Siemiony, Smolugi, Sypnie, Zamianowo, Zaręby, Żale i Żery.

II wojna światowa (1939–1944) Podczas II wojny światowej gmina znajdowała się przejściowo poza administracją polską.

PRL (1944–1952) Po wojnie gmina należała do powiatu bielskiego w woj. białostockim o identycznym składzie wewnątrzgminnym co 1 października 1934.

1 czerwca 1951 w gminie Grodzisk utworzono trzy nowe gromadyBiałostocki Dziennik Wojewódzki. 1951, nr 6, poz. 43, zwiększając tym samym liczbę gromad do 38: gromadę Dołubowo-Wyręby z części gromady Dołubowo, gromadę Rybałty z części gromady Niewiarowo, gromadę Targowisk z części gromady Czarna Średnia.

1 lipca 1952 gmina Grodzisk uległa zmniejszeniu w związku z kolejną radykalną restrukturyzacją administracyjną powiatu bielskiego: w skład nowej gminy Dołubowo weszły gromady: Czarna Cerkiewna, Czarna Średnia, Czarna Wielka, Dołubowo, Dołubowo-Wyręby, Siemiony, Smolugi, Targowisk i Zamianowo, w skład nowej gminy Dziadkowice weszły gromady: Brzeziny, Korzeniówka, Lipiny i Zaręby, w skład nowej gminy Ostrożany weszły gromady: Jaszczołty, Kamianka, Krakówki-Włodki i Lubowicze, w skład nowej gminy Pobikry weszły gromady: Czaje, Koryciny, Krynki, Sypnie i Żery.

Po odpanięciu 22 gromad, gmina Grodzisk składała się według stanu z 1 lipca 1952 już tylko z 16 gromad: Aleksandrowo, Biszewo, Bogusze Stare, Bogusze-Litewka, Drochlin, Grodzisk, Kosianka, Kozłowo, Krynki-Sobole, Makarki, Malinowo, Mierzynówka, Niewiarowo, Porzeziny, Rybałty i ŻaleWykaz Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1.VII 1952 r., PRL, GUS, Warszawa. Tego samego dnia gmina Grodzisk weszła w skład nowo utworzonego powiatu siemiatyckiego.

Gminę Grodzisk zniesiono 29 września 1954 wraz z reformą wprowadzającą gromady w miejsce gminUchwała Nr 16/V Wojewódzkiej Rady Narodowej w Białymstoku z dnia 4 października 1954 r. w sprawie podziału na gromady powiatu hajnowskiego; w ramach Zarządzenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Białymstoku z dnia 30 listopada 1954 r. w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej w Białymstoku z dnia 4 października 1954 r., dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Białymstoku z dnia 2 grudnia 1954 r., Nr. 10, Poz. 49).

Druga odsłona (1973–)

Jednostkę odtworzono 1 stycznia 1973 roku po reaktywowaniu gmin w powiecie siemiatyckim w województwie białostockim. Inicjalnie, w jej składzie znalazło się 46 sołectw: Aleksandrowo, Biszewo, Bogusze Stare, Bogusze-Litewka, Czaje, Czarna Cerkiewna, Czarna Średnia, Czarna Wielka, Dołubowo-Wyręby, Drochlin, Grodzisk, Jaszczołty, Kamianki, Koryciny, Kosianka-Boruty, Kosianka Leśna, Kosianka Stara, Kosianka-Trojanówka, Kozłowo, Krakówki-Dąbki, Krakówki-Włodki, Krakówki-Zdzichy, Krynki Borowe, Krynki-Jarki, Krynki-Sobole, Lubowicze, Makarki, Małyszczyn, Mierzynówka, Morze, Niewiarowo-Przybki, Niewiarowo-Sochy, Nowe Sypnie, Porzeziny-Mendle, Rybałty, Siemiony, Stadniki, Stare Sypnie, Targowisk, Żale, Żery Bystre, Żery-Czubiki i Żery-PilakiUchwała Nr XXI/72/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Białymstoku z dnia 9 grudnia 1972 w sprawie utworzenia gmin w województwie białostockim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Białymstoku z dnia 2 stycznia 1973, Nr 1, Poz. 1)..

Nowa gmina Grodzisk objęła inny obszar niż w 1954 roku, jako że w jej składzie znalazły się 3 sołectwa, które nigdy wcześniej do niej nie należały: Stadniki i Morze (do 1934 w gminie Narojki, 1934–52 w gminie Drohiczyn, 1952–54 w gminie Ostrożany), Krynki-Jarki (do 1934 w gminie Skórzec, 1934–52 w gminie Ciechanowiec, 1952–54 w gminie Pobikry).

Ponadto do gminy Grodzisk nie powróciło (z jej ostatniego składu z 1 stycznia 1954) Malinowo, które weszło w skład gminy Dziadkowice, a także szereg innych sołectw (dawnych gromad), które do gminy Grodzisk przynależało periodycznie w różnych okresach czasowych (przynależą one obcnie do gminy Dziadkowice).

Struktura powierzchni Według danych z roku 2002 gmina Grodzisk ma obszar 203,21 km², w tym: użytki rolne: 65% użytki leśne: 29%

Gmina stanowi 13,92% powierzchni powiatu.

Demografia Dane z 30 czerwca 2004: Opis Ogółem Kobiety Mężczyźnijednostka osób % osób % osób %populacja 4690 100 2289 48,8 2401 51,2gęstość zaludnienia(mieszk./km²) 23,1 11,3 11,8

thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców gminy Grodzisk w 2014 roku

Sołectwa Aleksandrowo, Biszewo, Bogusze-Litewka, Bogusze Stare, Czaje, Czarna Cerkiewna, Czarna Średnia, Czarna Wielka, Dołubowo-Wyręby, Drochlin, Grodzisk (sołectwa: Grodzisk I i Grodzisk II), Jaszczołty, Kamianki, Koryciny, Kosianka Leśna, Kosianka Stara, Kosianka-Trojanówka, Kozłowo, Krakówki-Dąbki, Krakówki-Włodki, Krakówki-Zdzichy, Krynki-Białokunki, Krynki Borowe, Krynki-Jarki, Krynki-Sobole, Lubowicze, Makarki, Małyszczyn, Mierzynówka, Morze, Niewiarowo-Przybki, Niewiarowo-Sochy, Porzeziny-Mendle, Rybałty, Siemiony, Stadniki, Stare Sypnie, Sypnie Nowe, Żale, Żery Bystre, Żery-Czubiki, Żery-Pilaki.

Miejscowości niesołeckie Dobrogoszcz, Kosianka-Boruty, Krynki-Miklasy, Porzeziny-Giętki, Targowisk.

Sąsiednie gminy Brańsk, Ciechanowiec, Drohiczyn, Dziadkowice, Perlejewo, Rudka, Siemiatycze

Przypisy Befehl- und Verordnungsblatt des Oberbefehlshabers Ost (Dziennik rozkazów i rozporządzeń Głównodowodzącego Wschodu) Nr 1-96 Jemielity W. (2002). Podziały administracyjne powiatów sokólskiego i dąbrowskiego w latach 1919-2000. "Studia Łomżyńskie", 13, 2002, s. 119-146. Deutsche Arbeit in den Verwaltungsgebieten Kurland, Litauen und Bialystok-Grodno. Kowno (Verlag der Presseabteilung Ober Ost) 1917. Rocznik statystyki Rzeczypospolitej Polskiej. R. 1, 1920/21 Volosts and communes of 1890. St. Petersburg: Central Statistical Committee of the Ministry of Internal Affairs, 1892. - (Statistics of the Russian Empire).

Kategoria:Polskie gminy bez herbu Kategoria:Dawne gminy w guberni grodzieńskiej