Krwawa niedziela na Wołyniu

thumb|Ruiny kościoła w Kisielinie, gdzie doszło do jednej ze zbrodni 11 lipca 1943

Krwawa niedziela na Wołyniu – 11 lipca 1943 roku, punkt kulminacyjny rzezi wołyńskiej, akcja masowej eksterminacji polskiej ludności cywilnej na Wołyniu przez Organizację Ukraińskich Nacjonalistów Stepana Bandery (OUN-B), Ukraińską Powstańczą Armię (UPA) oraz ukraińską ludność cywilną. Tego dnia zaatakowano w 99 miejscowościach, głównie w powiatach włodzimierskim i horochowskim. W następnych dniach masakry były kontynuowane.

Rzeź wołyńska

Od lutego 1943 roku OUN-B oraz jej zbrojne ramię – UPA przystąpiły do ataków na ludność polską na Wołyniu. Do lipca 1943 siły zbrojne nacjonalistów ukraińskich, znajdujące się w fazie tworzenia i konsolidacji, były zdolne do przeprowadzania akcji w ograniczonym zakresie, głównie na wschodzie Wołynia (szczególną aktywnością w wyniszczaniu Polaków wykazywali się tam dowódcy Iwan Łytwynczuk ps. „Dubowyj” i Petro Olijnyk ps. „Enej”). W maju-czerwcu 1943 roku w dowództwie UPA zaczął dojrzewać plan jednoczesnego uderzenia na polskie osady i masowej eksterminacji Polaków na Wołyniu. Sprzyjało temu przeprowadzone przez banderowców zjednoczenie ukraińskich oddziałów partyzanckich o różnej proweniencji (bulbowców, melnykowców), często siłą, i okrzepnięcie oddziałów UPAG. Motyka, R. Wnuk: „Pany i rezuny. Współpraca AK-WiN i UPA 1945-1947”, Warszawa 1997, s. 37..

Jak twierdził dowódca okręgu „Turiw” Jurij Stelmaszczuk ps. „Rudyj” w zeznaniach złożonych po wojnie wobec NKWD po aresztowaniu, w czerwcu 1943 dowódca UPA Dmytro Klaczkiwski ps. „Kłym Sawur” wydał rozkaz eksterminacji Polaków na Wołyniu.

Do tego czasu, tj. do końca czerwca 1943 r. oddziały ukraińskich nacjonalistów zabiły na Wołyniu 9-15 tysięcy Polaków.

Przygotowania do „krwawej niedzieli” Pierwszy lipcowy numer gazety UPA „Do zbroji” zapowiadał „haniebną śmierć” wszystkim Polakom, którzy zostaną na UkrainieTimothy Snyder, Rekonstrukcja narodów. Polska, Ukraina, Litwa i Białoruś 1569-1999, Sejny 2009, , s. 190..

Plany UPA zakładały objęcie akcją eksterminacyjną jak największej liczby miejscowości, by zaskoczyć Polaków i nie dopuścić do podjęcia przez nich obronyGrzegorz Motyka, Od rzezi wołyńskiej..., s. 137–141.. Akcję w powiecie włodzimierskim poprzedziła koncentracja oddziałów UPA w lasach zawidowskich. Na cztery dni przed rozpoczęciem akcji agitatorzy, którzy przybyli z Małopolski Wschodniej, odbyli we wsiach ukraińskich spotkania, na których przekonywali ludność o konieczności wymordowania Polaków. Aby Polacy nie nabrali podejrzeń, dwa dni przed masakrą rozprowadzono ulotki nawołujące Polaków do zjednoczenia się z Ukraińcami w walce z Niemcami i Sowietami.

Na dzień rozpoczęcia akcji wybrano niedzielę, by móc zaskoczyć jak największą liczbę Polaków w kościołach. Było to popularne prawosławne święto Piotra i Pawła.

Na początku lipca 1943 polskie podziemie podjęło próbę negocjacji z OUN-B w celu powstrzymania fali mordów. Wstępne rozmowy z lokalnym dowódcą SB OUN Szabaturą przeprowadzono w okolicach Świnarzyna 7 lipca 1943 roku. Na następne spotkanie w dniu 10 lipca 1943 udała się delegacja z pełnomocnikiem Okręgowej Delegatury Zygmuntem Rumlem ps. „Krzysztof Poręba” na czele oraz przedstawicielem Okręgu Wołyńskiego AK ps. „Czort” i woźnicą Witoldem Dobrowolskim. Markiewicz znał Szabaturę z czasów szkolnych; w geście dobrej woli Polacy zrezygnowali ze zbrojnej obstawy. Po przybyciu na miejsce spotkania (wieś Kustycze) wszyscy trzej zostali przez Ukraińców aresztowani i zabici, prawdopodobnie poprzez rozerwanie końmi.

Masakry 11 lipca W nocy z 10 na 11 lipca 1943 oddziały UPA przy wsparciu chłopstwa ukraińskiego zmobilizowanego w tzw. Samoobronnych Kuszczowych Widdiłach przystąpiły do skoordynowanego ataku na miejscowości, w których żyli Polacy, głównie w powiatach włodzimierskim i horochowskim, a także kowelskim. Jednej z pierwszych masakr dokonano w Dominopolu, rozstrzeliwując przy okazji współpracujący dotąd z UPA oddział partyzancki Stanisława (Celestyna?) Dąbrowskiego. Sprawcy (przypuszczalnie upowcy zahonu „Sicz” Antoniuka) zabili około 220 Polaków. Około godziny 2:30 UPA napadła na Gurów, zabijając 200 Polaków. Pół godziny później ci sami sprawcy przeszli do Wygranki, gdzie zamordowali 150 osób.

Oprawcy działali w wyspecjalizowanych grupach – jedne pododdziały otaczały wieś kordonem, inne zajmowały miejscowość, gromadziły ofiary w jednym miejscu i dokonywały masakry. Oczyszczaniem terenu z niedobitków oraz grabieżą zajmowali się ukraińscy chłopi. Oddziały UPA po dokonaniu masakry w jednym miejscu szybko udawały się do następnej osady, którą zamierzano wymordować.

W kilku przypadkach (Chrynów, Krymno, Kisielin, Poryck, Zabłoćce) dokonano zbrodni na Polakach zebranych na mszy w kościele. W Chrynowie zamordowano 150 osób, w Krymnie 40, w Porycku 200, a w Zabłoćcach 76. W Kisielinie zginęło 90 Polaków, lecz część wiernych zdołała zabarykadować się na piętrze plebanii i obronić przed atakami upowców. W wyniku ataków na kościoły zginęło dwóch księży (Józef Aleksandrowicz w Zabłoćcach oraz Jan Kotwicki w Chrynowie), zaś ks. Witold Kowalski z Kisielina został ciężko ranny. Ksiądz Bolesław Szawłowski według sprzecznych relacji zginął także 11 lipca (w kościele w Porycku) lub też został jedynie ranny, a upowcy odnaleźli go i dobili dzień później.

Ludność polska ginęła od kul, siekier, wideł, kos, pił, noży, młotków i innych narzędzi zbrodni. Nierzadko zbrodnie były dokonywane ze szczególnym okrucieństwem, ofiary były torturowane. Często polskich zabudowań nie palono od razu, lecz dopiero po kilku dniach, by w tym czasie schwytać i zabić ewentualnych niedobitków, którzy powróciliby do swoich domów.

Grzegorz Motyka pisze, że 11 lipca 1943 oddziały UPA zaatakowały 99 miejscowości, w których żyli Polacy. Timothy Snyder podaje, że „od wieczora 11 lipca 1943 r. do rana 12 lipca” UPA zaatakowała w 167 miejscach. 12 lipca UPA zaatakowała 50 miejscowości. Ataki były kontynuowane w dniach następnych. W całym lipcu 1943 celem napadów stało się 520 wsi i osad, zamordowanych zostało około 10-11 tysięcy Polaków.

Grzegorz Motyka uważa, że 11 lipca 1943 był dla Polaków jednym z najtragiczniejszych dni II wojny światowej.

Ataki przeprowadzone 11 lipca 1943 roku według Władysława i Ewy SiemaszkówWładysław Siemaszko, Ewa Siemaszko, Ludobójstwo..., t. 1, s. 137, 141, 144–145, 147, 159, 179, 186, 191–192, 195, 337, 382, 616, 696, 817, 820, 823–829, 831–834, 836, 838–839, 848, 850, 852–853, 857–859, 863–866, 868, 871, 887–888, 890–893, 895–896, 899–905, 915, 929–930, 948, 959. Powiat Gmina Miejsce zbrodni Liczba zamordowanych Uwagi horochowski Chorów Bakonówka ponad 21 Spalono wiele gospodarstw. majątek Janin około 50 Z Janina sprawcy udali się do Zamlicz. Piatykory 3 Zachorów Nowy 30 Sprawcą była bojówka SB OUN pod dow. Wasyla Melnyka „Czumaka” wieś i majątek Zamlicze 118 Kisielin Kisielin 90 Podberezie Koziatyn 21 16 zamordowanych na miejscu oraz 5 osób nad granicą z GG. Skobełka Musin (Marianówka) nieznana Kolonia została spalona. stacja kolejowa Zwiniacze 0 Pomiędzy 11 a 19 lipca oblegana przez bojówkę upowską, posiadający broń kolejarze obronili się. Świniuchy Bubnów 7 Napad nastąpił w nocy z 10 na 11 lub 12 lipca. Gospodarstwa Polaków zostały spalone. Liniów 70 Sienkiewicze cała ludność osady Napad nastąpił 11 lub 12 lipca. nieustalone miejsca powiatu jedno z nadleśnictw 1 jeden z majątków Ledóchowskich 2 kowelski Krymno Krymno 40 Zabito wiernych zgromadzonych w kaplicy na nabożeństwie. Turzysk Kowalówka 5 Rewuszki 2 Zbrodni dokonano w nocy z 10 na 11 lipca. łucki Silno Antonówka 4 rówieński Korzec Szytnia 1 2 włodzimierski Chotiaczów Brzezina nieznana Zabójstw dokonywano w dniach 11–12 lipca. Bużanka 14 Nowojanka co najmniej 12 Spalono zagrody Polaków. Zabójstw dokonywano 11 lub 12 lipca. majątek Suchodoły 80 wieś Suchodoły nieznana Wymordowano większość Polaków. Grzybowica Biskupcze Szlacheckie nieznana Brzezina nieznana Chrynów 150 Czerniaków nieznana Franopol 9 Grzybowica ponad 34 Gucin 147 Gurów 202 Janiewicze nieznana Domy Polaków spalono. Korczunek nieznana Kropiwszczyzna ponad 20 Litowież 1 Myszów nieznana Ofiary zapędzono do Gucina i tam zamordowano. wieś i majątek Niskienicze nieznana Nowiny około 80 Sądowa 160 Stasin 105 Wygranka 150 Zabołotce (Zabłoćce, Zabłotce) 76 kolonia Żdżary Duże 51 wieś Żdżary Duże nieznana Korytnica kolonia Strzelecka 60 Zbrodni dokonano 11 lub 12 lipca. Turówka 49 Wydranka kilkadziesiąt Mikulicze majątek Biskupicze Górne 70 wieś i kolonia Biskupicze Górne co najmniej 20 kolonia Bubnów co najmniej 1 wieś, majątek i stacja kolejowa Bubnów 1 Chobułtowa ponad 3 Markostaw 44 Zbrodni dokonano 11 lub 12 lipca. Mikulicze 24 Orlęta około 50 Sielec 1 Wandówka nieznana Zbrodni dokonano 11 lub 12 lipca Zygmuntówka kilkadziesiąt Poryck Dolinka nieznana Mordów dokonywano 11 lipca lub w dniach następnych. Holendernia 7 wieś Iwanicze Stare i kolonia Iwanicze Nowe ponad 9 stacja kolejowa Iwanicze nieznana Jerzyn 51 Masakry dokonała ta sama bojówka, która mordowała w Porycku. Kłopoczyn 15 Lachów co najmniej 21 Łysa Góra 6 Zbrodni dokonano 11 lub 12 lipca. Marysin nieznana Polskie zabudowania zostały spalone. Michałówka 3 Zbrodni dokonano 11 lub 12 lipca. Milatyn nieznana Polskie zabudowania zostały spalone. Olin nieznana Mordów dokonywano 11 lipca lub w dniach następnych. Orzeszyn 306 Pawłówka 10 Pelagin nieznana Mordów dokonywano 11 lipca lub w dniach następnych. Poryck 200 Poryck Stary ponad 5 Mordów dokonywano 11 lipca lub w dniach następnych. Przesławicze nieznana Mordów dokonywano 11 lipca lub w dniach następnych. Romanówka ponad 15 Rykowicze nieznana Mordów dokonywano 11 lipca lub w dniach następnych. Samowola nieznana Mordów dokonywano 11 lipca lub w dniach następnych. Szczeniatyn Duży ponad 3 Mordów dokonywano 11 lipca lub w dniach następnych. Domy Polaków spalono. Szczeniatyn Mały nieznana Mordów dokonywano 11 lipca lub w dniach następnych. Topieliszcze ponad 14 Mordów dokonywano 11 lipca lub w dniach następnych. Witoldów 6 Witoldówka 0 Polacy zdołali zbiec przed napadem Wolica 14 Zaszkiewicze Nowe nieznana Mordów dokonywano 11 lipca lub w dniach następnych. Zaszkiewicze Stare 5 Zawidów 3 Mord odbył się w nocy z 10 na 11 lipca. Zygmuntówka ponad 1 Werba Dominopol co najmniej 220 Oseredek Nowy 2 Piński Most 29 Wołczak 9 nieustalone miejsca powiatu jedna z wiosek k. Porycka 4 wieś k. Sądowej 13

Zaprzeczanie zbrodniom Ukraiński historyk Wołodymyr Wjatrowycz w swojej książce Druga wojna polsko-ukraińska (1942–1947) neguje fakt przeprowadzenia jakiejkolwiek zorganizowanej antypolskiej akcji OUN-B i UPA w dniu 11 lipca 1943. Według niego polskie doniesienia poświadczające ten fakt są niewiarygodne, ponieważ nie znajdują potwierdzenia w dokumentach OUN-B. Wątpliwości Wjatrowycza wzbudza także jakoby „cudownie rosnąca” liczba tych ataków przywoływana w kolejnych publikacjach. Stanowisko to spotkało się z krytyką Andrzeja Zięby[Wjatrowycz] jest przekonany, że prowid OUN nie zlecił dokonania czystek etnicznych, ponieważ cały świat nie został o tym formalnie i oficjalnie poinformowany. – Анджей Земба, Мифологизированная „война”, „Ab Imperio”, 1/2012, s. 415., Pera Andersa RudlingaPer Anders Rudling, Warfare or War Criminality? Volodymyr V’iatrovych, Druha pol’s’ko-ukains’ka viina, 1942–1947 (Kyiv: Vydavnychyi dim “Kyevo-Mohylians’ka akademiia,” 2011). 228 pp. , Ab Imperio, 1/2012, s. 369–370. i Grzegorza Motyki. Ten ostatni skomentował tezy Wjatrowycza następująco:

Upamiętnienie W 2013 roku posłowie klubów PiS, PSL, SLD i Solidarnej Polski oraz środowiska kresowe dążyły do ustanowienia 11 lipca Dniem Pamięci Męczeństwa Kresowian.

Uchwałą z dnia 22 lipca 2016 roku Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ustanowił 11 lipca Narodowym Dniem Pamięci Ofiar Ludobójstwa dokonanego przez ukraińskich nacjonalistów na obywatelach II Rzeczypospolitej Polskiej.

Przypisy

Kategoria:1943 w okupowanej Polsce Wołyń Kategoria:Rzeź wołyńska