Brynów-Osiedle Zgrzebnioka (pełna nazwa: Brynów część wschodnia-Osiedle Zgrzebnioka) – dzielnica Katowic, położona w środkowej części miasta, w zespole dzielnic zachodnich. Graniczy ona z czterema innymi dzielnicami: Śródmieściem, Osiedlem Paderewskiego-Muchowcem, Piotrowicami-Ochojcem i Załęską Hałdą-Brynowem cz. zachodnią. Dzielnica ta obejmuje głównie wschodnią część historycznej gminy Brynów wraz z powstałymi na jej terenie osiedlami: Brynów A, Ptasim i A. Zgrzebnioka, a także nowymi zespołami zabudowy powstałymi w rejonie ulic Ceglanej i Meteorologów.

Pierwsze wzmianki o Brynowie sięgają 1474 roku i do XIX wieku była to osada typowo rolnicza. W 1801 roku powstała kopalnia węgla kamiennego „Beate”, zaś w 1823 roku założono hutę cynku „Henriette”. Wraz z powstaniem kopalni „Oheim” („Wujek”) w 1899 roku intensywnie zaczęła się rozwijać północna część obecnej dzielnicy – Katowicka Hałda. W 1888 roku na terenach dawnej kopalni „Beate”, w lasku podmiejskim zaczęto tworzyć nowe założenie parkowe, a w latach 1894–1895 powstał Süd Park (niem. Park Południowy), przemianowany w 1925 roku na park im. Tadeusza Kościuszki. W 1912 roku na teren współczesnej dzielnicy dotarł pierwszy tramwaj z centrum Katowic, a w 1938 roku został przeniesiony do parku T. Kościuszki drewniany kościół pw. św. Michała Archanioła. W czasach Polski Ludowej powstały nowe tutaj osiedla mieszkaniowe: Brynów A, Brynów B (osiedle Ptasie) i A. Zgrzebnioka. Dnia 5 lutego 1990 roku otwarto w dzielnicy szpital okulistyczny, a rejon ulicy Ceglanej po 1989 roku stał się miejscem koncentracji nowych inwestycji mieszkaniowych.

Brynów część wschodnia-Osiedle Zgrzebnioka to dzielnica z dominacją funkcji mieszkaniowej i rekreacyjnej oraz rozwiniętymi funkcjami opieki zdrowotnej i administracyjno-biurowymi. Dzielnica ta jest siedzibą m.in. jednej z dwóch placówek Uniwersyteckiego Centrum Klinicznego im. prof. Kornela Gibińskiego Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach. Ważnym punktem kulturalnym w dzielnicy jest Hala Parkowa – w niej organizowanych się szereg koncertów i imprez różnego typu, a także sam park T. Kościuszki, który poza funkcją rekreacyjną stanowi miejsce organizacji wydarzeń kulturalnych.

Północną granicę dzielnicy wyznacza autostrada A4, będąca częścią drogi międzynarodowej E40, a do ważniejszych dróg wewnątrz dzielnicy należą ulice: Mikołowska, Brynowska i T. Kościuszki – wzdłuż tej ostatniej biegnie także linia tramwajowa łącząca dzielnicę ze Śródmieściem Katowic. Powierzchnia dzielnicy wynosi 4,08 km², co stanowi 2,48% powierzchni miasta, a pod koniec 2020 roku zamieszkiwało ją łącznie 6384 osób (2,34% mieszkańców Katowic).

Geografia Położenie mały|Tablica Systemu Informacji Miejskiej na skwerze Katowickich Seniorów ze skróconą nazwą dzielnicy

Brynów część wschodnia-Osiedle Zgrzebnioka jest jedną z 22 dzielnic Katowic o numerze 5, będącą jednostką pomocniczą gminy. Jest ona położona w środkowej części Katowic i znajduje się ona wraz z Ligotą-Panewnikami i Załęską Hałdą-Brynowem częścią zachodnią w zespole dzielnic zachodnich. Powierzchnia dzielnicy wynosi 4,08 km², co stanowi 2,48% powierzchni miasta. Dzielnica ta jest oddalona o około 5,5 km od centrum Katowic.

Brynów część wschodnia-Osiedle Zgrzebnioka graniczy od północy ze Śródmieściem, od wschodu z Osiedlem Paderewskiego-Muchowcem, od południa z Piotrowicami-Ochojcem, a od zachodu z Załęską Hałdą-Brynowem częścią zachodnią. Granice dzielnicy przebiegają następująco:

Od północy – wzdłuż alei Górnośląskiej (autostrady A4) pomiędzy ulicami Mikołowską a Francuską, Od wschodu – biegnie od skrzyżowania alei Górnośląskiej i ulicy Francuskiej zachodnią stroną ulicy Francuskiej, kierując się na południe w stronę drogi prowadzącej do Katowickiego Parku Leśnego; dalej granica biegnie na zachód i na wysokości ulicy Gawronów skręca na południe, biegnąc wzdłuż wschodniej krawędzi ulicy A. Zgrzebnioka i jej przedłużeniem do torów d. stacji Katowice Muchowiec, Od południa – biegnie wzdłuż torów kolejowych d. stacji Katowice Muchowiec na zachód do skrzyżowania z d. torami kolei piaskowej, a następnie wzdłuż śladu dawnej linii do wiaduktu kolejowego nad ulicą T. Kościuszki, Od zachodu – biegnie od wiaduktu kolejowego nad ul. T. Kościuszki zachodnią krawędzią tej ulicy w kierunku północnym do skrzyżowania ulic Brynowskiej, Rolnej i T. Kościuszki; następnie granica biegnie zachodnią częścią ulicy Brynowskiej, okalając od zachodu budynki położone przy niej do ulicy Mikołowskiej, biegnąc osią tej ulicy do węzła autostradowego.

Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego obszar Brynowa części wschodniej-Osiedla Zgrzebnioka położony jest w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13), stanowiącym południową część makroregionu Wyżyna Śląska. Sama zaś Wyżyna Śląska jest fragmentem podprowincji Wyżyna Śląsko-Krakowska.

Pod względem krain historycznym dzielnica ta znajduje się we wschodniej części Górnego Śląska.

Geologia Tereny Brynowa części wschodniej-Osiedla Zgrzebnioka położone są w niecce górnośląskiej, a obszar ten ma budowę zrębową. Na przełomie dewonu i karbonu zostało zaburzone paleozoiczne podłoże Wyżyny Śląskiej poprzez utworzenie zapadliska, które w okresie karbonu zostało wypełnione osadami, obecnie przekształconymi w zlepieńce, piaskowce i łupki ilaste zawierające pokłady węgla kamiennego. Pod utworami czwartorzędowymi podłoża wykształcone z tego okresu budują część dzielnicy położonej na północ od ulicy Drozdów. Podobnie to też wygląda w przypadku utworów powierzchniowych, wyłączając obszar Katowickiego Parku Leśnego i rejon ulicy Muchowiec. Występują tam wychodnie warstw orzeskich (westfal B) i tworzą je potężne serie przeważnie łupków z wkładkami piaskowców, syderytów i węgla kamiennego, a miąższość tej serii przekracza 900 m. Cechą charakterystyczną tych warstw są także występujące w niej ławice iłołupków o miąższości do kilkudziesięciu metrów, które nadają się do produkcji ceramiki budowlanej.

W okresie trzeciorzędu utworzyły się główne rysy rzeźby terenu Brynowa części wschodniej-Osiedla Zgrzebnioka. Wówczas to dochodziło intensywnych procesów wietrzenia chemicznego i denudacji. Zasadnicze znaczenie dla rozwoju rzeźby miała w miocenie faza ruchów tektonicznych związanych z orogenezą alpejską. Spękaniu uległa wtedy płyta antyklinorium śląsko-krakowskiego, tworząc m.in. rów Kłodnicy. Rowy, zapadliska i niskie zręby zostały pokryte osadami morza mioceńskiego: iłami marglistymi i piaszczystymi oraz piaskami (w tym z otoczakami skał karbońskich – także węgla kamiennego). Utwory z tego okresu pod warstwą czwartorzędową pokrywają tereny dzielnicy na południe od ulicy Drozdów, a utwory karbońskie i mioceńskie rozdziela w tym rejonie uskok tektoniczny. Powierzchniowo osady mioceńskie nie występują.

W czwartorzędzie obszar dzielnicy został prawdopodobnie pokryty przez lądolód skandynawski dwukrotnie: podczas najstarszego zlodowacenia Sanu (krakowskiego) oraz w okresie zlodowacenia Odry (środkowopolskiego). Osady po pierwszym zlodowaceniu zostały w większości usunięte w okresie interglacjału, zaś lądolód zlodowacenia Odry pozostawił po sobie gliny zwałowe występujące wzdłuż obniżeń dolinnych. Utwory te powierzchniowo pokrywają tereny dzielnicy na południe od ulic Dworskiej i Drozdów, a także rejony Katowickiego Parku Leśnego i ulicy Muchowiec. W trwającym współcześnie holocenie następują zjawiska niszczenia i wyprzątania pokryw osadów plejstoceńskich. Holoceńskie osady rzeczne ciągną się równolegle do ulicy Szpaków, a także wzdłuż cieku wodnego płynącego na południe od ogródków działkowych w rejonie stawu Grünfeld.

Gleby W Katowicach, w tym na terenie Brynowa części wschodniej-Osiedla Zgrzebnioka dominują gleby brunatne, głównie w odmianie wyługowanej, charakterystyczne dla glin zwałowych lub zwietrzelin utworów karbońskich. Pod względem ich bonitacji, w dzielnicy dominują gleby IV klasy bonitacyjnej. Ponadto znajdują się w postaci niewielkich enklaw także użytki III klasy bonitacyjnej, które są nieużytkowane rolniczo.

Gleby na obszarze dzielnicy podlegają silnej antropopresji i w wielu przypadkach straciły swoją wartość użytkową w wyniku ich mechanicznego przekształcenia. Występują tutaj procesy niwelacji terenu, zwłaszcza w dolinach rzecznych pod przyszłe inwestycje, w wyniku których niszczone są profile glebowe oraz warstwa próchniczna gleby.

Rzeźba terenu Dzielnica Brynów część wschodnia-Osiedle Zgrzebnioka położona jest na Wyżynie Śląskiej, na Płaskowyżu Bytomsko-Katowickim, będącym częścią mezoregionu Wyżyna Katowicka (341.13). Pod względem jednostek morfologicznych dzielnica ta znajduje się w na Wzgórzach Kochłowickich. Jest to równoleżnikowy wał podzielony dolinami na cztery izolowane wzgórza, z których jedno z nich znajduje się na terenie dzielnicy. Powierzchnie tych wzgórz charakteryzują się kopulastymi, miejscami spłaszczonymi wzgórzami. Są one zbudowane na podłożu warstw karbońskich.

Najwyższym wzniesieniem dzielnicy jest Wzgórze Beaty, którego wysokość według mapy topograficznej w 1992 roku sięga ponad 323,0 m n.p.m. Położone jest ono na skraju parku T. Kościuszki, przy skrzyżowaniu ulic T. Kościuszki i A. Zgrzebnioka. Drugim większym wzgórzem w dzielnicy jest wzniesienie z obszarem szczytowym w rejonie stacji elektroenergetycznej „Brynów” przy ulicy Brynowskiej, gdzie wysokość wznosi się ponad 305 m n.p.m. Najniżej położonym obszarem dzielnicy są rejony na pograniczu Brynowa części wschodniej-Osiedle Zgrzebnioka i Osiedla Paderewskiego-Muchowca w rejonie ulicy Muchowiec, na którym wysokość obniża się poniżej poziomu 280 m n.p.m. Różnica wysokości pomiędzy skrajnymi punktami dzielnicy wynosi około 40 m.

Ulica Meteorologów przy cmentarzu garnizonowym wznosi się na wysokości 300,1 m n.p.m., skrzyżowanie ulic Parkowej i Mikołowskiej w rejonie kolonii urzędniczej kopalni „Wujek” położone jest na wysokości 305 m n.p.m., skrzyżowanie ulic T. Kościuszki i Słowików w rejonie centralnej części Brynowa jest na wysokości 289,0 m n.p.m., a skrzyżowanie ulic Drozdów i A. Zgrzebnioka na skraju osiedla Ptasiego jest na wysokości 295,2 m n.p.m.

Na współczesną rzeźbę terenu Brynowa części wschodniej-Osiedla Zgrzebnioka główny wpływ miało zlodowacenie południowopolskie (Sanu) oraz maksymalny stadiał zlodowacenia środkowopolskiego (Odry), zaś w ostatnim okresie zasadniczy wpływ wywarła także morfogenetyczna działalność człowieka związana z osadnictwem oraz górnictwem. Doprowadziło to do zniszczenia naturalnego podłoża oraz do tworzenia nowych form degradacji rzeźby. Znaczna część obszaru dzielnicy stanowi także antropogeniczną powierzchnię zrównania.

Wody mały|lewo|Fragment stawu Grünfeld (widok od strony południowo-wschodniej)

Obszar Brynowa części wschodniej-Osiedla Zgrzebnioka położony jest w dorzeczu Wisły i Odry, a rozdzielający te dorzecza dział wodny I stopnia od strony zachodniej wchodzi na tereny dzielnicy na wysokości skrzyżowania ulic Mikołowskiej i Parkowej. Dalej dział ten kieruje się na wschód przez park T. Kościuszki, przecina Wzgórze Beaty i od tego wzniesienia ciągnie się w kierunku południowo-wschodnim, w stronę dawnej stacji rozrządowej Katowice Muchowiec.