Nowy pałac Herrenchiemsee (niem. Neues Schloss Herrenchiemsee) – pałac położony na wyspie Herrenchiemsee, największej z wysp na jeziorze Chiemsee w południowej Bawarii. Niekiedy używa się nazwy pałac Herrenwörth (Neues Schloss Herrenwörth), jak niegdyś nazywano wyspę. Budowa pałacu na wzór podparyskiego Wersalu rozpoczęła się w 1878 za panowania króla bawarskiego Ludwika II Wittelsbacha. Głównym architektem budynku w stylu historyzmu był , a projekt rozwinął . Pałac Herrenchiemsee był ostatnim wielkim przedsięwzięciem budowlanym Ludwika II; król mieszkał w nim tylko przez krótki czas. Śmierć monarchy w 1886 wstrzymała prace budowlane i projekt nie został dotąd zrealizowany w całości.

Pałacem zarządza , agenda landu Bawaria. Zwiedzającym udostępniono wnętrza pałacu i otaczające go ogrody. W południowym skrzydle mieści się od 1987 Muzeum Ludwika II (König Ludwig II.-Museum).

Historia Wyspa i projekty Wyspa Herrenchiemsee już w średniowieczu była własnością klasztoru Herrenchiemsee, podległego biskupowi Chiemsee. Budynki zakonne mieściły się w północnej części wyspy. W 1803 w Bawarii przeprowadzono sekularyzację dóbr zakonnych i klasztor sprzedano pochodzącemu z Mannheim Carlowi von Lüneschloß. Niektóre z budynków zostały zburzone, a pozostałe przebudowane na tzw. stary pałac Herrenchiemsee (Altes Schloss Herrenchiemsee). W 1840 Herrenchiemsee kupił graf von Hunoltstein, by trzydzieści lat później, w 1870, wystawić posiadłość na sprzedaż. Nabywcą było wirtemberskie przedsiębiorstwo przeróbki drewna, które chciało wyciąć wszystkie lasy na wyspie. Plany te wywołały sprzeciw ludności i głośne protesty na łamach regionalnej prasy, co skierowało uwagę króla Ludwika II na wyspę.

Młody król wyjechał latem 1867 w dłuższą podróż po Francji, której najważniejszym punktem miało być zwiedzanie pałacu w Wersalu. Niespodziewana śmierć wuja, Ottona zmusiła króla do wcześniejszego powrotu i nie pozwoliła na obejrzenie pałacu, którego historią bardzo się interesował. W grudniu 1868 zlecił Georgowi von Dollmannowi zaprojektowanie refugium na wzór francuskich pałaców, które miało stanąć w dolinie Graswang, w pobliżu pałacu Linderhof. Założenie miało nosić nazwę Meicost Ettal albo Tmeicos Ettal, która stanowiła anagram zdania „L’état c’est moi” („Państwo to ja“), z którego zasłynął francuski król Ludwik XIV.

Na życzenie Ludwika Bawarskiego projekt był wielokrotnie zmieniany. Początkowo miał to być pawilon o wielkości podobnej do pałacu Petit Trianon albo pałacu w Marly-le-Roi, w którym miała się znaleźć miniaturowa wersja wersalskiej Sali Lustrzanej i którego fasada od strony ogrodu wzorowałaby się na tej z pierwowzoru. Pierwotnie przedstawiony projekt nie spełnił oczekiwań króla i rozrastał się z każdą przeróbką. Rozmiary założenia pałacowego według późniejszych wersji nie pozwalały na jego realizację w dolinie Graswang, więc król skupił się wówczas na rozbudowie pałacu Linderhof.

Kolejną podróż do Francji Ludwik II planował na rok 1870, ale ze względu na niepewną sytuację polityczną – w tym roku wybuchła wojna francusko-pruska – zrezygnował z tego pomysłu. Ostatecznie udało mu się osobiście zwiedzić Wersal latem 1874. Francuski rząd uświetnił 29 sierpnia urodziny goszczącego wtedy władcy Bawarii pokazem fontann. Pod wrażeniem podróży król napisał jesienią 1874 do grafa Dürckheim-Montmartin tak:

Ludwik II nie porzucił zamiaru stworzenia Meicost Ettal. Po powrocie z Francji wznowił prace nad projektem. Rok wcześniej nabył wyspę Herreninsel za cenę  guldenów. Choć płaski region Chiemgau z licznymi jeziorami mniej odpowiadał królowi niż górskie otoczenie Linderhofu, to wyspa ze względu na swoje rozmiary i położenie na uboczu okazała się znakomitym miejscem na realizację planów. Planowany w dolinie Graswang pawilon rozrósł się w najpierw jednoskrzydłowy budynek w duchu wersalskiego Corps de logis, później uzupełniony o boczne skrzydła, które jeszcze zostały rozszerzone. Von Dollmann wykonał 13 wersji projektu.

thumb|upright|left|Portret Ludwika II autorstwa . Obraz został ukończony już po śmierci władcy i przypomina słynny portret Króla Słońce pędzla Hyacinthe Rigaud. Portret zdobi wnętrze pałacu Herrenchiemsee

Zamek w czasach Ludwika II Król pojawił się po raz pierwszy na wyspie w 1875 r. Kamień węgielny wmurowano 21 maja 1878. Król nieregularnie odwiedzał plac budowy i zatrzymywał się wówczas w starym pałacu, gdzie urządził sobie w tym celu niewielkie mieszkanie. W 1881 uroczyście przekazano mu właśnie ukończoną reprezentacyjną sypialnię (Prunkschlafzimmer) i odtąd każdej jesieni Ludwik II spędzał na wyspie kilka dni aż do 1885 r.

Bawarski król był wielbicielem znanego jako Król Słońce Ludwika XIV, inicjatora budowy pałacu w Wersalu. Podobnie jak „rycerski zamek” Neuschwanstein miał oddawać nastrój średniowiecza i nawiązywać do dzieł Richarda Wagnera, tak pałac Herrenchiemsee miał być hołdem dla francuskich królów z dynastii Burbonów. Oba zamki w rozumieniu króla symbolicznie odwoływały się do boskiego prawa królów, nieograniczonej i danej przez Boga władzy, z której Ludwik II, jako głowa monarchii konstytucyjnej nie mógł swobodnie korzystać. Podobnie jak kilka lat wcześniej Neuschwanstein, także Herrenchiemsee nie miał stanowić siedziby rządu ani dworu i mimo swoich rozmiarów miał być jedynie prywatną rezydencją stroniącego od towarzystwa króla, który miał stosunkowo nieliczną służbę. Obowiązki władcy w dużej mierze zostały przekazane dworskim sekretarzom. Nowy pałac na Herreninsel odróżniał się tym samym znacząco od Wersalu, w którym nie istniało pojęcie prywatności i który przez ponad 100 lat stanowił centrum życia towarzyskiego, kulturalnego i politycznego Francji.

Przedwczesna śmierć Ludwika Bawarskiego latem 1886 nie pozwoliła władcy na korzystanie z wybudowanego wysokim kosztem pałacu. Po raz pierwszy na dłużej król zatrzymał się w budynku dopiero po wykończeniu prywatnych komnat, od 7 do 16 września 1885. Gościł w tym czasie aktorkę, . Wizyta króla stawiała wysokie wymagania przed administratorami: Sala Lustrzana musiała być w pełni oświetlona każdego wieczora, a klatki schodowe przystrojone w wiązanki kwiatowe. Wymalowane parawany osłaniały nieurządzone jeszcze fragmenty ogrodów i komnaty.

Pałac Herrenchiemsee był najdroższym spośród zamków i pałaców Ludwika II, który swoje zamierzenia architektoniczne finansował z własnego majątku, apanaży, dotacji i licznych kredytów. Wstępny kosztorys opiewał na 5,7 mln marek, ale wydatki do śmierci króla osiągnęły niemal trzykrotność tej kwoty – 16,6 mln marek. Przewyższało to łączną sumę wydaną na pałac Linderhof i zamek Neuschwanstein (na które planowano wydać 6,7 mln i wydano 14,7 mln marek). Sama sypialnia kosztowała  guldenów, a do dekoracji wnętrz użyto aż 4,5 kilograma płatków złota. Długi doprowadziły króla na skraj bankructwa i w połączeniu z niechęcią do sprawowania rządów sprawiły, że w 1886 odebrano mu władzę. Rozpowszechniona opinia, jakoby Ludwik Bawarski budową pałaców zrujnował budżet kraju, jest jednak nieprawdziwa. Rozliczne prace budowlane ożywiły nawet bawarską gospodarkę. O ile było to tylko możliwe, zlecenia otrzymywały przedsiębiorstwa z królestwa Bawarii. Monachium stało się jednym z najważniejszych centrów rzemiosła artystycznego w niemieckim obszarze językowym.

Udostępnienie zamku publiczności thumb|Poglądowa mapka wyspy z zaznaczonym starym i nowym pałacem

Ludwik Bawarski nie chciał udostępniać Herrenchiemsee, podobnie jak innych swoich pałaców publiczności i życzył sobie, by po jego śmierci zniszczono je. Zarządcy majątku królewskiego zdecydowali jednak inaczej i już kilka tygodni po śmierci króla, w sierpniu 1886 można było je zwiedzać. Pałac Herrenchiemsee, będący królewską rezydencją tylko przez kilka dni, nie odegrał zauważalnej roli w historii Bawarii i niemal od ukończenia służy jako muzeum. Po zmianie ustroju Niemiec pałac przekazano w 1918 tzw. Verwaltung des ehemaligen Kronguts (Zarząd dawnych dóbr królewskich), z którego wywodzi się powstałe w 1932 Bayerische Schlösserverwaltung (Administracja bawarskich zamków i pałaców). Okres II wojny światowej pałac przetrwał, jako położony z dala od teatru działań wojennych, bez żadnych zniszczeń. W 1948 w sąsiednim starym zamku (Altes Schloss) obradowało zgromadzenie Verfassungskonvent zur Vorbereitung des Grundgesetzes, którego zadaniem było przygotowanie projektu konstytucji Niemiec.

Często określany mianem „Bawarskiego Wersalu” pałac należy wraz z Linderhofem i Neuschwanstein do najbardziej znanych atrakcji turystycznych Niemiec. W 2009 wszystkie trzy „pałace Ludwika” odwiedziło turystów, z czego przypadało na Herrenchiemsee. Zarządca w latach 1965–2006 zainwestował 53 miliony euro w budynki na wyspie Herreninsel. Pałac Herrenchiemsee był centralnym punktem bawarskiej Wystawy Krajowej (Landesausstellung) w 2011 pod hasłem „Zmierzch bogów – król Ludwik II i jego czasy” (Götterdämmerung – König Ludwig II. und seine Zeit). W ramach przygotowań do wystawy odrestaurowano dziedziniec – tzw. Marmorhof – i urządzono ekspozycje w nieukończonym północnym skrzydle. Na prace w tej części pałacu, służącej dotąd jako magazyn, przeznaczono 4,9 mln euro. W 2025 roku został umieszczony na liście światowego dziedzictwa UNESCO w ramach wpisu pod nazwą Pałace Ludwika II Bawarskiego: Neuschwanstein, Linderhof, Schachen i HerrenchiemseeWpis na listę UNESCO..

Pałac Herrenchiemsee jest udostępniony do zwiedzania przez cały rok. Komnaty urządzone za czasów Ludwika II można obejrzeć z przewodnikiem. Część nieukończonych komnat w południowym skrzydle mieści od 1987 muzeum poświęcone królowi, podzielone na dwie części: dotyczącą życia władcy i poświęconą jego budynkom. Największą atrakcją jest zrekonstruowana z użyciem oryginalnych elementów pierwsza sypialnia króla, która ustąpiła potem miejsca większej z 1884. W Sali Lustrzanej odbywa się corocznie festiwal Herrenchiemsee-Festspiele. Na wyspę można dotrzeć jedynie promem. Przystań przy starym pałacu jest obsługiwana przez promy z Prien am Chiemsee.

Pałac Budynek

Pierwsze plany pałacu nakreślił Georg von Dollmann, któremu powierzono w 1878 kierowanie budową i funkcję tę pełnił do 1884, kiedy to zastąpił go Julius Hofmann. Na wschodnim brzegu wyspy urządzono tartak parowy, a materiały budowlane transportowano specjalnie wybudowaną koleją. Podstawowym budulcem była cegła, a elewacje otynkowano albo ozdobiono kamieniem naturalnym. Część surowca pochodziła bezpośrednio z wyspy Herrenchiemsee, z dawnego kamieniołomu klasztornego. Prace budowlane nad głównym budynkiem rozpoczęły się wiosną 1878, stan surowy osiągnięto w styczniu 1879, a do 1881 zakończono prace nad zewnętrznymi fasadami i ich dekoracjami. Wykańczanie i urządzanie wnętrz trwało do 1885.

Wygląd zewnętrzny Bryła pałacu jest nieskomplikowana. Budynek liczy trzy kondygnacje i składa się z trzech czworobocznych skrzydeł, ułożonych w kształcie podkowy i okalających reprezentacyjny dziedziniec. Zwrócone na zachód, w kierunku ogrodów skrzydło liczy 23 segmenty, a boczne, północne i południowe – osiemnaście.

Długa na prawie 100 metrów fasada od strony ogrodu i krótsze boczne niemal dosłownie kopiują wygląd swoich odpowiedników w wersalskim pałacu, powstałych w stylu klasycystycznego baroku. Płaskie, słabo zdobione elewacje sprawiają dość surowe wrażenie, łagodzone płaskimi ryzalitami. Parter jest ozdobiony skromnie. Wyższa kondygnacja (piano nobile), z komnatami dworskimi została podkreślona wysokimi oknami zamkniętymi półkoliście, pilastrami i rzędami kolumn. Ostatnie piętro wieńczy attyka w formie balustrady z wazami i rzeźbami, ukrywająca płaski dach. Posągi przedstawiają alegorie cnót, nauk i sztuk.