Ahmad Hasan al-Bakr (, ur. 1 lipca 1914 w Tikricie, zm. 4 października 1982 w Bagdadzie) – iracki polityk i czwarty prezydent Iraku, pełniący swój urząd od 17 lipca 1968 do 16 lipca 1979. Przewodniczący Bagdadzkiego oddziału partii Baas oraz irackiej komórki tego ugrupowania.
Życiorys Wczesna działalność Początkowo pracował jako nauczyciel. Następnie został oficerem armii irackiejS. Aburish, Saddam..., s. 23-24., dosłużył się stopnia pułkownikaS. Aburish, Saddam..., s. 39.. Utożsamiał się z poglądami irackich nacjonalistów skupionych wokół złotego Czworoboku, brał udział w zamachu stanu przeprowadzonym w 1941 przez Raszida Alego al-Kilaniego. W 1958 uczestniczył w rewolucji, która obaliła iracką monarchię. W okresie rządów Rady Rewolucyjnych Dowódców na czele z Abd al-Karimem Kasimem, po rewolucji w lipcu 1958, był odpowiedzialny za poprawę relacji ze Związkiem Radzieckim. Zasiadał w utworzonym po przewrocie sądzie ludowym, który miał sądzić przeciwników rewolucji.
W rok po zamachu, podejrzany o prowadzenie działalności antyrządowej, został zmuszony do odejścia z armii. Wkrótce po przymusowym zakończeniu służby objął funkcję przewodniczącego militarnego wydziału irackiej partii Baas.
Brał udział w organizacji zamachu stanu w lutym 1963, podczas którego rząd Abd al-Karima Kasima został obalony, a on sam – zamordowany. Władzę w Iraku objęła partia Baas, a Ahmad Hasan al-Bakr został wiceprezydentem kraju; prezydenturę baasiści oddali w ręce bardziej znanego i doświadczonego gen. Abd as-Salama Arifa. Al-Bakr został następnie również premierem. Za jego wiedzą i pod jego kierunkiem partia Baas przeprowadziła zmasowane represje przeciwko innym partiom lewicowym, w szczególności Irackiej Partii Komunistycznej. W ich toku ponad 10 tys. działaczy zostało zamordowanych, a ponad 100 tys. uwięzionych.
Ahmad Hasan al-Bakr zgromadził wokół siebie grupę zwolenników wywodzących się, podobnie jak on sam, z Tikritu. W organizacji szybko doszło jednak do wewnętrznego konfliktu między frakcją radykalną, której przewodził Ali Salih as-Sadi, a stronnictwem umiarkowanym, do którego należał al-Bakr. Wewnętrzne spory w partii wykorzystał gen. Abd as-Salam Arif, przeprowadzając kolejny przewrót i przejmując całą władzę w swoje ręce. Al-Bakr, podobnie jak inni czołowi baasiści, stracił stanowisko. Nadal był natomiast członkiem ścisłego kierownictwa irackiej partii Baas.
Wiosną 1968 w domu al-Bakra odbyło się spotkanie czołowych baasistów i wpływowych oficerów o nacjonalistycznych poglądach z przedstawicielem prezydenta Abd ar-Rahmana Arifa, który prosił partię Baas o wsparcie rządu Tahira Jahji. Organizacja nie zgodziła się wesprzeć rządu. Kilka tygodni później al-Bakr i czterech innych baasistów wystosowali jednak do Jahji apel o rekonstrukcję rządu, by stał się on gabinetem jedności narodowej.
Dojście do władzy Wobec faktu, iż próby odzyskania władzy inną drogą zawiodły, w lipcu 1968 roku iracka partia Baas zorganizowała kolejny zamach stanu. Baasiści nawiązali kontakt z wpływowymi oficerami, którzy dotąd byli lojalni wobec prezydenta, jednak rozczarowali się co do niego. Pozyskali w ten sposób do spisku kierującego Wywiadem Wojskowym Abd ar-Razzaka an-Najifa, dowódcę Gwardii Republikańskiej Ibrahima Abd ar-Rahmana Dawuda oraz dowódcę 10 brygady pancernej Saduna Ghajdana. Ten ostatni w dniu 17 lipca 1968 wprowadził al-Bakra, Hardana at-Tikritiego oraz Saliha Mahdiego Ammasza do dowództwa 10 brygady pancernej. Pucz nie spotkał się z żadnym oporem. Dotychczasowy prezydent Abd ar-Rahman Arif został wygnany z kraju i udał się do Londynu.
Po tym wydarzeniu al-Bakr stał się najpotężniejszym politykiem w Iraku, co wynikało z jego wieku (był najstarszy w nowej elicie władzy), doświadczenia i faktu, że jako jedyny działał przed 1958 w ruchu Wolnych Oficerów i jako jedyny przed tą datą dosłużył się wysokiego stopnia wojskowego. 18 lipca objął urząd prezydenta.
Prezydent Iraku Konsolidacja władzy right|thumb|Przywództwo Narodowe irackiej partii Baas. W pierwszym rzędzie Michel Aflak, Szibli al-Ajsami i Ahmad Hasan al-Bakr, w drugim rzędzie Saddam Husajn Pierwszym premierem po zamachu został Abd ar-Razzak an-Najif, jednak 30 lipca 1968 baasiści zmusili go do rezygnacji. Wówczas szefem rządu został al-Bakr. W jego gabinecie znalazło się czternastu polityków partii Baas, dziewięciu niezależnych nacjonalistów i trzech Kurdów. Prawdziwym ośrodkiem władzy była jednak Rada Dowództwa Rewolucji kierowana również przez al-Bakra. Jej członkowie sprawowali kolegialnie władzę dyktatorską. W tym samym roku Ahmad Hasan al-Bakr usynowił swojego kuzyna Saddama Husajna i mianował go swoim zastępcą w strukturach partyjnych.
W celu umocnienia władzy, od jesieni 1968 roku irackie służby specjalne przeprowadziły na szeroką skalę serię czystek, w rezultacie których aresztowano wiele osób, które w mniemaniu partii Baas mogły przedstawiać dla niej zagrożenie. W szczególności usunięto ze stanowisk w armii i służbach bezpieczeństwa oficerów uznanych za nielojalnych, zastępując ich niedoświadczonymi politykami partii Baas. Do każdego oddziału skierowano partyjnego aktywistę spełniającego obowiązki komisarza politycznego; o obsadzie tych stanowisk decydowali al-Bakr i Saddam Husajn. Ponownie zaatakowano również partie opozycyjne, zarówno lewicowe, jak i prawicowe. Do końca 1968 aresztowano kilkuset oficerów, czterdziestu zagranicznych biznesmenów i liczną grupę polityków, w tym komunistów, naserystów i sympatyków syryjskiej gałęzi partii Baas, z którą organizacja iracka była skłócona. Część z tych ludzi została następnie skazana na śmierć i publicznie stracona lub zmarła w więzieniu (albo krótko po zwolnieniu) wskutek tortur. Kolejna fala represji przeciwko Irackiej Partii Komunistycznej, podczas której wskutek tortur zmarło kilku jej czołowych działaczy, nastąpiła w 1971. Szczególny rozgłos miał natomiast odkryty przez Saddama Husajna tzw. syjonistyczny spisek. Żydzi, obwinieni o współpracę z izraelskimi służbami specjalnymi i wspieranie w porozumieniu z nimi powstania Kurdów zostali publicznie straceni na placach Bagdadu, przy entuzjazmie tłumów mieszkańców.
Bardzo szybko pozycji al-Bakra w elicie władzy zaczęli zagrażać jego wieloletni współpracownicy, razem z nim kierujący zamachem stanu w lipcu 1968 – Salih Mahdi Ammasz oraz Hardan at-Tikriti. Każdy z nich posiadał pewne wsparcie wojska i mógł stanowić dla al-Bakra realną konkurencję w walce o władzę. Ammasz i at-Tikriti zwalczali się jednak nawzajem, każdy z nich chciał, by kierowane przez niego ministerstwo (odpowiednio – resort spraw wewnętrznych i obrony) miało jak najszersze kompetencje i każdy, wbrew drugiemu, tworzył własne organizacje paramilitarne. Al-Bakr budował swoją pozycję w oparciu o aparat partyjny oraz o służby bezpieczeństwa (Narodowe Biuro Bezpieczeństwa), które nadzorował lojalny wobec niego Saddam Husajn.
W 1969, Ahmad Hasan al-Bakr uzyskał na partyjnym kongresie reelekcję do Przywództwa Regionalnego irackiej partii Baas. Na kongresie tym doszło do niemal całkowitej wymiany przywództwa partyjnego. Poza Salihem Mahdim Ammaszem i al-Bakrem weszli do niego niemal wyłącznie świeccy działacze sunniccy, zawdzięczający swoją pozycję w organizacji protekcji Saddama Husajna oraz al-Bakra. Proces walk o władzę w kierownictwie irackiej partii Baas może być rekonstruowany jedynie częściowo z uwagi na tajność działań organów partyjnych i państwowych. Ich dokumenty nigdy nie zostały upublicznione. W latach 1969–1970 al-Bakr przy pomocy Saddama Husajna ostatecznie pozbył się najpoważniejszych konkurentów. W 1969 Ammasz i at-Tikriti zostali pozbawieni stanowisk wicepremierów (stanowiska te zostały zlikwidowane) oraz stanowisk ministerialnych i mianowani wiceprezydentami. W 1970 at-Tikritiego oskarżono o zablokowanie interwencji irackiej po stronie palestyńskich organizacji zbrojnych podczas wydarzeń Czarnego Września w Jordanii. Wojskowy został zmuszony do opuszczenia kraju, a w 1971 zamordowany. Ammasza mianowano natomiast w 1971 ambasadorem Iraku w ZSRR.
Polityka wewnętrzna al-Bakra w latach 1968-1973 W polityce wewnętrznej Ahmad Hasan al-Bakr kontynuował linię polityczną obalonego prezydenta Abd ar-Rahmana Arifa (nakreśloną wcześniej przez jego poprzednika i brata Abd as-Salama Arifa). Nie zdecydował się ani na dalsze nacjonalizacje prywatnych przedsiębiorstw, ani na rewizję polityki związanej z wydobyciem ropy naftowej.
Al-Bakr dokończył reformę rolną, zainicjowaną jeszcze przez rząd Abd al-Karima Kasima. W 1969 ogłosił, że odszkodowania dla wywłaszczanych właścicieli ziemskich, wbrew poprzednim ustaleniom, nie zostaną wypłacone. Rząd opracował również bardziej złożony system rozdzielania ziemi, uwzględniający żyzność gleb, położenie i dostęp do wody. Do oficjalnego ukończenia reformy w 1972 na wsi nadal dominowała jednak wielka i średnia własność. Równocześnie znacząco poprawił się poziom życia na wsi, gdzie również znacząco poszerzono sieć szkół i placówek służby zdrowia. Razem z nimi powstawały komórki irackiej partii Baas.
Polityka zagraniczna w pierwszych latach rządów partii Baas Stosunki międzynarodowe Iraku w pierwszych latach rządów al-Bakra były trudne. Od początku drugiego okresu rządów partii Baas w Iraku skomplikowane były relacje z Syrią, chociaż tam również, od marca 1963, rządzili politycy utożsamiający się z baasizmem. Według przywódców syryjskiego oddziału partii przywódcy Iraku, którzy już raz zdobyli i stracili władzę, nie zasługiwali na zaufanie. Równocześnie iracki oddział partii był dalece mniej radykalny, niż struktury syryjskie kierowane od zamachu stanu w 1966 przez radykalnego socjalistę Salaha Dżadida. Ostateczną przyczyną zerwania współpracy między organizacjami było przybycie do Bagdadu Michela Aflaka, twórcy baasizmu wyeliminowanego z syryjskiej elity władzy w 1966. Od 1966 obydwie partie funkcjonowały równolegle, każda posiadała własne Przywództwo Narodowe aspirujące do przewodzenia w ruchu baasistowskim w całym świecie arabskim. Obydwie organizacje atakowały się wzajemnie propagandowo i zarzucały sobie zdradę idei baasizmu. Do pewnej poprawy w tej kwestii doszło po 1970, gdy drogą kolejnego zamachu stanu władzę w Syrii przejął bardziej umiarkowany w poglądach Hafiz al-AsadCh. Tripp, Historia Iraku, s. 249..
W 1969 roku z irackiej inicjatywy powstała palestyńska formacja zbrojna – Arabski Front Wyzwolenia, podlegająca irackiej partii Baas. Przywódcą grupy został Zajd Hajdar – zamieszkały w Iraku Palestyńczyk i członek tamtejszej partii Baas. Arabski Front Wyzwolenia był (i pozostaje dalej) jednym z członków Organizacji Wyzwolenia Palestyny. Irakijczycy wspierali także działającego pierwotnie w al-Fatahu palestyńskiego terrorystę Abu Nidala a następnie finansowali i zaopatrywali utworzoną przez niego grupę Fatah-Rada RewolucyjnaPatrick Seale, Abu Nidal: A Gun for Hire s. 100, Hutchinson, 1992.