thumb|Zdjęcie satelitarne Wyspy Wielkanocnej Wyspa Wielkanocna pod względem geologicznym jest jednym z najmłodszych zamieszkanych obszarów na Ziemi oraz najdłużej odizolowanym. W miejscowym języku nazywana jest Rapa Nui, co oznacza „Wielką Ziemię” lub Te Pito o Te Henua („Pępek świata”)Oczy patrzą w gwiazdy (data dostępu: 2013-03-31). Jej historia obfituje w wiele tragicznych wydarzeń takich, jak chociażby: głód, epidemie, choroby, kanibalizm, wojny domowe, niewolnictwo i kontakty z kolonizatorami, a jej późniejsza spuścizna kulturalna przyniosła jej duży rozgłos.
Pierwsi osadnicy thumb|left|Pierwszy obraz Wyspy Wielkanocnej namalowany w 1775 r. przez Williama Hodgesa Kiedy pierwsi Europejczycy przybyli na wyspę usłyszeli od tubylców przekazywaną ustnie opowieść o polinezyjskim wodzu Hotu Matuʻa, który wraz z rodziną i towarzyszami, jako pierwszy przypłynął na nią w dwóch wielkich łodziach z legendarnej HawaikiEaster Island Leyends – Hotu Matu'a's (data dostępu: 2013-05-06). Badacze mają jednak zastrzeżenia co do wiarygodności tej legendy, jak również do samej daty zasiedlenia wyspy. W literaturze często podaje się, że było to około roku 300–400 n.e. czyli w czasie przybycia pierwszych osadników na Hawaje. Niektórzy naukowcy twierdzą jednak, że nie mogło to mieć miejsca przed rokiem 700–800 n.e. na co wskazuje datowanie radiowęglowe oraz badania glottochronologiczne. Z kolei ostatnie badania najstarszych przedmiotów węglem 14C sugerują, że wyspa została zasiedlona nie wcześniej niż w 1200 r. n.e. a przeprowadzone w 2006 r. analizy wycinki drzew zdają się to potwierdzaćLate Colonization of Easter Island (data dostępu: 2013-03-31).
Polinezyjczycy, którzy pierwsi zasiedlili wyspę przybyli prawdopodobnie z oddalonych o 3200 km Markizów, wysp Gambiera (2600 km) lub którejś z dzisiejszych wysp Polinezji Francuskiej, przywożąc ze sobą banany, taro, trzcinę cukrową, jak również kury i szczury polinezyjskie.
Domniemane związki z Ameryką Południową Norweski biolog i etnograf z wykształcenia, a później podróżnik i żeglarz Thor Heyerdahl uważał, że istnieją kulturalne podobieństwa pomiędzy Wyspą Wielkanocną i pozostałymi wyspami Polinezji a Indianami z Ameryki Południowej, które mogły powstać za sprawą osadników przybyłych z kontynentuThor Heyderdahl, Easter Island – The Mystery Solved. Random House, Nowy Jork, 1989, . Świadczyć ma o tym m.in. sposób łączenia kamiennych bloków bez użycia zaprawy przy budowie platform ahu, podobieństwo legend miejscowych, polinezyjskich i południowoamerykańskich, podobieństwo wielu słów i imion bogów i bohaterów oraz słodkie ziemniaki pochodzące z kontynentu, które stanowiły podstawę diety dawnych Polinezyjczyków. Ponieważ nie ma żadnych dowodów na to, że nasiona samorzutnie pokonały taki dystans, Heyerdahl sugerował, że musiał istnieć jakiś związek pomiędzy obiema kulturami. Ponieważ świat naukowy wykluczał możliwość przepłynięcia 3600 km z Ameryki na wyspę, Heyerdahl dowiódł doświadczalnie możliwość dotarcia do wysp Polinezji z kontynentu na zrobionej z balsy tratwie Kon-Tiki. W czasie tego rejsu minął Wyspę Wielkanocną i dopłynął do Polinezji. Podróż w odwrotnym kierunku jest dużo trudniejsza ze względu na panujące na Pacyfiku wiatry i prądy morskie. Europejczycy odkryli większość wysp Polinezji płynąc z Ameryki, a rejsy w odwrotnym kierunku rozpoczęli dopiero po wejściu w użycie statków parowych.
Możliwe więc, że Polinezyjczycy podróżowali do Ameryki Południowej albo Indianie na swoich tratwach dopłynęli do Polinezji, choć prawdopodobnie nie byli już zdolni powrócić, z powodu słabiej rozwiniętych umiejętności nawigacyjnych i kruchszych łodzi. Uważa się, że kulturą, która mogłaby nawiązać kontakt z wyspiarzami byli Indianie Mapuche, zamieszkujący środkowe i południowe ChileHistory of Easter Island (data dostępu: 2013-05-06).
Kiedy w 1722 r. na wyspę przybyła wyprawa Jacoba Roggeveena zaobserwowała trzy różne rasy: niektórzy wyspiarze mieli skórę białą, inni czerwoną, a jeszcze inni ciemną. Roggeveen zauważył też, że wiele osób było dość wysokiej postury. Potwierdził to w 1770 r. jeden z przybyłych na wyspę Hiszpanów, który dokonał pomiarów wzrostu. Jednak przeprowadzone badania DNA, trzydziestu sześciu mieszkańców wyspy, wywodzących się od nielicznych ocalałych w XIX wieku, wykazało ich polinezyjskie pochodzenie, a ściślej, że mieszkańcy Wyspy Wielkanocnej i Polinezji są ze sobą spokrewnieni. W ten sposób teoria Heyerdahla, że mieszkańcy Wyspy Wielkanocnej i Polinezji (lub ich część) pochodzili z Ameryki Południowej nie została ani obalona ani potwierdzona. Obecnie, podobnie jak w czasie jej opublikowania, praktycznie żaden poważny archeolog w nią nie wierzy.
Społeczeństwo Rapa Nui thumb|Moai O historii wyspy sprzed pierwszej wizyty Europejczyków wiadomo bardzo niewiele. Według podań spisanych przez misjonarzy w połowie XIX wieku, wyspa początkowo miała bardzo jasny system klasowy, na czele którego stał ariki, czyli władca absolutny obdarzony boską mocą. Niżej byli kapłani, następnie wojownicy i reszta ludu. Zanim urząd władcy stał się tylko zwykłym symbolem, był on szanowany i niedotykalny, ale posiadał jedynie symboliczną władzę. Ważne miejsce w kulturze społeczeństwa zajmowała produkcja wielkich posągów moai, które stanowiły część kultu. Według miejscowej legendy były to posągi wojowników, którzy przybyli na wyspę z wodzem Hotu Matuą. Najstarsze rzeźby datowane na okres 400–1100 roku były raczej niedużych rozmiarów, wznoszono je na kamiennych platformach zwanych ahu, a przedstawione postacie cechował duży realizm. Dopiero około roku 1250 pojawiły się pierwsze monumenty, które w przeciwieństwie do wcześniejszych rzeźb nie były już tak starannie wykonane i miały bardzo podobne cechy. Rzeźbiono je z tufu wulkanicznego w kamieniołomie znajdującym się w kraterze Rano Raraku. Na ich kamienne głowy nakładano ważące nawet dwadzieścia ton „kapelusze” zwane pukao, wykonane z czerwonej żużlowej lawy. Wbrew pozorom nie było to jednak nakrycie głowy lecz fryzuraSue Hamilton, Stone Worlds: Narrative and Reflexive in Landscape Archaeology. Walnut Creek, CA: Left Coast Press 2007, .
Masowa produkcja moai i ich transport po wyspie pochłaniały dużo drewna, które tubylcy pozyskiwali wycinając palmowy las. Prym wśród nich wiódł wymarły gatunek palmy Paschalococos disperta, który do osiągnięcia swoich ostatecznych rozmiarów potrzebował około stu lat. W wyniku tych rabunkowych działań doszło do katastrofy ekologicznej, gdyż ubytek drzew doprowadził do wyjałowienia gleby i zmniejszenia areału gruntów uprawnych. Terry Hunt i Carl Lipo z Uniwersytetu Hawajskiego uważają jednak, że za zmniejszenie zasobów drzew odpowiadają szczury, które przybyły na wyspę wraz z człowiekiem, a jako główne źródło pożywienia upodobały sobie nasiona palm. Jako dowód wskazują, że 99% odnalezionych przez archeologów nasion ma ślady szczurzych zębów.
Wewnętrzne konflikty thumb|left|Cyfrowa rekonstrukcja tropikalnego lasu na wyspie Przypuszczalnie u schyłku XVII lub XVIII wieku doszło do wojny domowej, która doprowadziła do upadku kultury Rapa Nui. Według miejscowych legend, grupa ludzi zwanych hanau epe („długousi” lub „krępi”) weszła w konflikt z inną grupą zwaną hanau momoko („krótkousi” lub „szczupli”). Doszło między nimi do wyniszczającego konfliktu, w wyniku którego „długousi” zostali całkowicie wytępieni (przy życiu pozostał tylko jeden jej przedstawiciel, którego nazwano Ororoinem), a posągi moai uszkodzono bądź poprzewracanoRupert Ivan Murrill, Cranial and Postcranial Skeletal Remains from Easter Island, University of Minnesota Press, 1968, s.67, . Różnie interpretuje się tę opowieść, gdyż dokładnie nie wiadomo, co było przyczyną walk.
Niepokoje na wyspie były prawdopodobnie następstwem wielu różnych czynników, takich jak: przeludnienie, wylesienie (brak drzew uniemożliwił budowę nowych łodzi rybackich), erozja gleby i coraz mniejsze plony, o które klany toczyły wojny. Spadek zasobów żywności spowodował też wymarcie sporej liczby ludzi, a przekazywane ustnie opowieści wspominały o aktach kanibalizmuEaster Island Story – Conflict: The Fall of the Moai (data dostępu: 2013-05-06).
Kult człowieka-ptaka Właśnie w tym schyłkowym okresie kultury Rapa Nui, przywódcy wojowników, zwani matatoa z nieznanych powodów ustanowili nowy kult oparty na wcześniej niewyróżniającym się bogu ptaków Make-make. W kulcie człowieka-ptaka (tangata manu), każdego roku wraz z nastaniem wiosny rozpoczynała się rywalizacja, w której reprezentant każdego klanu skakał do morza ze skały Orongo i płynął do pobliskiej skalnej wysepki Motu Nui. Pierwszy, który znalazł jajo rybitwy i wrócił z nim na skałę był uważany przez cały rok za człowieka-ptaka i opiekuna wspólnoty. Tradycja ta była praktykowana jeszcze po przybyciu Europejczyków, ale została zniesiona w połowie XIX wieku przez chrześcijańskich misjonarzyEaster Island Story – Statue construction (data dostępu: 2013-05-06).
Kontakty z Europejczykami thumb|Mapa wyspy wykonana podczas wyprawy Felipe Gonzáleza de Ahedo 5 kwietnia 1722 r. do brzegów wyspy dobił pierwszy europejski statek, którym dowodził holenderski admirał Jacob Roggeveen. Aby upamiętnić datę swojego odkrycia, nadał nowym terenom nazwę Wyspy Wielkanocnej. Holendrzy spędzili na wyspie tydzień, w czasie którego Roggeveen oszacował liczbę jej mieszkańców na 2–3 tys. Archeolodzy uważają, że kilka dekad wcześniej populacja wyspy mogła wynosić nawet od 10 tys. do 15 tys. osób. Wyniki badań z 2024 roku sugerują jednak, że populacja wyspy nigdy nie była tak duża, a w rzeczywistości utrzymywała się na poziomie ok. 3 tys. mieszkańców. Zamiast wcześniej szacowanej powierzchni ogrodów skalnych - stanowiących fundament rolnictwa, wynoszącej w sumie od 4,9 do 21,1 km², nowe analizy sugerują, że rzeczywista powierzchnia wynosiła zaledwie około 0,76 km².
Wyprawa Holendra donosiła również o „nadzwyczaj wysokich kamiennych posągach, mierzących 30 stóp”, sprzyjającym klimacie oraz bardzo urodzajnej ziemi, ale prawie pozbawionej rosnących tam drzew. Analizy pozostałości pyłków i nasion wykazały, że wcześniej dominował tam subtropikalny las złożony głównie z drzew liściastych, który zniknął około 1650 r.
15 listopada 1770 r. wyspę odwiedziły dwa hiszpańskie statki, San Lorenzo oraz Santa Rosalia, wysłane tam przez wicekróla Peru, Manuela de Amata. Wyprawą dowodził Felipe González de Ahedo, który spędził na niej pięć dni, dokonując dokładnych pomiarów wybrzeża. Wyspę nazwano Isla de San Carlos i wzięto w posiadanie w imieniu króla Karola III Hiszpańskiego. Na trzech niewielkich wzgórzach ceremonialnie ustawiono trzy drewniane krzyże. Żeglarze donosili o stojących na wybrzeżu posągach i w dużej mierze nieuprawnej ziemi.
Kiedy cztery lata później, w 1774 r. na wyspę dotarł brytyjski odkrywca James Cook posągi były zaniedbane, a część z nich uszkodzona lub przewrócona. Nie znaleziono też żadnego z trzech krzyży, a botanik Cooka opisał ziemię jako „ubogą”. Towarzyszący ekspedycji rysownik przywiózł do Europy pierwsze dokładne rysunki posągów.
W 1786 r. francuski badacz Jean-François de La Pérouse wykonał pierwszą szczegółową mapę wyspy, a populację jej mieszkańców oszacował na kilka tysięcy.
W pierwszej połowie XIX wieku statki wiele razy przepływały w pobliżu Wyspy Wielkanocnej, ale kiedy wyspiarze stali się wrodzy wszelkim próbom zejścia na ląd, pojawiało się niewiele nowych informacji na jej temat. Wśród statków, które odwiedziły wyspę był: w 1804 r. rosyjski okręt wojenny Neva, w 1816 r. rosyjski okręt Rurik i w 1825 r. brytyjski statek HMS BlossomKatherine Routledge, The Mystery of Easter Island (1919), ..
Zagłada społeczeństwa