Radziecki podbój Gruzji – kampania Armii Czerwonej przeciwko Demokratycznej Republice Gruzji przeprowadzona w lutym i marcu 1921 roku w celu przyłączenia Gruzji do RFSRR.
Tło wydarzeń 22 kwietnia 1918, w czasie rosyjskiej wojny domowej, Sejm Zakaukaski ogłosił oderwanie się Kaukazu Południowego od Rosji i proklamował powstanie Zakaukaskiej Demokratycznej Republiki Federacyjnej. Z powodu braku porozumienia między tworzącymi to państwo Gruzinami, Ormianami i Azerami już 26 maja przestało ono istnieć poprzez samorozwiązanie. W jego miejsce na Zakaukaziu powstały trzy państwa narodowe. Gruzja ogłosiła swoją niepodległość tego samego dnia, zaś Azerbejdżan i Armenia – dwa dni później.
Od początku istnienia Demokratycznej Republiki Gruzji rządzący nią mienszewicy zdawali sobie sprawę ze słabości państwa, konieczności przeprowadzenia w nim gruntownych reform wewnętrznych i uzyskania legitymacji międzynarodowej (państwa Ententy nadal traktowały Gruzję jako część Rosji). Już 28 maja 1918 władze gruzińskie zawarły porozumienie z Niemcami, pragnąc zrównoważyć w ten sposób wpływy tureckie, a zarazem uzyskać niemieckie poparcie na arenie międzynarodowej. Od jesieni 1918 gruzińscy politycy rozpoczęli także kontakty z państwami Ententy; od października 1918 Niemcy wycofywali z Gruzji swoje wojska. Próby przedstawiania państwom zachodnim motywów gruzińskiego związku z Niemcami nie przyniosły spodziewanych rezultatów i po wycofaniu się Niemców z Gruzji w grudniu 1918 Wielka Brytania wprowadziła do kraju swój kontyngent. Brytyjczycy w niewielkim stopniu przyczynili się do ustabilizowania wewnętrznej sytuacji w państwie, podobnie jak Niemcy silnie eksploatowali za to kraj ekonomicznie.
Pod koniec tego samego roku Gruzja rozpoczęła także rozmowy z Rosją Radziecką. Aby zachować poparcie Zachodu, w styczniu 1920 przedstawiciele Gruzińskiej Republiki Demokratycznej nie zgodzili się utworzyć z bolszewikami wspólnego frontu przeciwko białym Siłom Zbrojnym Południa Rosji gen. Antona Denikina. Wyrazy wsparcia ze strony państw zachodnioeuropejskich nie przełożyły się jednak na konkretne wsparcie wojskowe i finansowe. Wówczas Gruzja zaproponowała Rosji podjęcie bezpośrednich rozmów, jednak wobec sukcesów Armii Czerwonej (definitywne powstrzymanie ofensywy moskiewskiej Denikina w 1919, zwycięstwa w bitwach o Rostów nad Donem i Nowoczerkask, a następnie dalszy marsz na południeP. Kenez, Red Advance, White Defeat. Civil War in South Russia 1919-1920, New Academia Publishing, Washington DC 2004, , s. 221–222.) sytuacja polityczna w regionie była już zupełnie inna. Inwazja radziecka na Gruzję wydawała się kwestią czasu, zwłaszcza że od początku istnienia niepodległego państwa na jego terenie dochodziło do wystąpień zbrojnych miejscowych bolszewików. Opierali się oni na wsparciu ze strony ludności niegruzińskiej, toteż najpoważniejsze powstania bolszewickie miały miejsce w Osetii Południowej.
W marcu 1920 Armia Czerwona opanowała Kaukaz Północny, a w końcu kwietnia wkroczyła do Demokratycznej Republiki Azerbejdżanu. W zajętym Baku proklamowana została w jej miejsce Azerbejdżańska Socjalistyczna Republika Radziecka. W związku z tym 1 maja 1920 rząd gruziński wprowadził w kraju stan wojenny.
Przebieg inwazji Atak na Gruzję w maju 1920 Mimo wprowadzenia stanu wojennego w nocy z 1 na 2 maja 1920 w Tbilisi, w Adżarii i w innych regionach Gruzji wybuchło kolejne powstanie bolszewickie. Uderzenie Armii Czerwonej na granicy gruzińsko-azerbejdżańskiej zostało najprawdopodobniej z nimi skoordynowane. Wojsko gruzińskie zdołało jednak szybko stłumić wszystkie wystąpienia i odeprzeć atak zewnętrzny, jedynie powstanie bolszewickie w Osetii Południowej przetrwało pierwszy dzień.
Następnego dnia uderzenie Armii Czerwonej prowadzone z Azerbejdżanu zostało wzmocnione. 11 Armia Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej przełamała gruzińskie linie obronne w strefie granicznej i pokonując dalszy opór zmierzała w kierunku Tbilisi. Sergo Ordżonikidze, informując Komitet Centralny partii bolszewickiej o postępach Armii Czerwonej, szacował, że stolica mogłaby zostać zdobyta do 12 maja. Przebywające w Gruzji siły państw Ententy nie udzieliły Gruzinom pomocy wojskowej, chociaż mogły przekazać broniącej się republice zapasy przeznaczone pierwotnie dla białych. Lenin nakazał jednak wycofanie Armii Czerwonej z Gruzji i skupienie się na umacnianiu władzy radzieckiej w Azerbejdżanie. Przyczyną tej decyzji były klęski Rosjan w wojnie z Polską. Już po wycofaniu się wojsk radzieckich wojsko gruzińskie stłumiło powstanie w Osetii Południowej, pozostawione przez centralne władze bolszewickie bez spodziewanej pomocy.
Maj 1920 – luty 1921
7 maja 1920 Gruzja i Rosja Radziecka podpisały traktat pokojowy. Rosja Radziecka uznała niepodległość Gruzji, zobowiązała się także nie ingerować w wewnętrzne funkcjonowanie państwa. Gruzja musiała jednak zgodzić się w zamian na rozbrojenie oddziałów Białych, niewpuszczania na swoje terytorium wojsk państw trzecich, usunięcia dyplomatów z państw wrogich państwu radzieckiemu, zalegalizowania organizacji komunistycznych i przekazania Rosji sprzętu wojskowego i okrętów z portów czarnomorskich. Po ratyfikowaniu traktatu przez gruziński parlament do Tbilisi przybył jako przedstawiciel dyplomatyczny Rosji Radzieckiej Siergiej Kirow, zaś miejscowe organizacje komunistyczne skonsolidowały się, tworząc Komunistyczną Partię (bolszewików) Gruzji. Więzienia gruzińskie opuściło tysiąc działaczy komunistycznych organizujących poprzednie nieudane powstania. Partia komunistyczna natychmiast zaangażowała się w przygotowania zbrojnego wystąpienia przeciwko rządowi, przewodził im sam Kirow, który równocześnie stale oskarżał gruzińskie władze o łamanie traktatu z 7 maja 1920.
Ponowne próby uzyskania pomocy zachodniej przez Gruzję zakończyły się niepowodzeniem, gdyż państwa Ententy zrezygnowały z dalszego zwalczania bolszewików. Jesienią 1920 zakończyły się walki na froncie polsko-bolszewickim, w listopadzie tego samego roku doszło do podboju Armenii przez Armię Czerwoną. Bolszewicy kaukascy dążyli do przejęcia władzy w Gruzji jeszcze zanim plany te usankcjonowały najwyższe władze partyjne. Według danych wywiadowczych gruzińskich 9 grudnia siły radzieckie w Armenii i Azerbejdżanie przygotowywały się do uderzenia na Gruzję bez konsultacji z Komitetem Centralnym bolszewików. 15 grudnia 1920 Biuro Kaukaskie partii bolszewickiej upoważniło Komitet Centralny Partii Komunistycznej (bolszewików) Gruzji do wszczęcia w Gruzji kolejnej próby przejęcia władzy. Pierwsza reakcja Lenina na tę decyzję była negatywna. Moskwa obawiała się, że agresja na Gruzję pogorszy stosunki z państwami Ententy, które mogłyby zbrojnie wystąpić w obronie Demokratycznej Republiki Gruzji. O ile dowodzący 11 Armią Anatolij Haecker twierdził, że zajęcie Gruzji odbędzie się bez większych problemów, dowódca naczelny Armii Czerwonej Siergiej Kamieniew sądził, że 11 Armia jest osłabiona dezercjami, a poza tym powinna być wykorzystana w innych celach, do tłumienia buntów antybolszewickich w Rosji. Lenin obawiał się również, że całkowity podbój Zakaukazia zniechęci Wielką Brytanię do udzielania Rosji Radzieckiej kredytów i do inwestowania w kraju, co utrudniłoby planowaną reformę gospodarczą (odejście od nieefektywnego komunizmu wojennego).
W tym samym czasie rząd gruziński nie osiągnął porozumienia w sprawie dalszego postępowania. Przewodzący mu Noe Żordania uważał, że porozumienie z Rosją jest możliwe. Inna grupa polityków bezskutecznie apelowała o podjęcie próby pozyskania pomocy Turcji.
Uderzenie Armii Czerwonej w lutym 1921 200px|right|thumb|Gen. Giorgi Kwinitadze 200px|right|thumb|Grupa dowódców Armii Czerwonej w Batumi, 1921; pierwszy z lewej siedzi Dmitrij Żłoba, trzeci z lewej Szalwa Eliawa, czwarty – Nikołaj Kujbyszew Do wyrażenia zgody na inwazję na Gruzję przekonali Lenina czołowi bolszewicy wywodzący się z Kaukazu - Stalin i Sergo Ordżonikidze oraz Siergiej Kirow. 2 stycznia 1921 Kirow i Ordżonikidze przedstawili przywódcy partii memoriał, w którym twierdzili, że demokratyczna Gruzja w fatalny sposób wpływa na pozycję bolszewików na całym Zakaukaziu, utrudniając ich położenie w Armenii, służąc interesom tureckim i kontrrewolucyjnym. Wskazywali, że miejscowe siły bolszewików są zbyt małe, by samodzielnie przejąć władzę, jako pretekst do inwazji wskazywali pomoc dla powstania w Abchazji lub Adżarii. 4 stycznia Stalin poparł to stanowisko. 26 stycznia Lenin przedstawił na plenum Komitetu Centralnego uchwałę przewidującą wywieranie na Gruzję nacisku, a w razie niepowodzenia - interwencję wojskową 11 Armii.
11 lutego 1921 bolszewicy gruzińscy rozpoczęli kolejne powstanie, którego ośrodkiem miał być okręg lorijski, położony w strefie granicznej między Gruzją i Armenią. Pięć dni trwało kompletowanie składu Komitetu Rewolucyjnego, co sprawiło organizatorom buntu znaczne trudności z powodu niewielkiego poparcia ludności dla bolszewików i małej liczby gruzińskich działaczy tej partii. Do komitetu dokooptowano osoby, które nie przebywały nawet w Gruzji (jego przewodniczący Filipe Macharadze przebywał w Moskwie). Jeszcze przed formalnym ukonstytuowaniem się komitetu, 14 lutego, Lenin nakazał 11 Armii „poparcie powstania w Gruzji i zajęcie Tyflisu”. Dopiero w tym momencie kierownictwo bolszewickie ostatecznie usankcjonowało działania bolszewików kaukaskich. O decyzji Lenina nie wiedział ani głównodowodzący Armią Czerwoną Siergiej Kamieniew, ani nieobecny w Moskwie Lew Trocki.
Główne uderzenie, prowadzone z Azerbejdżanu i Armenii, nastąpiło 15 lutego. 17 lutego jednostki 9. Armii RKKA zaatakowały Gruzję od strony Soczi wzdłuż wybrzeża, chcąc uniemożliwić zdobycie przez Gruzję pomocy Ententy dostarczanej przez Morze Czarne. Z kolei Terecka Grupa Wojsk Armii Czerwonej w tym samym dniu rozpoczęła marsz w kierunku Kutaisi. Agresję radziecką Lenin formalnie opisywał jako obronę bolszewickich powstańców przed siłami Białych. W pierwszych dniach po ataku Armii Czerwonej władze gruzińskie bezskutecznie usiłowały skontaktować się z Radą Komisarzy Ludowych i wyjaśnić przyczynę złamania traktatu z 7 maja 1920. Następnie komisarz spraw zagranicznych Gieorgij Cziczerin przekonywał Gruzinów, że wybuchł jedynie konflikt lokalny.
16 lutego 1921 Zgromadzenie Konstytucyjne Gruzji mianowało głównodowodzącym armii gruzińskiej gen. Giorgiego Kwinitadze. Wojsko gruzińskie oraz gruzińska Gwardia Ludowa było słabo uzbrojone i nie miało szans w starciu z przeważającymi siłami radzieckimi. 11. Armia RKKA atakowała wzdłuż szosy Kazach-Salach-Tbilisi. Natarcie przemieszczało się naprzód w wolnym tempie, gdyż wycofujące się siły gruzińskie wysadzały za sobą wiadukty i mosty. Ostatecznie jednak 24 lutego 11. Armia rozbiła oddziały Gwardii Ludowej broniące Tbilisi na odcinku południowo-zachodnim. W tej sytuacji gen. Kwinitadze postanowił wycofać się do Mcchety i tam zorganizować nową linię obrony. Razem z wojskiem stolicę opuścili dyplomaci innych państw i władze cywilne. 25 lutego 1921 11. Armia wkroczyła do stolicy Gruzji bez walki. Komitet Rewolucyjny Gruzji ogłosił ustanowienie w kraju władzy radzieckiej.