Bazylika Grobu Świętego (, Kenesijat ha-Kewer; ; w wielu językach zwana „kościołem Zmartwychwstania Pańskiego”: , Naos tes Anastaseos, , Kanisat al-Kijama, lub „Święte Zmartwychwstanie”: , Surp Harutiun) – najważniejsza świątynia chrześcijańska położona w Dzielnicy Chrześcijańskiej na Starym Mieście Jerozolimy, w domniemanym miejscu męki, ukrzyżowania, złożenia do grobu i zmartwychwstania Jezusa Chrystusa.
Pierwsza bazylika w tym miejscu została wybudowana w IV wieku z polecenia cesarza Konstantyna. Była ona trzykrotnie większa od współczesnej budowli – rozciągała się od obecnej rotundy (Anastasis), w której mieści się edykuła Grobu, aż do ówczesnej głównej ulicy miasta – Cardo Maximus, gdzie dzisiaj znajduje się cerkiew św. Aleksandra Newskiego. Budowla konstantyńska została zniszczona przez Persów pod wodzą Chosrowa II Parwiza, który w 614 zdobył Jerozolimę. Za panowania cesarza Herakliusza sanktuarium – w mniejszych rozmiarach – odbudował patriarcha Modest. Bazylika została jednak doszczętnie zniszczona w 1009 na polecenie kalifa Al-Hakima. W 1099 roku krzyżowcy zdobyli Jerozolimę i na miejscu ruin wznieśli nową świątynię. Na przestrzeni wieków sanktuarium było wielokrotnie przebudowywane oraz nękane przez pożary, trzęsienia ziemi i grabieże. W efekcie pod względem architektonicznym kształt świątyni jest rezultatem różnej jakości przebudów i remontów. Mimo że zewnętrzny wygląd Grobu został znacznie odmieniony, a skała Golgoty w dużym stopniu zniszczona, nadal należą one do najcenniejszych relikwii chrześcijańskich, a sanktuarium przyciąga ogromne liczby pielgrzymów z całego świata.
Bazylika nie jest wyłączną własnością żadnego Kościoła chrześcijańskiego, ale pozostaje we współposiadaniu przedstawicieli kilku wyznań. W bazylice swoje siedziby mają przedstawiciele trzech kościołów: greckiego Prawosławnego Patriarchatu Jerozolimy, Kościoła łacińskiego reprezentowanego przez Zakon Braci Mniejszych (franciszkanie) oraz Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego; mogą oni pełnić na zmiany funkcje liturgiczne w sanktuarium. W największe święta przestrzeń bazyliki jest udostępniana dla liturgii Syryjskiego Kościoła Ortodoksyjnego i Etiopskiego Kościoła Ortodoksyjnego. Z kolei Koptyjski Kościół Ortodoksyjny ma prawa tylko do kilku pomieszczeń, a w wybrane dni jego wspólnota może sprawować liturgię we własnej kaplicy znajdującej się na tyłach kaplicy Grobu. Relacje między wspólnotami reguluje wywodząca się z czasów Imperium Osmańskiego zasada Statu Quo.
Od 1980 bazylika wraz z całym Starym Miastem Jerozolimy figuruje na liście światowego dziedzictwa UNESCO.
Historia mały|lewo|Makieta Jerozolimy z okresu II świątyni w Muzeum Izraela. W centrum zdjęcia prawdopodobna lokalizacja Golgoty, w głębi – Twierdza Antonia Badania archeologiczne przeprowadzone na terenie sanktuarium pozwalają na stwierdzenie, że teren na którym zlokalizowana jest bazylika, był od VIII wieku p.n.e. używany jako kamieniołom wapienia. Ślady wskazują, że eksploatacja była prowadzona jeszcze w I wieku p.n.e. Pod bazyliką nadal znajdują się pokłady dobrej jakości wapienia, a odkryte tam bloki skalne noszą ślady dawnej eksploatacji. Podczas prowadzonych w tych miejscach prac archeologicznych odkryto także elementy ceramiki datowanej na epokę żelaza (VII wiek).
Okres rzymski Sanktuarium powstało w miejscu, które w czasach Jezusa znajdowało się poza murami Jerozolimy. Na początku I wieku n.e. był to opuszczony kamieniołom, w którym dokonywano egzekucji na skazańcach. Samotna, około 11-metrowa skała zwana była Golgotą ( Golgotha z Gulgalta lub Golgolta, w tłum. ), co oznaczało „czaszkę”, a ściślej – jej wierzchołek. Zgodnie z tradycją żydowską było to miejsce, w którym znajdował się grób biblijnego Adama. Tradycja łączy skałę grobu Adama także z miejscem ofiarowania Izaaka przez Abrahama. Według ewangelistów (Mt 27,33; Mk 15,22; J 19,17; Łk 23,33) na skale Czaszka ukrzyżowany został Jezus Chrystus. Według Nowego Testamentu po zdjęciu z krzyża ciało Jezusa zostało tam pochowane przez jednego z uczniów Jezusa, członka Sanhedrynu – Józefa z Arymatei. Józef „...udał się do Piłata i poprosił o ciało Jezusa. Wówczas Piłat kazał je wydać. Józef zabrał ciało, owinął je w czyste płótno i złożył w swoim nowym grobie, który kazał wykuć w skale. Przed wejściem do grobu zatoczył duży kamień i odszedł”. „A na miejscu, gdzie Go ukrzyżowano, był ogród, w ogrodzie zaś nowy grób, w którym jeszcze nie złożono nikogo” (J 19,41). Grób był nowy i musiał być ulokowany poza murami, bowiem nakaz prawny o którym wspominał Cyceron, zabraniał dokonywania pochówków w obrębie miasta. Skalny grobowiec wykuwany na potrzeby Józefa z Arymatei był niewątpliwie wyjątkowy, budowany był bowiem dla zamożnego człowieka.
W 1842 niemiecki naukowiec Otto Thenius odkrył w pobliżu Bramy Damasceńskiej skalistą skarpę, którą identyfikował ze wzgórzem Golgota. Pogląd ten poparło kilku badaczy, szczególnie po odkryciu w 1867 w bezpośrednim otoczeniu skarpy starego, skalnego grobowca. Zwolennikiem tej tezy był także brytyjski generał Charles Gordon, który odwiedził Jerozolimę w 1883 i – nie znając uwarunkowań historycznych – zwracał uwagę, że lokowanie Grobu w tradycyjnym miejscu musi być błędne, bowiem nie znajdowało się ono poza murami miasta. Nisza grobowa, zwana Grobowcem w ogrodzie jest współcześnie miejscem pielgrzymek pątników protestanckich, którzy nie mają zapewnionych praw do przestrzeni w bazylice. Badania archeologiczne przeprowadzone w tym miejscu wykazały, że grobowiec pochodzi z VIII/VII wieku p.n.e.
mały|Grobowiec skalny z czasów Heroda Wielkiego (Jerozolima)
Zwyczaje pogrzebowe w Palestynie W Palestynie w okresie rzymskim miała miejsce kolizja zwyczajów i regulacji prawnych w zakresie grzebania osób ukrzyżowanych. Rzymski zwyczaj prawny w zasadzie nie zezwalał na pochówek ciała ukrzyżowanego skazańca. Echa takiej praktyki znaleźć można również w sentencji mówiącej o tym, że zwłoki ukrzyżowanych stają się pokarmem dla sępów. W Palestynie późnego antyku sprawa pochówku zmarłych była uważana za święty obowiązek. Dla Żydów był to obowiązek wynikający z Prawa: „Jeśli ktoś popełni zbrodnię podlegającą karze śmierci, zostanie stracony i powiesisz go na drzewie – trup nie będzie wisiał na drzewie przez noc, lecz tegoż dnia musisz go pogrzebać. Bo wiszący jest przeklęty przez Boga. Nie zanieczyścisz swej ziemi, danej ci przez Pana, Boga twego, w posiadanie” (Pwt 21,22-23). Podobne zalecenia zawierają między innymi rękopisy z Qumran. Wyjątkiem od tej reguły w izraelskiej historii była tylko królewska linia od Dawida do Achaza. Żydowski historyk Józef Flawiusz zaznaczał, że Żydzi „tak bardzo dbali o chowanie zmarłych, że nawet zwłoki ukrzyżowanych z wyroku sądu zdejmowano przed zachodem słońca i grzebano”. W poszczególnych rzymskich prowincjach władze podejmowały jednak decyzje poza przyjętym porządkiem prawnym i prawdopodobnie decydenci wyrażali zgodę na pochówek, by nie godzić w sferę religijną i nie drażnić Żydów. O zgodę na wydanie ciała (i tym samym zgody na pochówek) Jezusa wystąpił do prefekta Judei Piłata Józef z Arymatei.
W Palestynie okresu rzymskiego pochówki miały zróżnicowany charakter. Dzięki odkryciu stosunkowo dużej liczby starożytnych grobów w rejonie Jerozolimy i górach Judei można jednak odnotować wyraźne prawidłowości. Ciała prostych ludzi były umieszczone w korytarzach zbiorowych grobowców lub układane w wykopie w podłożu skalnym, na głębokości około 30 cm pod powierzchnią ziemi. Groby ziemne nie były jednak zbyt rozpowszechnione. Członkowie bogatych rodzin wybierali rozbudowane grobowce wykute w skale, w których komory grobowe miały wydzielone miejsca pochówku. Żydzi kładli ciała swoich zmarłych w grobie, owijali je w płótno i stosowali aromatyczne pachnidła, ale nie używali znanych u Egipcjan form balsamowania lub trumien. mały|Schemat żydowskich skalnych grobowców z okresu I wieku n.e. w rejonie Jerozolimy: A: 1 – westybul; 2 – komora grobowa; 3 – koch (loculus) B: 1 – westybul; 2 – komora grobowa; 3 – arcosolium Na terenie Jerozolimy odkrywane są zwykle grobowce skalne o dwóch, podobnych do siebie układach. Obydwa składają się z dwóch komór. Pierwsze, zazwyczaj niskie wejście dawało dostęp do przedsionka (westybulu), w którego głębi znajdowały się kolejne drzwi prowadzące do właściwej komory grobowej. Miszna zalecała, by komora grobowa była szeroka na cztery łokcie i długa na pięć łokci. Różnice między grobowcami dotyczą wyłącznie układu wnęk grobowych.
mały|Symulacja przekrojów Grobu Jezusa według Le P. Hugues Vincent (1912) Pierwszy typ komór grobowych został wprowadzony w II wieku p.n.e. W grobowcu typu A wąskie, niskie nisze zwane koch (l.mn. kochim; hebr. כוכים; l.mn. loculi) były wykute w skale prostopadle do danego boku komory, co pozwalało na zapewnienie miejsca pochówku dla 9 lub 12 ciał (według źródła powołującego się na Misznę 8 lub 9).
W drugim typie grobowców (B) wzdłuż lewej i prawej ściany komory grobowej wyciosywano po jednej niszy (arcosolium) z łukowym obramowaniem. Grób mógł mieć formę skalnej półki, ale czasem dno wnęki było wykuwane dość głęboko, tak że arcosolium przybierało kształt sarkofagu lub kamiennej trumny, na krawędzi której możliwe było ułożenie poziomej płyty, za pomocą której można było całkowicie zamknąć grób. Trzecia, mniejsza nisza na wprost wejścia mogła być wykorzystana do złożenia ciała dziecka lub ustawienia w niej lampy. Od końca I wieku p.n.e. sklepienie wnęki było często wykuwane w formie łuku. Ten typ grobowców znany jest z Grobów Królewskich w Jerozolimie. Były one zarezerwowane dla osób zamożnych i wyróżnionych. Budowanie grobowca o jednym miejscu stanowiło zdecydowany wyjątek. Wejście do westybulu tego typu grobowca było zwykle zamykane spłaszczonym kamieniem w kształcie późniejszego żarna, umieszczonym w prowadnicy wykutej w skale. Taki sposób zamknięcia był jednak stosowany jedynie w grobowcach tego rodzaju. Jeszcze przed narodzeniem Jezusa na terenie Jerozolimy rozpowszechnił się zwyczaj, by po jakimś czasie szczątki trafiały do ossuarium. Zwyczaj ten panował aż do upadku Świątyni lub nieco dłużej.
Sądząc z układu wnęki grobowej grobowca w edykule bazyliki Grobu Świętego, był to grobowiec typu B. Pewną wskazówką, która może potwierdzać, że w świadomości lokalnych wspólnot chrześcijańskich pierwszych wieków ciało Jezusa było złożone w arcosolium o łukowatym sklepieniu, są artefakty odkryte we wczesnochrześcijańskim, datowanym na 232 r. n.e. domu modlitw (domus ecclesiae) w Dura Europos we wschodniej Syrii. W ścianie tamtejszej kaplicy chrzcielnej umieszczona była misa w kształcie ławy z korytowym zagłębieniem, a nad nią znajdowało się łukowate sklepienie. Chrzcielnica była odwzorowaniem grobowca typu arcosolium, a chrzest miał uświadomić „zanurzenie w śmierć i zmartwychwstanie Chrystusa” i wyrazić ponowne narodziny.
We wnętrzu Grobu w rotundzie bazyliki nie przeprowadzono żadnych badań naukowych aż do 2016 r. Wiadomo, że jeszcze w pierwszych latach istnienia bazyliki bizantyńskiej wnętrze Grobu było sukcesywnie niszczone przez pielgrzymów, którzy starali się odłupać kawałki świętej skały, by zachować je w formie relikwii. Cesarzowa Helena nakazała wówczas, by szczelnie zakryto wnękę grobu alabastrową płytą. Po raz pierwszy płytę podniesiono podczas remontu bazyliki w 1555, a najprawdopodobniej kolejny dopiero w 1809, po pożarze bazyliki. Ostatnie otworzenie grobu nastąpiło 26 października 2016, podczas prac remontowych całej edykuły. Wstępne opinie badaczy potwierdziły wcześniejsze opisy wnętrza.
Rejon Golgoty po śmierci Jezusa