Roman Hrabar

Roman Zbigniew Hrabar (ur. 28 marca 1909 w Kołomyi, zm. 29 września 1996 w Katowicach) – polski prawnik, Pełnomocnik Rządu Polskiego (lubelskiego) ds. Rewindykacji Dzieci Polskich, wykradzionych przez nazistowski „Lebensborn” podczas II wojny światowej i poddanych procesowi germanizacji (III 1947 – 31 VIII 1950), członek Głównej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Autor licznych i często jedynych publikacji popularnonaukowych poświęconych nazistowskiej akcji kradzieży i germanizacji polskich dzieci.

Życiorys Urodził się w Kołomyi. Po studiach prawniczych osiadł na Śląsku, gdzie podjął pracę w państwowych urzędach nadzorujących przemysł górniczy. Po przeniesieniu się do Warszawy pracował w Prokuratorii Generalnej.

Okres II wojny światowej i okupacji niemieckiej ziem polskich przeżył w Warszawie, skąd po powstaniu wyjechał do Krakowa. Ostatnie dni okupacji niemieckiej tego miasta spędził w więzieniu Montelupich, aresztowany przez Gestapo.

W marcu 1947 r. został mianowany Pełnomocnikiem Rządu Polskiego [lubelskiego] do Rewindykacji Dzieci. Po przymusowym (m.in. ze strony aliantów) zakończeniu tej misji z ostatnim dniem sierpnia 1950 r. osiadł na stałe w Katowicach, gdzie rozpoczął praktykę adwokacką. Jednocześnie podjął współpracę z Główną Komisją Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce.

Zmarł 29 września 1996 roku w Katowicach.

Udział w akcji rewindykacji polskich dzieci z terenu b. III Rzeszy Gdy pracował w katowickim urzędzie wojewódzkim zorganizował systemu informacji dla rodzin poszukujących swoich dzieci, które zaginęły w okresie wojny (m.in. w związku z programem Lebensborn). Stał się ogólnopolskim koordynatorem w tym zakresie.

W marcu 1947 r. został Pełnomocnikiem Rządu Polskiego do Rewindykacji Dzieci. Wykonując tę misję zorganizował zespół, który wiosną tego samego roku wyjechał z nim do Heidelbergu, do Kwatery Głównej UNRRA, na terenie amerykańskiej strefy okupacyjnej. Tu uzyskał akredytację jako Senior Child Research Officers w barwach Polskiego Czerwonego Krzyża (PCK). Bardzo pomocną w prowadzonej misji stała się jego znajomość z Eileen Blackley, dobrą przyjaciółką żony prezydenta USA – Eleonorą Roosevelt oraz współpraca z dr Edmundem Schwenkiem, jednym z prokuratorów przygotowujących tzw. VIII proces norymberski, w którym oskarżono 14. wysokich rangą członków SS i urzędników cywilnych o udział w akcji porywania dzieci z terenów okupowanych przez III Rzeszę.

Pierwszym miejscem poszukiwania była kwatera UNRRA w Regensburgu, gdzie Blackley znalazła dokumentację dotycząca 4 tys. uprowadzonych dzieci. Pierwsze powroty miały miejsce późną wiosną 1947. Sukcesem zespołu Hrabara jest odzyskanie 25 dzieci z zakładu opiekuńczego „Schloss Hubertus” w bawarskim Oberlauringen.

Latem 1947 r. rząd USA podjął decyzję o likwidacji działu poszukiwań dzieci w UNRRA. Było to m.in. efektem coraz bardziej rozwijającej się idei tzw. "żelaznej kurtyny". Interwencja wspomnianej E. Blackley u Eleonory Roosevelt i burmistrza Nowego Jorku – Fiorello La Guardii pozwoliła na przedłużenie działalności tego działu jeszcze o rok.

Coraz gorzej rozwijała się też współpraca z władzami angielskiej strefy okupacyjnej pomimo dużych wysiłków R. Hrabara nad uregulowaniem tej sprawy; dobrze natomiast z władzą francuskiej strefy, ponieważ z ich kraju w ramach tej akcji wywieziono ok. 100 tys. dzieci.

Dużym sukcesem zespołu Hrabara, który odbił się szerokim echem w polskiej prasie, było odzyskanie córek poznańskiego lekarza Franciszka Witaszka – Alodii i Darii. Dr Witaszek został stracony za udział w wielkopolskim ruchu oporu, a jego córki w dniu 9 września 1943 r. zabrane przez gestapo i umieszczone w ośrodku „Lebensborn” w Kaliszu. Tu, po zmianie im imion i nazwiska na Wittke zostały oddane do adopcji. Alodia jako Alice w Niemczech, a Daria jako Dora do rodziny zamieszkałej w Austrii. Hrabar odzyskał je w listopadzie i grudniu 1947 roku.

Dzięki zeznaniom odnalezionych przez zespół Hrabara uprowadzonych dzieci – Aliny Antczak, Barbary Mikołajczyk i Sławomira Grodomskiego-Paczesnego we wspomnianym już VIII procesie norymberskim trzynastu w nim oskarżonych zostaje skazanych na wieloletnie więzienia.

W sierpniu 1950 r. brytyjskie władze podjęły decyzję, że znajdujące się na ich terenie uprowadzone polskie dzieci mają pozostać przy adopcyjnych rodzinach niemieckich lub zostać przekazane do adopcji w Wlk. Brytanii, pomimo że zespół Hrabara ustalił już do tego czasu nazwiska 6,5 tys. polskich dzieci.

W wyniku coraz bardziej zaostrzających się stosunków pomiędzy aliantami a ZSRR (tzw. "zimna wojna") do 31 sierpnia 1950 r. delegatury PCK w Niemczech ostatecznie przestały działać. Zespołowi R. Hrabara udało się sprowadzić zaledwie 15-20% dzieci (ok. 33 tys., w tym 20 tys. ze strefy radzieckiej, 11 tys. ze stref zachodnich w Niemczech i ok. 2 tys. z Austrii. Około 170 tys. pozostało poza Polską.

Po powrocie z misji Hrabar udzielał pomocy osobom poszukującym swoich dzieci, które zwracały się w tej sprawie do Głównej lub Okręgowych Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce. Napisał też kilka książek na ten temat, które są podstawową bazą merytoryczną dla tego tematu do dziśFedorowicz A., Człowiek, który odzyskał 30 tys. dzieci, [w:] „Polityka”, 2013, nr 31, s. 46–48..

W 2019 roku we współpracy Izby Adwokackiej w Katowicach z TVP powstał reportaż filmowy opisujący osobę i działalność Romana Hrabara w ramach cyklu programów „Archiwa Palestry” autorstwa Pawła Matyja.

Ordery i odznaczenia

Złoty Krzyż Zasługi (18 stycznia 1946) „w uznaniu zasług dla pożytku Rzeczypospolitej Polskiej w dziele pracy organizacyjnej przy utworzeniu administracji państwowej i samorządu, uruchomienia uczelni i odbudowie demokratycznej państwowości polskiej na ziemiach województwa Śląsko-Dąbrowskiego”. Order Uśmiechu Wielka Odznaka „Adwokatura Zasłużonym” (pośmiertnie, 2021)

Publikacje R. Hrabara Roman Hrabar, Zofia Tokarz, Jacek E. Wilczur, Czas niewoli, czas śmierci. Martyrologia dzieci polskich w okresie okupacji hitlerowskiej. Wyd. „Interpress”, Warszawa 1979, ss. 205. Roman Hrabar, „Lebensborn” czyli źródło życia. Wyd. „Śląsk”, Katowice 1975, ss. 224. Roman Hrabar, Los polskich dzieci podczas II wojny światowej, Warszawa 1979 (również edycja w języku angielskim pt. The Fate of Polish Children During the Last War). Roman Hrabar, Janczarowie XX wieku. Wyd. „Śląsk”, Katowice. Roman Z. Hrabar, Hitlerowski rabunek dzieci polskich. Uprowadzanie i germanizowanie dzieci polskich w latach 1939–1945, Wyd. „Śląsk”, Katowice. Roman Hrabar, Jakim prawem ?, Wyd. „Śląsk”, Katowice 1962, ss. 207.

Przypisy

Bibliografia Fedorowicz Andrzej, Człowiek, który odzyskał 30 tys. dzieci, „Polityka”, 2013, nr 31, s. 46–48.

Kategoria:Ludzie urodzeni w Kołomyi Kategoria:Ludzie związani z Katowicami Kategoria:Odznaczeni Orderem Uśmiechu Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa) Kategoria:Polscy adwokaci Kategoria:Urodzeni w 1909 Kategoria:Więźniowie więzienia Gestapo na Montelupich w Krakowie Kategoria:Zmarli w 1996