Epitafium Matthiasa Schebitza – późnogotyckie epitafium z wyrzeźbionym kamiennym przedstawieniem zdjęcia Chrystusa z krzyża znajdujące się na zewnętrznej elewacji wschodniej (po stronie południowej) kościoła Świętej Marii Magdaleny we Wrocławiu, jednej z dwóch głównych historycznych far Starego Miasta, obecnie katedry Kościoła polskokatolickiego. Jeden z najcenniejszych przykładów gotyckich epitafiów naściennych, powszechnych w sztuce Wrocławia w II połowie XV i początkach XVI wieku.

Epitafium wykonane jest z piaskowca, ma formę prostokąta, w jego polu została ukazana scena Zdjęcia z Krzyża charakteryzująca się harmonijnym połączeniem reliefu z rzeźbą pełnoplastyczną. Centralną część kompozycji zajmuje krzyż, ponad którym Józef z Arymatei mocno chwyta zawieszone na nim i na ramionach Jezusa prześcieradło, które jest bardzo naciągnięte przez ciężar ciała. U dołu podtrzymuje je Nikodem. Pomagają im trzej mężczyźni, spośród których dwóch ma na głowach szpiczaste czepce o wykroju typowym dla średniowiecznej ikonografii Żydów, stojący naprzeciwko Nikodema wyjmujący gwóźdź z krzyża mężczyzna ma zaokrąglone u góry nakrycie głowy, na sobie ma długi płaszcz z kapturem przewiązany pasem z zawieszoną na nim sakiewką. Podobne płaszcze mają pozostali pomocnicy. Zza plecami mężczyzny podtrzymującego prawe ramię Jezusa wyłania się Matka Boża, która ma złożone ręce okazując modlitwę i opłakując śmierć Syna. Poniżej stoi Jan Ewangelista, trzymający w lewej ręce otwartą księgę, prawą wykonuje gest błogosławieństwa; kładzie na ramieniu Matthiasa Scheibitza. Podobnym gestem błogosławi jego małżonkę Maria Magdalena, ukazana po drugiej stronie kompozycji. Swój wzrok, emocje i uczucia kieruje w stronę Jezusa, w lewej ręce trzyma puszkę na oleje. Na pierwszym planie ukazano klęczących Matthiasa von Scheibitza (zm. 1492) i jego żonę Agnes von Poppelau (zm. 1507) oraz ich czworo dzieci. Podstawę epitafium tworzy inskrypcja oraz dwa herby: Matthiasa Scheibitza (lewy) i Agnes von Poppelau (prawy). Matthias był właścicielem Wojnowic i Chrzanowa, synem Aleksego Scheibitza (zm. po 1448), który był dwukrotnie żonaty z: Anną Daumles i N. Hemmerdey, członka rady miejskiej Wrocławia w latach 1440–1448.

Dzieło to charakteryzuje się „malarskim” potraktowaniem przestrzeni, płynną integracją reliefu (zarówno płaskiego, wklęsłego i wypukłego) z elementami pełnoplastycznymi. We fragmentach wyłania się tło - płaskorzeźbiona sceneria krajobrazowo-architektoniczna.

Dzieło to jest jednym z cenniejszych pod względem artystycznym przykładów mieszczańskiego epitafium obrazowego, przy czym wiele zarówno malowanych, jak rzeźbionych pomników dedykowanych wrocławskim notablom reprezentuje równie wysoki poziom. Najwięcej z nich zdobiło wnętrza i elewacje zewnętrzne dwóch głównych kościołów farnych Wrocławia: Świętej Marii Magdaleny i Świętej Elżbiety. Pierwszy z nich sprawował patronat nad miejskimi cechami rzemieślniczymi, drugi zaś rodami mieszczańskimi. Lokalizacja epitafium na zewnętrznej elewacji sąsiadującej z wschodnim przęsłem prezbiterium Kaplicy Kuśnierzy dla badaczy była trudna do wytłumaczenia, zwłaszcza że Scheibitz był kupcem. Dzieło zostało na prawdopodobne wtórne wmurowane w tym miejscu (przypuszczalnie w roku odbudowy kaplicy w 1573). Możliwe jest także, że Scheibitz należał do parafii Świętej Marii Magdaleny, stąd wedle badań wynika lokalizacja epitafium. Nie wiadomo jednak gdzie spoczywają Scheibitzowie, tym bardziej że już w późnym średniowieczu nobilitowani mieszczanie częstokroć zajmowali zaszczytne miejsca w kościołach, częstokroć budowano dla nich kaplice grobowe, a pamięć o mającym wielkie ambicje i aspiracje rodzie Scheibitzów upamiętnia jedynie wmurowane na zewnątrz epitafium obrazowe. Ród ten zajmował ważną pozycję we Wrocławiu i Śląsku. Wiadomo że syn Matthiasa, Nicolaus był miejskim rajcą i posiadał zamek w Wojnowicach.

Tematyka pasyjna przejawiała się wielokrotnie w mieszczańskiej sztuce sepulkralnej na Śląsku. Niezwykle ekspresyjne przedstawienia Zdjęcia z Krzyża upowszechniło się w malarstwie staroniderlandzkim, które wywierało bardzo silny wpływ na XV i XVI wieczną sztukę środkowoeuropejską. Jako pośrednie i kluczowe ogniwo dla wielu dzieł wrocławskich tego okresu badacze uznają najczęściej Frankonię z Norymbergą na czele. W mieście tym działał m.in. Hans Pleydenwurff, który w roku 1462 wykonał malowidła ołtarza głównego wrocławskiego kościoła Świętej Elżbiety. Główny obraz ukazujący zdjęcie Chrystusa z krzyża charakteryzuje się bardzo podobnym do kompozycji epitafium Scheibitzów ekspresyjnym ujęciem opuszczania Ciała przez Józefa Arymateę i Nikodema, dlatego też słuszność tezy wpływu dzieła Pleydenwurffa z sąsiedniej parafii na epitafium potwierdza niemal cała historiografia artystyczna poświęcona temu zabytkowi.

W historiografii artystycznej dzieło to kilkakrotnie występowało pod błędną nazwą „Epitafium Matthiasa Scheurla”.

Zobacz też Epitafium Sebalda Saurmanna

Przypisy

Bibliografia Romuald Kaczmarek, Jacek Witkowski, Ze studiów nad gotyckimi epitafiami obrazowymi mieszczaństwa na Śląsku [w:] Jan Harasimowicz (red.), Sztuka miast i mieszczaństwa XV-XVIII w. w Europie Środkowo-Wschodniej, Warszawa 1990, s. 171-190. Romuald Kaczmarek, Wrocław w sieci. Uwagi na temat artystycznych powiązań miasta od początku panowania Luksemburgów do końca epoki Jagiellonów, „Quart. Kwartalnik Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego” 4(26) 2012, s. 19-34. Mateusz Kapustka, Hans Pleydenwurff i wzorce, czyli mitologia wpływowego artysty, „Dzieła i Interpretacje”, 6 (2000), s. 113-139. Mateusz Kapustka, Epitafium Matthiasa Schebitza - wzorzec, funkcja, znaczenie. Przemiany pomnika sepulkralnego, [w:] Bogusław Czechowicz, Andrzej Dobrzyniecki (red.), O sztuce sepulkralnej na Śląsku, Wrocław 1997, s. 35-48. Mateusz Kapustka, Obraz Pasji. O przestrzeni późnośredniowiecznego misterium, [w:] Mateusz Kapustka, Andrzej Pochodaj (red.), Sztuka i obraz sztuki. Obrazowanie wizualne a literatura i filozofia, Wrocław 1999, s. 223-237. Mieczysław Zlat, Sztuki śląskiej drogi od gotyku [w:] Późny gotyk. Studia nad sztuką przełomu średniowiecza i czasów nowych. Materiały sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki. Wrocław 1962, Warszawa 1965, s. 141-225. Mieczysław Zlat, Nobilitacja przez sztukę - jedna z funkcji mieszczańskiego mecenatu w XV i XVI w. [w:] Jan Harasimowicz (red.), Sztuka miast i mieszczaństwa XV-XVIII wieku w Europie Środkowowschodniej, Warszawa 1990, s. 103-130.

Kategoria:Rzeźba gotyku Kategoria:Sztuka we Wrocławiu Schebitz