Ryńsk – gmina (1973–2016 gmina Wąbrzeźno.) wiejska w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie wąbrzeskim. W latach 1975–1998 gmina położona była w województwie toruńskim.
Siedziba gminy to Wąbrzeźno, choć nazwa pochodzi od miejscowości Ryńsk.
Według danych z 30 czerwca 2004 gminę zamieszkiwały 8603 osoby.
Położenie geograficzne Gmina Ryńsk położona jest we wschodniej części województwa kujawsko-pomorskiego, w powiecie wąbrzeskim.
Położona jest na Wysoczyźnie Chełmińskiej. Część północna gminy jest bardziej urozmaicona, występują tam wzgórza morenowe, pagórki i obniżenia rynnowe polodowcowe. Rynny te są głębokie, długie i wąskie a ich dna są podmokłe lub wypełnione wodami jezior. Najwyższe wzniesienie ok. 104 m n.p.m. znajduje się w rejonie Jarantowic. Budowa geologiczna utworów powierzchniowych jest zróżnicowana. Teren gminy Ryńsk to strefa występowania tzw. moren wąbrzeskich, związanych z pobytem na tym terenie lądolodu skandynawskiego. W części południowej krajobraz jest równinny, występują równiny zastoiskowe np. Jezioro Wieczno i Sitno oraz równiny torfowe i mokradła. Gmina Ryńsk leży w dorzeczu rzeki Wisły, Drwęcy i Osy.
Pod względem administracyjnym do powiatu wąbrzeskiego wchodzi pięć gmin: gmina miejska Wąbrzeźno cztery gminy wiejskie: Dębowa Łąka Książki Płużnica Ryńsk
Gmina Ryńsk graniczy z następującymi gminami: Radzyń Chełmiński Książki Dębowa Łąka Kowalewo Pomorskie Chełmża Płużnica
Siedzibą gminy jest miasto Wąbrzeźno, które dla gminy Ryńsk i gmin ościennych pełni przede wszystkim funkcje usługowe (m.in. administracja, oświata, kultura, zdrowie, handel). Centralne położenie miasta Wąbrzeźna na terenie gminy oraz korzystne połączenia komunikacyjne sprzyjają dojazdom do pracy wielu mieszkańcom okolicznych miejscowości. Układ dróg regionalnych i lokalnych zbiegających się w mieście Wąbrzeźno jest stosunkowo dobrze powiązany z układem dróg wojewódzkich. Głównymi drogami przechodzącymi przez teren gminy Wąbrzeźno są drogi gminne (69,73%), powiatowe (22,80%) i wojewódzkie (7,48%). Drogi przebiegające przez teren gminy często mają zły stan nawierzchni a ich jezdnie są zbyt wąskie. Przez teren gminy przechodzi także linia kolejowa relacji Poznań – Inowrocław – Toruń – Olsztyn ze stacją w Wąbrzeźnie i Zieleniu. Dobry rozwój sieci dróg i linii kolejowych sprzyja aktywizacji działalności gospodarczej gminy. Na kierunek, przeobrażenia i tempo rozwoju gminy Ryńsk ma wpływ bliskie sąsiedztwo Wąbrzeźna, a także Grudziądza, Chełmży, Kowalewa, Brodnicy, Golubia-Dobrzynia i Torunia.
Gmina Ryńsk z uwagi na bliskość Miasta Wąbrzeźna jest gminą o cechach gminy podmiejskiej. Podstawą jej funkcjonowania jest produkcja rolnicza. Prawie 89% mieszkańców gminy związanych jest z rolnictwem, w tym ok. 83% z rolnictwem indywidualnym.
Gmina Wąbrzeźno zajmuje powierzchnię 200,8 km², co stanowi 40,05% powierzchni powiatu wąbrzeskiego oraz 1,12% powierzchni województwa kujawsko-pomorskiego. Pod względem wielkości zajmowanej powierzchni jest to największa gmina w powiecie wąbrzeskim i jedna z większych gmin wiejskich w województwie kujawsko-pomorskim.
W skład gminy wchodzi 21 sołectw skupiających 35 miejscowości.
Historia W latach 1934–1954 w miejscu współczesnej gminy Ryńsk istaniały dwie jednostki: gmina Wąbrzeźno i gmina Ryńsk. Należały do powiatu wąbrzeskiego w woj. pomorskimZarówno w woj. pomorskim z siedzibą w Toruniu (1919-39), jak i woj. pomorskim z siedzibą w Bydgoszczy (1945-50)./bydgoskim (dzisiejsze woj. kujawsko-pomorskie). Siedzibami władz gmin były odpowiednio Wąbrzeźno i Ryńsk.. Obie gminy zniesiono 29 września 1954 roku wraz z reformą wprowadzającą gromady w miejsce gmin.
Współczesna gmina powstała początkowo pod nazwą Wąbrzeźno 1 stycznia 1973 roku po reaktywowaniu gmin., obejmującą obszarowo dawne gminy Wąbrzeźno i Ryńsk. 1 stycznia 2017 nazwę tej gminy zmieniono na Ryńsk, zachowując siedzibę w Wąbrzeźnie..
Przyroda i uwarunkowania ochrony środowiska naturalnego Obszary chronione Gmina Ryńsk ma duże walory przyrodnicze z uwagi na występowanie obszaru chronionego krajobrazu oraz obiektów indywidualnej ochrony przyrody. Na terenie gminy Ryńsk występują: rezerwat przyrody „Wronie”, obszar chronionego krajobrazu „Obszar kompleksu torfowiskowo-jeziorno-leśnego Zgniłka-Wieczno-Wronie, 14 pomników przyrody, użytki ekologiczne. Rezerwaty przyrody chronią obiekty przyrodnicze najbardziej wartościowe. Obszary objęte ochroną w postaci rezerwatu wyłączone są z eksploatacji gospodarczej dla zachowania w niezmienionej postaci naturalnych ekosystemów. Rezerwat „Wronie” utworzony Zarządzeniem Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 11 października 1978 r. chroni przede wszystkim buczynę pomorską oraz pomnikowe buki. Obszar rezerwatu zajmuje powierzchnię o wielkości 68,74 ha co stanowi 0,34% obszaru gminy. Obszary chronionego krajobrazu to wyróżniające się krajobrazowo tereny o różnych typach ekosystemów. Są to tereny o dużych wartościach przyrodniczych, atrakcyjnych walorach wypoczynkowych i turystycznych. Tereny te mają służyć w niezmienionej formie człowiekowi w zaspokajaniu jego potrzeb związanych z turystyką i wypoczynkiem. Na obszarach tych gospodarka nie podlega tak rygorystycznym ograniczeniom, jak w parkach krajobrazowych. Występują pewne ograniczenia dotyczące np. zakazu lokalizowania obiektów przemysłowych i rolniczych uciążliwych dla środowiska. Rozporządzeniem nr 21/92 Wojewody Toruńskiego z dnia 10 grudnia 1992 r. został wyznaczony „Obszar kompleksu torfowiskowo-jeziorno-leśnego Zgniłka – Wieczno – Wronie, który chroni: kompleks torfowiskowy z szeregiem gatunków rzadkich i chronionych, jezioro Wieczno, o dobrej jakości wody, użytkowane rekreacyjnie i będące miejscem lęgowym dla ptactwa, kompleks leśny z rezerwatem „Wronie”. Obszar ten zajmuje powierzchnię 8500 ha, co stanowi 42,3% powierzchni gminy Ryńsk. Pomniki przyrody to szczególna forma ochrony przyrody. Mogą być to pojedyncze twory przyrody żywej i nieożywionej lub ich skupienia. Na terenie powiatu wąbrzeskiego znajduje się łącznie 36 pomników przyrody z tego 14 na terenie gminy Ryńsk. Indywidualne formy ochrony przyrody znajdujące się na terenie gminy to: 13 pomników przyrody ożywionej wśród, których do ciekawszych należą: skupienie jodeł pospolitych oraz 2 buków w leśnictwie Wronie, cis wielopienny w parku w Ryńsku, skupienie 4 dębów w parku w Ryńsku i 2 dębów w leśnictwie Czystochleb, lipa w Sosnówce oraz wyspa na jeziorze Wieczno – miejsce lęgowe ptaków, 1 pomnik przyrody nieożywionej – głaz narzutowy w leśnictwie Nielub. Na terenie gminy znajdują się także użytki ekologiczne takie jak śródleśne bagna, mokradła i zatorfione zagłębienia wytopiskowe położone na terenach leśnych (leśnictwo Wronie, Nielub i Czystochleb). Ostatnim znaczącym elementem środowiska przyrodniczego w gminie są zabytkowe parki. Na terenie gminy znajduje się 21 zabytkowych parków o łącznej powierzchni 28,6 ha. Parki dworskie (podworskie) znajdują się w następujących miejscowościach: Buk (0,90 ha), Jarantowice (1,75 ha), Katarzynki (1,25 ha), Łabędź (1,25 ha), Małe Radowiska (1,25 ha), Nielub (0,70 ha), Orzechowo (2,80 ha), Orzechówko (0,70 ha), Pływaczewo (0,25 ha), Przydwórz (0,60 ha), Rozgarty (0,20 ha), Ryńsk (3,50 ha), Sosnówka (2,00 ha), Zieleń (2,10 ha), Trzcianek (1,60 ha), Węgorzyn (1,40 ha) zaś w Wałyczu i Wroniu znajdują się parki pałacowe o powierzchni 2, 84 i 2,30 ha. Ze względu na znaczną powierzchnię i cenny dobrze zachowany drzewostan na szczególną uwagę zasługują parki w Ryńsku, Wałyczu, i Wroniu. Użytkownikami szesnastu parków są osoby fizyczne, dwóch obiektów – firmy, kolejnych dwóch – gmina Ryńsk i jednego – szkoła podstawowa. Obiektem prawnie chronionym na podstawie przepisów o ochronie dóbr kultury jest zespół dworsko-parkowy we Wroniu, który został wpisany do rejestru zabytków. Parki podworskie mają znaczenie nie tylko historyczne, ale przede wszystkim wzbogacają przyrodniczo krajobraz z uwagi na walory przyrodnicze (cenny drzewostan, tworzący często ciekawy układ przestrzenny). Obecnie parki są obszarami zaniedbanymi z ledwo widocznymi cechami pierwotnych układów przestrzennych.
Gleba, lasy, klimat Gleba należy do najważniejszych zasobów przyrody. Wpływ na rodzaj gleb ma przede wszystkim budowa geologiczna. Skałą macierzystą gleb omawianego terenu jest najczęściej polodowcowa glina zwałowa oraz utwory piaszczyste. Na terenie gminy przeważającym typem gleb są gleby brunatne, bielicowe, czarne ziemie i gleby organiczne. Kompleks gleb pszennych dobrych na glinach lekkich występuje w północnej części gminy zaś w południowej występują gleby dużo słabsze. Pod względem klas bonitacyjnych występuje duże zróżnicowanie. W ogólnej powierzchni gruntów ornych przeważają średnio urodzajne gleby klasy bonitacyjnej IVa (33,4%) i IIIb (25,2%), znaczny udział mają także gleby klasy bonitacyjnej IV b (13,0%) i V (13,2%). Pozostałe klasy łącznie stanowią 15,2% powierzchni gruntów ornych, w tym: klasy bonitacyjnej II – 0,3%, IIIa – 6,8% i VI – 8,1%. W strukturze użytkowania gruntów dominują użytki rolne – 74,5% w stosunku do powierzchni gminy, w tym grunty orne 63,7%. Grunty orne zajmują ok. 50,0% powierzchni gminy. Gmina nie jest zbyt bogata w użytkowe surowce mineralne. Znaczenie użytkowe mają udokumentowane złoża kruszywa naturalnego piaszczystego w okolicach Jaworza (o zasobach bilansowych ok. 630 tys. ton) oraz złoża kredy jeziornej w Węgorzynie (o zasobach bilansowych ok. 197 tys. ton). Kruszywo naturalne ma zastosowanie w budownictwie drogowym zaś kreda jeziorna przede wszystkim w rolnictwie jako nawóz. Wymienionej powyżej złoża kruszywa i kredy jeziornej nie są eksploatowane przemysłowo, aczkolwiek z uwagi na duże zasoby bilansowe tych złóż eksploatacja przemysłowa byłaby jak najbardziej zasadna (na potrzeby budownictwa, budowę dróg, nawożenie rolnictwa naturalnym nawozem wapniowym). Lasy zajmujące na terenie gminy powierzchnię 2743 ha, co stanowi 13,7% powierzchni gminy. rozmieszczone są nierównomiernie w trzech kompleksach tj. między Wałyczem i Jaworzem, w okolicach Wronia i Nielubia. Najczęściej występującym typem siedliskowym jest las mieszany świeży i bór mieszany świeży z sosną jako gatunkiem przeważającym z udziałem brzozy, dębu, olchy. Najwięcej jest drzewostanów młodych (ok. 51%). Drzewostany wiekowe np. powyżej 100 lat stanowią tylko 5% powierzchni zalesionej. Lesistość gminy Ryńsk wynosi 13,7%, jest to prawie dwukrotnie więcej w porównaniu do lesistości powiatu wąbrzeskiego, która wynosi 7,7% i dwukrotnie mniej w porównaniu do lesistości kraju, która wynosi 28,4%. Wskaźnik ten dla gminy Wąbrzeźno jest najwyższy w powiecie wąbrzeskim, ale dużo niższy od średniej lesistości dla województwa kujawsko-pomorskiego (22,6%).
Powierzchnię lasów i lesistość gminy Ryńsk na tle powiatu wąbrzeskiego przedstawia poniższe zestawienie: Lasy i grunty leśne w ha Lesistość w % Lasy państwowe Lasy osób fizycznych pozostałe Razem gmina Ryńsk 2235 45.8 50 2743 13.7 powiat wąbrzeski 2982 75.1 93 3826 7.7
Źródło: „Program ochrony środowiska powiatu wąbrzeskiego na lata 2004–2007”
Pod względem struktury własności na terenie gminy przeważają lasy państwowe, które stanowią 81,5% w łącznej powierzchni lasów i gruntów leśnych. Klimat gminy charakteryzuje się znaczną zmiennością i przejściowością o czym świadczy występowanie stosunkowo niskich wartości opadów atmosferycznych i duża zmienność temperatury powietrza. Ponadto: średnia temperatura roczna wynosi 7,7 0C, średnie opady atmosferyczne wielolecia to 518 mm/r., średnia liczba dni z opadami w ciągu roku wynosi 165 – 175 dni, dni mroźnych w ciągu roku jest o. 39, dni gorących w ciągu roku z temp.>25 0C jest ok. 33 Najczęstsze kierunki wiatrów łącznie w 44,6% występują z sektora zachodniego, południowo-zachodniego i północno-zachodniego.
Charakterystyka i jakość wód powierzchniowych