Maków – gmina wiejska w województwie łódzkim, w powiecie skierniewickim. W latach 1975–1998 gmina położona była w województwie skierniewickim. Siedzibą gminy jest Maków.
Według danych z 31 grudnia 2019 roku gminę zamieszkiwały 5983 osoby.
Geografia Położenie Gmina obejmuje 12 wsi w zachodniej części powiatu skierniewickiego i stanowi 10,97% jego powierzchni. Położony we wschodniej części gminy las Zwierzyniec oraz wieś Dąbrowice graniczą bezpośrednio z miastem Skierniewicami. Oprócz niego Maków graniczy także z gminami: Godzianów, Lipce Reymontowskie, Łyszkowice, Skierniewice. Gmina znajduje się ok. 35 km od Łodzi i ok. 70 km od Warszawy.
Przez obszar gminy Maków biegnie granica Wzniesień Łódzkich i Równiny Łowicko-Błońskiej. Ograniczające ją od południa pagórki pochodzenia fluwioglacjalnego na granicy z gminą Godzianów silnie kontrastują z rozciągającym się na północy obszarem pradoliny. Gleby na obszarze pogranicza krain geograficznych w tym rejonie to piaski wydmowe, gleby sapowate i szczerki.
Cały obszar gminy leży w południowo-zachodniej części historycznego Mazowsza, w księstwie łowickim. Przez gminę Maków biegnie odwieczna granica historyczna rozdzielająca dawne klucze skierniewicki i łyszkowicki w ramach dóbr ziemskich arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, ziemie rawską i sochaczewską województwa rawskiego z okresu I Rzeczypospolitej, a także istniejące do dziś w niezmienionym kształcie parafie św. Wojciecha w Makowie i Świętej Doroty w Pszczonowie. Od XIX w. ta sama granica dzieliła gminy Skierniewka i Łyszkowice.
Komunikacja Na terenie gminy znajduje się 74,4 km dróg gminnych. Przez jej obszar biegną drogi powiatowe: +oznaczeniekierunekNr 2752 EŁowicz–Polesie–SkierniewiceNr 1304 ESkierniewice–ŁyszkowiceNr 1310 ESkierniewice–Pszczonów–ŁyszkowiceNr 5103 EByczki–Maków–Mokra LewaNr 1318 EKamion–MakówNr 1319 ESłupia–PszczonówNr 2935 EMaków–Chlebów Przez Dąbrowice, Krężce i Maków biegnie linia kolejowa nr 1 łącząca gminę m.in. ze Skierniewicami i Łodzią Fabryczną. W jej biegu na obszarze gminy znajdują się przystanki kolejowe Dąbrowice Skierniewickie i Maków.
Struktura powierzchni Według danych z roku 2002 gmina Maków ma obszar 82,97 km², w tym: użytki rolne: 67% użytki leśne: 25%
Hydrografia Wraz z całym obszarem historycznego księstwa łowickiego gmina Maków znajduje się w dorzeczu Bzury i jej dopływów. Przez obszar gminy płyną cieki:
Borówka Ruczaj Uchanka Zwierzyniec
Od 1989 r. w lesie Kraszewka na obszarze sołectwa Pszczonów znajduje się Rezerwat przyrody Źródła Borówki.
Kultura Życie kulturalne mały|Orkiestry Dęta OSP Maków podczas XXII Majówki Makowskiej Na mocy uchwały Rady Gminy Maków z dnia 9 października 2020 powstało Makowskie Centrum Kultury będące organizacją samorządową zaspokajającą potrzeby kulturalne mieszkańców oraz upowszechniającą i promującą lokalne inicjatywy kulturalne, sportowe, rekreacyjne i turystyczne. W jej ramach działa Gminna Biblioteka Publiczna w Makowie oraz budynek hali sportowej.
Na obszarze gminy funkcjonuje Ludowy Zespół Sportowy „Macovia” Maków, Uczniowski Klub Sportowy Maków oraz Stowarzyszenie Klub Seniora „MAK”.
W ostatnią niedzielę maja gmina organizuje doroczną imprezę Makowska Majówka obejmującą m.in. występy zaproszonych na tę okazję zespołów muzycznych, lokalnej młodzieży szkolnej oraz festyn rodzinny. 25 maja 2025 r. odbyła się 24. edycja imprezy.
Dziedzictwo kulturowe mały|Procesja przed kościołem św. Wojciecha w Makowie w tradycyjnych strojach księżackich mały|Kościół parafialny pw. Wszystkich Świętych w Pszczonowie, który w filmie Chłopi zagrał kościół lipiecki Pod względem historycznym i etnograficznym gmina leży w południowo-zachodniej części Mazowsza, w księstwie łowickim. Według Jana Józefeckiego przynależność Makowa i okolic do ziem księżackich do połowy XX w. przejawiała się nie tylko w odmiennych obyczajach i silnej tożsamości regionalnej, ale nawet w wyższej kulturze gospodarki rolnej.
Wszystkie wsie dzisiejszej gminy Maków zostały objęte przez obszar badań dialektologicznych Haliny Świderskiej-Konecznej z lat 20. XX w., która uwzględniła zebrany tu materiał w monografii pt. Dialekt Księstwa Łowickiego. Z Makowa pochodzi jeden z opublikowanych przez nią tekstów w lokalnej gwarze księżackiej – zapis rozmowy z gospodynią Boryniną. Kolejny z zapisanych przez nią tekstów gwarowych z obszaru dzisiejszej gminy – opowiadanie gospodarza Zaczka zamieszkałego w Pszczonowie – ukazał się w pracy Kazimierza Nitscha pt. Wybór polskich tekstów gwarowych.
W 1936 r. w SielcachDziś dwie osobne wsie Sielce Lewe i Sielce Prawe. urodził się Marian Moskwa, muzyk i nauczyciel związany z księżackimi zespołami folklorystycznymi. Był autorem obszernej antologii pt. Łowicki folklor muzyczny opublikowanej po jego śmierci, obejmującej obszerne zbiory z zakresu księżackiej muzyki ludowej, w tym melodie i pieśni zebrane od Janiny Kośki, Anastazji Moskwy, Jana Moskwy, Julianny Piotrowskiej, Stanisława Piotrowskiego i Marianny Troszczyńskiej – informatorów zamieszkałych w jego rodzinnej wsi.
W 1946 r. w Dąbrowicach urodził się Adam Głuszek, księżacki rzeźbiarz ludowy, malarz i zbieracz zabytków kultury materialnej południowego księstwa łowickiego. Jego prace znajdują się w muzeach regionalnych w Lipcach Reymontowskich i Łowiczu.
W latach 1971-1972 w Pszczonowie nakręcono najważniejsze sceny do filmu Chłopi w reżyserii Jana Rybkowskiego. W zdjęciach wzięli udział mieszkańcy Pszczonowa i pobliskich Lipiec; na potrzeby filmu kostiumolog Marta Kobierska odkupiła od mieszkańców liczne, oryginalne elementy tradycyjnego stroju ludowego, w tym koszule, gorsety, wełniaki, sukmany, korale, wstążki, kapelusze, lejbiki i spancery.
Historia Cały obszar dzisiejszej gminy Maków leżał od wczesnego średniowiecza w kasztelanii łowickiej należącej do arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. Rozwój osadnictwa na tym obszarze wiązał się z trwającą od XIV w. kolonizacją tych ziem prowadzoną przez arcybiskupów Janisława i Jarosława Bogorię Skotnickiego.
Akcja kolonizacyjna Pierwsze pisemne świadectwo dotyczące osadnictwa na terenie dzisiejszej gminy pochodzi z roku 1339 z przywileju lokacyjnego wsi Arkadia wystawionego przez arcybiskupa Janisława; wspomina on o drodze biegnącej z Makowa do Łowicza.
Z roku 1340 pochodzi akt lokacyjny wsi Nowaki. W 1353 arcybiskup Jarosław Bogoria Skotnicki wystawił podobny dokument, mocą którego lokowano wieś Krężce. Pierwsze wzmianki o Słomkowie i Pszczonowie pochodzą z aktu lokacyjnego pobliskiej Płyćwi (gmina Godzianów) pochodzącego z 1357, co oznacza, że wsie te musiały zostać założone przed tym rokiem.
19 maja 1359 r. książę mazowiecki Ziemowit III wystawił w Skierniewicach dokument potwierdzający arcybiskupstwu prawa do kasztelanii łowickiej, wymieniając wśród należących do niego wsi Jacochów, Słomków, Pszczonów, Maków, Krężce, oraz Dąbrowice.
W XIV w. obok uprawy roli chłopi mogli zajmować się najprostszymi gałęziami rzemiosła; nie miało ono jednak charakteru towarowego, a wykonywano je na własny użytek. Obszar dzisiejszej gminy przypuszczalnie znajdował się poza zasięgiem najbliższego rynku w Łowiczu; możliwości techniczne ówczesnych pojazdów pozwalały bowiem na przebycie dziennie maksymalnie ok. 15 kilometrów drogi w obie strony. Obsługę handlową ludności prowadziły karczmy, wówczas istniejące prawdopodobnie już w każdej wsi.
Do 1359 r. na terenie dzisiejszej gminy Maków ukształtowała się już podstawowa sieć osadnicza, chociaż większość jej obszaru pokrywały jeszcze lasy.
Późne średniowiecze 23 sierpnia 1365 r. w Łowiczu arcybiskup Jarosław Bogoria Skotnicki wystawił dokument w którym stwierdził, że dla ulepszenia i zreformowania gospodarki w dobrach łowickich lokował nową wieś zwaną Pawłowice (dzisiejsza Wola Makowska), za zgodą prałatów i kanoników kapituły gnieźnieńskiej nadając jej prawo średzkie. Bezpośrednią przyczyną założenia wsi była konieczność wykarczowania istniejącej tam wcześniej gęstej dąbrowy, która nie przynosiła żadnych dochodów i rzucała cień na sąsiednie grunty uprawne, wpływając ujemnie na urodzajność pól.
W 1374 r. w wyniku akcji księcia Ziemowita III przeciwko arcybiskupowi i biskupowi poznańskiemu rycerstwo mazowieckie najechało dobra łowickie i zniszczyło 15 wsi na obszarze na południe od Łowicza. Wśród zniszczonych miejscowości wymienia się Krężce, Wolę Makowską i Jacochów.
9 lipca 1446 r. Wincenty Kot z Dębna potwierdził proboszczowi Piotrowi jego prawa do probostwa w Makowie ze wszystkimi przynależnymi od dawna beneficjami, daninami i dziesięcinami. Określił, że w obszar parafii wchodzą wsie: Maków, Wola Krzyszkowa (dziś Wola Makowska), Stachlew, Słomków, Laski, Święte i Dąbrowice.
W XVI w. na większości cieków wodnych funkcjonowały młyny, zakładano sadzawki rybne. Do roku 1465 w Makowie i Pszczonowie wspomina się o rzemieślnikach: szewcach, rzeźnikach, kowalach. W 1465 r. arcybiskup Jan wydał pobliskim Skierniewicom przywilej określający, że odtąd nie będzie wolno prowadzić rzemiosła w okolicznych wsiach, a rzemieślnicy będą zmuszeni do prowadzenia działalności w uprzywilejowanym mieście. Przywilej ten został potwierdzony w 1549 przez arcybiskupa Mikołaja Dzierzgowskiego, który dodatkowo zakazał karczmarzom warzenia własnego piwa; wolno im było szynkować tylko piwo wyprodukowane w Skierniewicach.
Rozkwit ekonomiczny w XVI wieku Chłopi z terenu dzisiejszej gminy Maków odrabiali pańszczyznę na folwarku w Skierniewicach, bądź na folwarku Korabka leżącym obok Makowa. Ten drugi był pierwotnie pustym gruntem zagospodarowanym tymczasowo przez folwark skierniewicki; po 1511 r. stopniowo wyodrębniono go jako odrębną jednostkę. W początkach XVI w. m.in. przez założenie folwarku zupełnie wyeliminowano problem gruntów niezagospodarowanych, co wiązało się również ze wzrostem wymiaru pańszczyzny. +Obszar gruntów uprawianych w gminie Maków w 1579 r.WieśŁanów w uprawieChłopskichWójtowskichDąbrowice12,52Jacochów11,01Krężce9,01Maków28,32Pszczonów26,53Słomków7,02Święte Laski3,50,5Święte Nowaki1,0 -Wola Makowska11,02 Obciążenia feudalne i powinności chłopów w poszczególnych wsiach w XV-XVI w. nadal były regulowane przez przywileje lokacyjne z wieku XIV; czynsze były jednak dużo wyższe niż pierwotnie ustalano. W 1511 r. większość wsi płaciła z łanu 27 gr., ale np. w Woli Makowskiej czynsz wynosił 35 gr., w Makowie 1 grzywnę a w Pszczonowie aż 2 grzywny. Wsie dzisiejszej gminy Maków, z uwagi na gorszą jakość gleb, płaciły czynsz niższy niż wsie południowej części kasztelanii łowickiej (Słupia, Godzianów, Janisławice).
Ekspansja folwarków w XVI w. spowodowała wzrost wymiaru pańszczyzny i znaczne pogorszenie sytuacji chłopów. W 1511 r. w Świętych Laskach wymiar pańszczyzny wynosił 1 dzień w tygodniu z łanu, w Jacochowie i Słomkowie sprawę pańszczyzny pominięto w opisach, natomiast w innych wsiach stwierdzono, że chłopi „robią, gdy im każą”. Tak nieprecyzyjne określenie powinności sprzyjało nadużyciom ze strony administracji dóbr ziemskich, dlatego chłopi ubiegali się o wydanie ich wsiom ordynacji dot. powinności – przywileju praktycznie zwalniającego wieś z pańszczyzny kosztem wyższego czynszu. Od 1454 r. taką ordynację posiadał Pszczonów. W 1620 w opisie dóbr klucza skierniewickiego określono, że w większości wsi wymiar pańszczyzny wynosił już 4 dni w tygodniu z łanu.
W XVI w. handel na terenie dzisiejszej gminy opierał się na sieci karczem, prowadzących głównie wyszynk dworskiego piwa, ale także zaopatrujących chłopów w sól i inne niezbędne produkty. W 1531 na 9 wsi istniało tu 18 karczem, w tym po 5 w Makowie i Pszczonowie (wsiach będących siedzibami parafii). Większość wsi korzystała z targowiska w Skierniewicach, dokąd prowadziła dogodna droga od Pszczonowa przez Słomków i Maków. Tam chłopi sprzedawali płody rolne i nabywali potrzebne wyroby rzemieślnicze.
Zapaść gospodarcza u schyłku I Rzeczypospolitej