Ukraińska rewolucja narodowa

thumb|250px|Demonstracja nacjonalistów ukraińskich w 1941 r. w nieznanym mieście Ukraińska rewolucja narodowa w 1941 roku – próba utworzenia państwa ukraińskiego przez nacjonalistów ukraińskich podczas ataku III Rzeszy na ZSRR w 1941 roku, w szczególności przez OUN-B, kierowaną przez Stepana Banderę. W zamierzeniach jego twórców państwo to miało być sprzymierzoną z III Rzeszą faszystowską dyktaturą, docelowo pozbawioną mniejszości narodowych. Niemcy, z którymi banderowcy nie uzgodnili swoich działań, nie uznały aktu powołania państwa ukraińskiego i aresztowały jego przywódców, a Ukrainę objęły administracją okupacyjną.

Geneza Pojęcie „rewolucji narodowej” pojawiło się w uchwale I Kongresu Ukraińskich Nacjonalistów z 1929 roku (kongresu założycielskiego OUN). Jej punkt 2 głosił, że całkowite usunięcie wszystkich okupantów z ziem ukraińskich […] nastąpi w toku rewolucji narodowejP. Mirczuk, Narys istoriji OUN, 1962, s. 10, [w:] Władysław Filar, Wydarzenia wołyńskie 1939–1944, wydawnictwo Adam Marszałek, 2008.. W następnych latach ideolodzy i teoretycy OUN (m.in. Mykoła Sciborski, Wołodymyr Martyneć, Dmytro Myron, Mychajło Kołodzinski, Jarosław Stećko) w swoich pracach rozwijali koncepcję „rewolucji narodowej”Z czasem pisanej od dużej litery. i dyskutowali kształt oraz ustrój przyszłego państwa. Projekt konstytucji Ukrainy opracowany przez Sciborskiego w 1939 roku, określał ją jako państwo „suwerenne, autorytarne, totalitarne i zawodowo-stanowe”. Kluczowym etapem rewolucji miało być rewolucyjne powstanie przeciwko okupantom, podczas którego, jak wskazują prace Sciborskiego i Kołodzynśkiego, miało dojść do częściowej eksterminacji mniejszości narodowych. Pozostali mieli być później usuwani metodami prawnymi i administracyjnymi (dalsza częściowa eksterminacja, wypędzenia, wynarodowienie i przymusowa asymilacja)Krzysztof Łada, Teoria i ludobójcza praktyka ukraińskiego integralnego nacjonalizmu wobec Polaków, Żydów i Rosjan w pierwszej połowie XX wieku., [w:] Wołyń i Małopolska Wschodnia 1943–1944, Red. Czesław Partacz, Bogusław Polak, Waldemar Handke, Koszalin-Leszno 2004, , s. 46–59.Marco Carynnyk, Foes of our rebirth: Ukrainian nationalists discussions about Jews, 1927-1947, Nationalities Papers, 39: 3, s. 326..

Zdaniem Krzysztofa Łady wcześniejszą nieudaną próbą rewolucji narodowej była rewolta ukraińska na tyłach polskich podczas wojny obronnej 1939 rokuKrzysztof Łada, Teoria i ludobójcza praktyka..., s. 60..

Przygotowania do rewolucji 1941 roku W okresie grudzień 1940 – kwiecień 1941 banderowska frakcja OUN (OUN-B lub OUN-Rewolucyjna, OUN-R), poinformowana przez Niemców o planach ataku na ZSRR, opierając się na niejasnych sugestiach niektórych współpracujących z nią oficerów Abwehry i Wehrmachtu o tym, że Niemcy zezwolą na powstanie jakiejś formy ukraińskiej państwowości, rozpoczęła przygotowania do rewolucyjnego powstania. Opisywał je dokument pt. „Propagandowe wskazówki na czas przedwojenny, na czas wojny i rewolucji oraz na początkowe dni budownictwa państwowego”Grzegorz Rossoliński-Liebe, The „Ukrainian National Revolution” of 1941. Discourse and Practice of a Fascist Movement, [w:] Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History 12, 1 (Winter 2011), s. 93–94..

Według tych planów przejmowanie władzy miało się dokonywać siłami lokalnych siatek OUN-B już w próżni po wycofaniu Armii Czerwonej. Wsparciem dla nich miały być kilku-kilkunastoosobowe grupy marszowe podążające za jednostkami niemieckimi i zakładające w zajmowanych miejscowościach administrację i milicję. Grupy marszowe (których członkowie przeszli szkolenie wojskowe w Krakowie) liczyły łącznie 700-1200 członków. Liczebność OUN-B w tym czasie była oceniana na około 20 tys. członków (5 tys. na Wołyniu, 13 tys. w Galicji (bez Lwowa) i 1,2 tys. w samym Lwowie)Grzegorz Rossoliński-Liebe, The „Ukrainian National Revolution”..., s. 92.. Plany OUN-B podkreślały konieczność mobilizowania mas wszelkimi możliwymi środkami propagandowymi (plotki, pieśni, broszury, gazety, radio). Dużą wagę przykładano do mobilizacji mieszkańców wsi przeciwko miastom, w których rzekomo żyli głównie „wrogowie Ukrainy”. Ludność zajmowanych miejscowości miała być informowana o „odnowieniu państwa ukraińskiego” na wiecach, na których członkowie OUN-B mieli odczytywać deklarację o utworzeniu państwa. Zebrani następnie mieli uznać władzę Stepana Bandery oraz przysiąc dozgonną wierność i służbę Ukrainie. Zdolnych do służby wojskowej planowano podczas tych spotkań werbować do nowo tworzonej ukraińskiej armii. Opisaną ceremonię traktowano jako „włączenie zebranych do ukraińskiego państwa”. Jednocześnie planowano witanie wkraczających Niemców w imieniu Bandery i państwa ukraińskiego, z podkreśleniem gotowości do wspólnej walki przeciw ZSRRGrzegorz Rossoliński-Liebe, The „Ukrainian National Revolution”..., s. 94–95..

Instrukcje dla grup marszowych dopuszczały „likwidację niepożądanych polskich, rosyjskich i żydowskich aktywistów, szczególnie zwolenników bolszewicko-rosyjskiego imperializmu” w czasie „chaosu i zamieszania”Marco Carynnyk, Foes of our rebirth..., s. 330.. Było to zgodne z zadaniami, które Niemcy wyznaczyli ukraińskim nacjonalistom (oprócz tego mieli pełnić rolę przewodników, tłumaczy oraz zadania dywersyjno-zwiadowcze)Ryszard Torzecki, Kwestia ukraińska w polityce III Rzeszy 1933–1945, Warszawa 1972, s. 232..

Zalążkiem ukraińskiej armii miały być wyszkolone przez Abwehrę bataliony „Nachtigall” i „Roland”, złożone z członków OUN. „Nachtigall” stał się kuźnią kadr przyszłej UPA (służyli w nim m.in. Roman Szuchewycz, Wasyl Sydor, Jurij Łopatynski, Ołeksandr Łucki).

Przebieg rewolucji narodowej 1941 roku Po ataku III Rzeszy na ZSRR, 23 czerwca 1941 w Winnikach 40-osobowy oddział OUN rozpoczął ataki na wycofującą się Armię Czerwoną. Również we Lwowie członkowie OUN rozpoczęli ostrzeliwanie żołnierzy radzieckich. Na pomoc im spod Złoczowa przybył oddział OUN, dowodzony przez Iwana Kłymowa Łehendę. Bojówki OUN zaatakowały 24 czerwca więzienie przy ul. Łąckiego (uwolniono około 270 więźniów) oraz więzienie na Zamarstynowie i siedzibę NKWD przy ul. Pełczyńskiej. Próbowano zdobyć także więzienia w Złoczowie i w Brzeżanach. Te ataki jednak były nieudane. Ataki na Armię Czerwoną trwały do wycofania się jej ze Lwowa 30 czerwca 1941Grzegorz Mazur, Jerzy Skwara, Jerzy Węgierski, Kronika 2350 dni wojny i okupacji Lwowa, s. 181–185.. 28 czerwca grupy OUN pomogły Niemcom opanować Przemyślany. Kosów Huculski i Dolinę Ukraińcy zajęli jeszcze przed nadejściem armii węgierskiej. Podczas wycofywania się Armii Czerwonej grupy bojowe OUN-B, których głównodowodzącym był Łehenda, stoczyły w Galicji Wschodniej i na Wołyniu około 100 potyczek z wycofującymi się SowietamiGrzegorz Motyka, Ukraińska partyzantka..., s. 87., w których ci mieli stracić 2100 zabitych i 900 rannych. OUN miała stracić w tych walkach tylko na Wołyniu 500 zabitych.

Za nacierającymi wojskami niemieckimi ruszyły grupy marszowe OUN-B podzielone na trzy zgrupowania: „Piwnicz” („Północ”) – dowódcy Dmytro Myron i Dmytro Majiwski, „Centr” („Centrum”) – dowódca Mykoła Łemyk Senyszyn, „Piwdeń” („Południe”) – dowódcy Zinowij Matła i M. Riczka.

Miały one dotrzeć odpowiednio do Kijowa, Charkowa, Odessy i Krymu, po drodze zakładając lokalną administrację i milicję. Osobna 15-osobowa grupa Jarosława Stećki zamierzała dotrzeć jak najszybciej do Lwowa i proklamować tam utworzenie państwa ukraińskiego.

Również konkurencyjna frakcja OUN pod wodzą Andrija Melnyka (melnykowcy) utworzyła swoje grupy marszowe. Między grupami marszowymi obu frakcji OUN dochodziło do starć i potyczek, na przykład pod Sokalem zlikwidowano maszerującą na Wołyń grupę OUN-M Ihora Szubskiego i Jewhena Szulhy. 30 sierpnia 1941 zabito na dworcu w Żytomierzu Omelana Senyka i Mykołę Sciborskiego, mających tworzyć ośrodek władzy OUN-M w Kijowie.

21 czerwca 1941 banderowcy powołali Ukraiński Komitet Narodowy (Ukrajinśkyj Narodnyj Komitet, UNK) w Rzeszowie, skupiający część środowisk nacjonalistycznych, który miał być polityczną nadbudową dla przyszłego rząduGrzegorz Motyka, Ukraińska partyzantka..., s. 89.. Wysłano do Hitlera memoriał z propozycją współpracy na zasadach równoprawnych, który został przez Niemców zignorowany (prawdopodobnie nie przedstawiono go Hitlerowi). W związku z tym banderowcy postanowili działać metodą faktów dokonanychRyszard Torzecki, Kwestia ukraińska w polityce III Rzeszy..., s. 234..

Próba utworzenia państwa ukraińskiego thumb|Jarosław Stećko

30 czerwca 1941 roku we Lwowie, w gmachu towarzystwa „Proświta”, w obecności około 60-100 nacjonalistów ukraińskich Jarosław Stećko, desygnowany przez Stepana Banderę pozostającego w Krakowie, ogłosił Akt odnowienia Państwa Ukraińskiego zapowiadając ścisłą współpracę, w tym militarną, tworzonego państwa z III RzesząKarel C. Berkhoff, Marco Carynnyk, The Organization of Ukrainian Nationalists and Its Attitude toward Germans and Jews: Iaroslav Stets’ko’s 1941 „Zhyttiepys”, Harvard Ukrainian Studies XXIII (3/4) 1999, s. 150.. Banderowcy uzyskali poparcie metropolity greckokatolickiego Andrija Szeptyckiego (wprowadzając go w błąd, że reprezentują wszystkie ukraińskie ugrupowania polityczne). Stećko zaczął formować rząd (pod oficjalną nazwą Państwowa Administracja Ukrainy) licząc na to, że uzyska jego uznanie przez Niemcy. Rolę parlamentu miała spełniać Rada SeniorówGrzegorz Rossoliński-Liebe, The „Ukrainian National Revolution”..., s. 100.. 11 ministrów rządu było członkami OUN-B a 11 bezpartyjnymi zwolennikami tej organizacji. Oprócz tego 3 teki objęli byli członkowie Partii Socjal-Radykalnej. Pominięci melnykowcy zaprotestowali przeciwko tym działaniomRyszard Torzecki, Kwestia ukraińska w polityce III Rzeszy..., s. 236..

Akt 30 czerwca odczytano natychmiast w lwowskim radio (przemianowanym na „Radiostację im. Jewhena Konowalca”) opanowanym na kilka dni przez „Nachtigal”. Oprócz tego radio nadawało ukraińskie i niemieckie pieśni oraz informowało o powstaniu „ukraińskiego Wehrmachtu”Grzegorz Rossoliński-Liebe, The „Ukrainian National Revolution”..., s. 97..

W licznych miejscowościach wkraczające wojska niemieckie były witane przez działaczy OUN-B i odświętnie ubraną ludność ukraińską bramami powitalnymi przyozdobionymi ukraińskimi i niemieckimi flagami oraz napisami sławiącymi Banderę, Hitlera, Ukrainę i III Rzeszę. Palono komunistyczne książki i portrety. Z nakazu metropolity Szeptyckiego na cerkwiach wywieszono niemieckie flagiGrzegorz Rossoliński-Liebe, The „Ukrainian National Revolution”..., s. 97–98.. Organizowano wiece, na których ogłaszano powstanie państwa ukraińskiego oraz podkreślano sojusz z NiemcamiGrzegorz Rossoliński-Liebe, The „Ukrainian National Revolution”..., s. 99..

Banderowcy zdołali przejąć władzę w 213 miejscowościach Ukrainy, z czego 187 w zachodnich obwodach a 26 w centralnychЗвіт робочої групи істориків при Урядовій комісії з вивчення діяльності ОУН і УПА..