Czerwionka-Leszczyny – gmina miejsko-wiejska w Polsce położona w subregionie zachodnim województwa śląskiego, w powiecie rybnickim.

W skład gminy wchodzi miasto Czerwionka-Leszczyny oraz sześć sołectw: Bełk, Książenice, Palowice, Przegędza, Stanowice i Szczejkowice. Miejscowość bez statusu sołectwa: Jesionka.

31 grudnia 2025 gminę zamieszkiwało 39 565 osób.

Geografia Czerwionka-Leszczyny położona jest na Płaskowyżu Rybnickim, jedynie góra Ramża (w dialekcie śląskim nazywana Ramżulą), o wysokości 325 metrów n.p.m. na granicy Czerwionki i Bełku wyznacza początek Wyżyny Śląskiej. Pod względem hydrologicznym w całości położona jest w dorzeczu Odry, a największą rzeką przepływającą przez gminę jest Bierawka, prawy jej dopływ. W sołectwie Palowice leży tzw. Pojezierze Palowickie, zespół kilku stawów w lesie pomiędzy Palowicami a Żorami. Rzeźba Czerwionki-Leszczyn jest bardzo urozmaicona, na co niemały wpływ miała także eksploatacja górnicza. Dużą część gminy (bo aż 41%) zajmują lasy, są one fragmentami dawnej Puszczy Śląskiej oraz Lasu Ochronnego GOP.

Czerwionka-Leszczyny jako jednostka administracyjna graniczy z miastami Rybnik, Żory, Knurów oraz Orzesze oraz gminami wiejskimi Gierałtowice, Ornontowice i Pilchowice. Od pozostałych gmin powiatu rybnickiego Czerwionkę-Leszczyny oddziela miasto na prawach powiatu Rybnik.

Miasto i gmina leżą na styku aglomeracji rybnickiej oraz aglomeracji górnośląskiej. Do Gliwic jest z Czerwionki-Leszczyn około 15 km, do Rybnika – 12 km. W zależności od wybranej trasy (autostradą A1 bądź drogą wojewódzką 924) trasa do Żor liczy 8–10 km.

Historia Lata 1922–1939 Po odzyskaniu niepodległości, obszar współczesnej gminy Czerwionka-Leszczyny (i historycznie z nią związanych terenów) należał do powiatu rybnickiego w woj. śląskim i wchodził w skład 12 gmin jednostkowych (gm) i 10 obszarów dworskich (od)Dz.U. Śl. z 1922 r. Nr 13, poz. 43:

Bełk (gm + od), Chudów (od), Czerwionka (gm + od), Czuchów (gm + od), Dębieńsko Stare (gm + od), Dębieńsko Wielkie (gm + od), Kamień pod Rzędówką (gm + od), Książenice (gm), Leszczyny (gm + od), Palowice (gm + od), Przegędza (gm), Stanowice (gm + od) i Szczejkowice (gm).

1 kwietnia 1924 do gminy Bełk wcielono obszar dworski ChudówDz.U. Śl. z 1924 r. Nr 8, poz. 29.

1 sierpnia 1924 zniesiono pozostałe obszary dworskie, łącząc je z jednoimiennymi gminami jednostkowymiDz.U. Śl. z 1924 r. Nr 17, poz. 68.

Lata 1945–1954 Po wojnie zniesiono gminy jednostkowe w woj. śląskim (śląsko-dąbrowskim). Na omawianym obszarze w grudniu 1945 powstały 4 gminy w powiecie rybnickimRozporządzenie Wojewody Śląsko-Dąbrowskiego z dnia 27 listopada 1945 (Śląsko-Dąbrowski Dziennik Wojewódzki, Nr 34, Kat, dnia 22 grudnia 1945 r.).Na podstawie ustawy z dnia 11 września 1944 o organizacji i zakresie działania rad narodowych () oraz dekretu z 23 listopada 1944 o organizacji i zakresie działania samorządu terytorialnego ()..

6 lipca 1950 zmieniono nazwę woj. śląskiego na katowickie, a 9 marca 1953 kolejno na woj. stalinogrodzkie.

Wszystkie 4 gminy zostały zniesione 29 września 1954 wraz z reformą wprowadzającą gromady w miejsce gmin.

Gmina Bełk (1945–1954)

Gmina zbiorowa Bełk z siedzibą władz w Bełku składała się (według stanu z 1 stycznia 1946) z 4 gromad: Bełk, Palowice, Stanowice i Szczejkowice. Według stanu z 1 lipca 1952 gmina składała się w dalszym ciągu z 4 gromad (bez zmian)Wykaz Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1.VII 1952 r., PRL, GUS, Warszawa..

Gmina Czerwionka (1945–1954)

Gmina zbiorowa Czerwionka z siedzibą władz w Czerwionce (obecnie dzielnica Czerwionki-Leszczyn) składała się (według stanu z 1 stycznia 1946) składała się z 2 gromad: Czerwionka i Czuchów. Według stanu z 1 lipca 1952 gmina składała się już tylko z samej Czerwionki i nie była podzielona na gromady.

Gmina Dębieńsko (1945–1954)

Gmina zbiorowa Dębieńsko z siedzibą władz w Dębieńsku składała się (według stanu z 1 stycznia 1946) składała się z 2 gromad: Dębieńsko Stare i Dębieńsko Wielkie. Według stanu z 1 lipca 1952 gmina składała się już tylko z samego Dębieńska (po komasacji Dębieńska Starego i Wielkiego) i przez to nie była podzielona na gromady.

Gmina Leszczyny (1945–1954)

Gmina zbiorowa Leszczyny składała się (według stanu z 1 stycznia 1946) z 4 gromad: Leszczyny, Kamień pod Rzędówką, Książenice i Przegędza. Nazwa gminy pochodziła od wsi Leszczyny (obecnie dzielnica Czerwionki-Leszczyn), lecz siedzibą władz gminy był Kamień pod Rzędówką. Według stanu z 1 lipca 1952 gmina składała się w dalszym ciągu z 4 gromad (bez zmian).

Lata 1954–1972 Gromady zostały wprowadzone 29 września 1954 roku, gdy w miejsce 3001 gmin w Polsce utworzono 8789 gromad, jako mniejszych jednostek administracyjnych obejmujących kilka wsi. Zmiany podstawowych jednostek administracyjnych PRL miały głównie cele polityczneE. Ochendowski, Prawo administracyjne część ogólna, Toruń 2006, . Na omawianym obszarze powstało 8 gromad.

20 grudnia 1956 województwo stalinogrodzkie przemianowano (z powrotem) na katowickie.

Gromada Bełk (1954–1972)

Gromadę Bełk z siedzibą GRN w Bełku utworzono w powiecie rybnickim w woj. stalinogrodzkim, na mocy uchwały nr 22/54 WRN w Stalinogrodzie z dnia 5 października 1954. W skład jednostki weszły obszary dotychczasowych gromadGromady istniały także po II wojnie światowej jako jednostka pomocnicza gmin. Bełk i Stanowice ze zniesionej gminy Bełk w tymże powiecieUchwała Nr 22/54 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Stalinogrodzie z dnia 5 października 1954 r. w sprawie podziału na gromady powiatu rybnickiego; w ramach Zarządzenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Stalinogrodzie z dnia 15 listopada 1954 r. w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej w Stalinogrodzie z dnia 5 października 1954 r., dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Stalinogrodzie z dnia 1 grudnia 1954 r., Nr 10, Poz. 54). Dla gromady ustalono 27 członków gromadzkiej rady narodowejUchwała Nr 45/226 Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Rybniku z 4. X. 1954 w sprawie ustalenia liczby członków gromadzkich rad narodowych (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Stalinogrodzie z dnia 8 października 1954 r., Nr 8, Poz. 44). Gromada przetrwała do końca 1972 roku, czyli do kolejnej reformy gminnej.

Gromada Czerwionka (1954), osiedle (1954–1962) i miasto (1962–1975) Czerwionka

Gromada Czerwionka z siedzibą GRN w Czerwionce (obecnie w granicach Czerwionki-Leszczyn) utworzono w powiecie rybnickim w woj. stalinogrodzkim, na mocy uchwały nr 22/54 WRN w Stalinogrodzie z dnia 5 października 1954. W skład jednostki wszedł obszar zniesionej gminy Czerwionka (z wyłączeniem terenów wchodzących w skład gromady Wilcza), niektóre parcele z karty 1 obrębu Leszczyny z dotychczasowej gromady Leszczyny ze zniesionej gminy Leszczyny oraz niektóre parcele z karty 4 obrębu Szczygłowice ze zniesionej gminy DębieńskoGmina Dębieńsko nie była podzielona na gromady w tymże powiecie.

13 listopada 1954 gromadę Czerwionka zniesiono w związku z nadaniem jej statusu osiedla, dla którego ustalono 27 członków osiedlowej rady narodowej. 18 lipca 1962 osiedle Czerwionka otrzymało status miasta.

Gromada Dębieńsko (1954–1972)

Gromadę Dębieńsko z siedzibą GRN w Dębieńsku (obecnie w granicach Czerwionki-Leszczyn) utworzono w powiecie rybnickim w woj. stalinogrodzkim, na mocy uchwały nr 22/54 WRN w Stalinogrodzie z dnia 5 października 1954. W skład jednostki wszedł obszar zniesionej gminy Dębieńsko w tymże powiecie. Dla gromady ustalono 27 członków gromadzkiej rady narodowej. Gromada przetrwała do końca 1972 roku, czyli do kolejnej reformy gminnej.

Gromada Kamień pod Rzędówką (1954–1972)

Gromadę Kamień pod Rzędówką z siedzibą GRN w Kamieniu pod Rzędówką (obecnie w granicach RybnikaDzielnica nosi obecnie skróconą nazwę Kamień) utworzono w powiecie rybnickim w woj. stalinogrodzkim, na mocy uchwały nr 22/54 WRN w Stalinogrodzie z dnia 5 października 1954. W skład jednostki weszły obszary dotychczasowych gromad Kamień pod Rzędówką i Książenice, ponadto część obszaru kolonii Rzędówka (wraz z dworcem kolejowym, położona na zachód od granicy toru kolejowego Rybnik-Stalinogród) z dotychczasowej gromady Leszczyny oraz niektóre parcele z karty 7 obrębu Nadleśnictwo Rybnik z dotychczasowej gromady Przegędza – wszystkie ze zniesionej gminy Leszczyny w tymże powiecie. Dla gromady ustalono 27 członków gromadzkiej rady narodowej. Gromada przetrwała do końca 1972 roku, czyli do kolejnej reformy gminnej.

Gromada Leszczyny (1954–1955), osiedle (1956–1962) i miasto (od 1962) Leszczyny

Gromadę Leszczyny z siedzibą GRN w Leszczynach (obecnie w granicach Czerwionki-Leszczyn) utworzono w powiecie rybnickim w woj. stalinogrodzkim, na mocy uchwały nr 22/54 WRN w Stalinogrodzie z dnia 5 października 1954. W skład jednostki wszedł obszar dotychczasowej gromady Leszczyny (z wyłączeniem terenów wchodzących w skład gromad Czerwionka i Kamień pod Rzędówką) oraz część obszaru dotychczasowej gromady Kamień pod Rzędówką o powierzchni 9,19 ha (położona na wschód od toru kolejowego Rybnik-Stalinogród) ze zniesionej gminy Leszczyny w tymże powiecie. Dla gromady ustalono 27 członków gromadzkiej rady narodowej. 1 stycznia 1956 gromadę Leszczyny zniesiono w związku z nadaniem jej statusu osiedla

18 lipca 1962 osiedle Leszczyny otrzymało prawa miejskie. 27 maja 1975 do Leszczyn włączono miasto Czerwionka. 1 stycznia 1992 Leszczyny przemianowano na Czerwionka-Leszczyny).

Gromada Palowice (1954–1972)

Gromadę Palowice z siedzibą GRN w Palowicach utworzono w powiecie rybnickim w woj. stalinogrodzkim, na mocy uchwały nr 22/54 WRN w Stalinogrodzie z dnia 5 października 1954. W skład jednostki weszły obszary dotychczasowych gromad Palowice i Szczejkowice ze zniesionej gminy Bełk w tymże powiecie. Dla gromady ustalono 18 członków gromadzkiej rady narodowej. 20 grudnia 1956 województwo stalinogrodzkie przemianowano (z powrotem) na katowickie. Gromada przetrwała do końca 1972 roku, czyli do kolejnej reformy gminnej.

Gromada Przegędza (1954–1961)

Gromadę Przegędza z siedzibą GRN w Przegędzy utworzono w powiecie rybnickim w woj. stalinogrodzkim, na mocy uchwały nr 22/54 WRN w Stalinogrodzie z dnia 5 października 1954. W skład jednostki wszedł obszar dotychczasowej gromady Przegędza (z wyłączeniem terenów wchodzących w skład gromady Kamień pod Rzędówką) ze zniesionej gminy Leszczyny w tymże powiecie. Dla gromady ustalono 12 członków gromadzkiej rady narodowej. 31 grudnia 1961 gromadę Przegędza zniesiono, a jej obszar włączono do osiedla Leszczyny w tymże powiecie.

Gromada Wilcza (1954–1972)

Gromadę Wilcza z siedzibą GRN w Wilczy utworzono w powiecie rybnickim w woj. stalinogrodzkim, na mocy uchwały nr 22/54 WRN w Stalinogrodzie z dnia 5 października 1954. W skład jednostki wszedł obszar zniesionej gminy Wilcza oraz niektóre parcele z karty 2 obrębu Czuchów o łącznej powierzchni 78,4708 ha ze zniesionej gminy Czerwionka w tymże powiecie. Dla gromady ustalono 17 członków gromadzkiej rady narodowej. 31 grudnia 1964 z gromady Wilcza wyłączono część obszaru wsi Wilcza, włączając ją do miasta Knurowa w tymże powiecie. Gromada przetrwała do końca 1972 roku, czyli do kolejnej reformy gminnej.

Lata 1973–1991 W związku z kolejną reformą administracyjną 1 stycznia 1973 zlikwidowano gromady (i osiedla) zastępując je ponownie gminami – obok miast. Obszar powiatu rybnickiego podzielono na 18 jednostek: 7 miast i 11 gmin wiejskichUchwała Nr XX/99/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach z dnia 6 grudnia 1972 r. w sprawie utworzenia gmin w województwie katowickim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach z dnia 20 grudnia 1972 r., Nr 12, Poz. 103). Omawiany obszar składał się początkowo z 2 miast i 3 gmin, a następnie z jednego miasta i jednej gminy.