Zawodzie – część oraz dzielnica Katowic, położona w środkowo-wschodniej części miasta, pomiędzy Bogucicami, Dąbrówką Małą, Janowem-Nikiszowcem, Osiedlem Paderewskiego-Muchowcem i Śródmieściem, nad rzeką Rawą. Dzielnica ma charakter wielofunkcyjny, z silnie rozwiniętym sektorem przemysłowym (działały tutaj takie zakłady, jak Fabryka Żarówek „Helios” czy Porcelana Śląska), w tym z bogatą tradycją hutniczą (huty „Kunegunda” i „Ferrum”). Z uwagi na obecność w dzielnicy Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach ma także dobrze rozwinięty sektor szkolnictwa wyższego.
Historia miejscowości sięga końca XVII wieku. Zawodzie powstało jako kolonia Bogucic po drugiej stronie Rawy – „za wodą”, co jest wskazywane jako pochodzenie nazwy dzielnicy. Początkowo osada rolnicza, od XIX wieku przekształciła się w ośrodek przemysłowy. Główną osią rozwoju Zawodzia stała się obecna ulica 1 Maja, przy której powstało szereg kamienic czynszowych, zakładów przemysłowych i gmachów publicznych, jak m.in. ratusz gminy Bogucice czy kościół Opatrzności Bożej. Zawodzie przynależało do gminy Bogucice, którą w 1924 roku włączono do Katowic. W latach 70. XX wieku na terenie dzielnicy powstało osiedle Walentego Roździeńskiego, przebudowano także znaczną część dzielnicy, w ramach czego powstał w rejonie Zawodzia duży węzeł drogowy.
Przez Zawodzie przebiega kilka dróg o randze krajowej: DK 79 (al. W. Roździeńskiego i ul. Bagienna) oraz DK 86 (ul. Murckowska i al. W. Roździeńskiego od węzła Bagienna), a także linie kolejowe: 1 i 138, na której znajduje się stacja Katowice Zawodzie. Powierzchnia dzielnicy wynosi 4,00 km², a pod koniec 2020 roku w Zawodziu mieszkało 10835 osób.
Geografia Położenie Zawodzie jest jedną z 22 dzielnic Katowic, będącą jednostką pomocniczą gminy nr 3, znajdującą się w grupie dzielnic wschodnich. Dzielnica ta położona jest w środkowo-wschodniej części miasta i graniczy od północy z Bogucicami i Dąbrówką Małą, od wschodu z Szopienicami-Burowcem, od południa z Janowem-Nikiszowcem, zaś od zachodu z Osiedlem Paderewskiego-Muchowcem. Granice dzielnicy przebiegają następująco: od północy – wzdłuż alei W. Roździeńskiego od skrzyżowania z ulicą J. Dudy-Gracza do zjazdu pomiędzy budynkami nr 188 i 190, od wschodu – przez tereny przemysłowo-usługowe; na południe od nich granica okala Oczyszczalnię Ścieków Gigablok od zachodu i biegnie korytem Rawy na wschód; dalej przed przecięciem z ulicą Obrońców Westerplatte granica biegnie na południe do ulicy Transportowców, od południa – granica biegnie pomiędzy terenami zabudowanymi a terenami dawnej kolonii Amandy i dalej okala katowicki Centralny Cmentarz Komunalny od wschodu i południa, od zachodu – granica biegnie na północ wzdłuż ulicy Murckowskiej do torów kolejowych, po czym zmienia swój kierunek na zachodni, biegnąc równolegle do nich, zaś na wysokości ulicy Granicznej granica kieruje się na północ, przecina ulicę Warszawską i biegnie na zachód od ulicy J. Dudy-Gracza do trójstyku granic z Bogucicami i Śródmieściem w rejonie skrzyżowania z aleją W. Roździeńskiego.
Historyczne granice Zawodzia przebiegają przez tereny dwóch katowickich dzielnic: Osiedla Paderewskiego-Muchowca i Zawodzia. Od zachodu Zawodzie historycznie zamyka ulica Graniczna, od północy Rawa, od wschodu granica biegnie w rejonie zajezdni tramwajowej, zaś od południa granica biegnie przez tereny osiedla I.J. Paderewskiego i Dolinę Trzech Stawów, przecina ulicę Murckowską, dalej biegnie za cmentarzem komunalnym i w pobliżu kolonii Amandy. Pod względem krain historycznym dzielnica ta znajduje się we wschodniej części Górnego Śląska.
Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego obszar Zawodzia położony jest w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13), stanowiącym południową część makroregionu Wyżyna Śląska. Sama zaś Wyżyna Śląska jest fragmentem podprowincji Wyżyna Śląsko-Krakowska.
Geologia Tereny Zawodzia położone są w niecce górnośląskiej, a obszar ten ma budowę zrębową. Na przełomie dewonu i karbonu zostało zaburzone paleozoiczne podłoże Wyżyny Śląskiej poprzez utworzenie zapadliska, które w okresie karbonu zostało wypełnione przez zlepieńce, piaskowce i łupki ilaste zawierające pokłady węgla kamiennego. Utwory z tego okresu budują podłoże dzielnicy, a południkowo na wysokości ulicy Murckowskiej przebiega uskok. Wierzchnie utwory pochodzące z okresu karbonu pokrywają rozległą część dzielnicy, położoną na południe od torów kolejowych. Występują tam wychodnie warstw orzeskich (westfal B). Tworzą je potężne serie przeważnie łupków z wkładkami piaskowców, syderytów i węgla kamiennego, a miąższość tej serii przekracza 900 m.
W okresie trzeciorzędu utworzyły się główne rysy rzeźby terenu Zawodzia. Wówczas to dochodziło intensywnych procesów wietrzenia chemicznego i denudacji. W czwartorzędzie obszar dzielnicy został prawdopodobnie pokryty przez lądolód skandynawski dwukrotnie: podczas najstarszego zlodowacenia Sanu (krakowskiego) oraz w okresie zlodowacenia Odry (środkowopolskiego). Osady po pierwszym zlodowaceniu zostały w większości usunięte w okresie interglacjału, zaś lądolód zlodowacenia Odry pozostawił po sobie gliny zwałowe występujące wzdłuż obniżeń dolinnych.
W Zawodziu obszar zbudowany na glinach zwałowych ciągnie się wzdłuż doliny Potoku Leśnego na południe od torów kolejowych, zaś zurbanizowaną część dzielnicy, położoną wzdłuż ulicy 1 Maja, w rejonie Drajoka i na obszarze Bulwarów Rawy, budują plejstoceńskie piaski i żwiry glacjalne i fluwioglacjalne. Dodatkowo tereny przemysłowo-handlowe na granicy Zawodzia z Bogucic powierzchniowo budują eluwia piaszczyste i pylaste gliny zwałowej na piaskach warstwowych.
W trwającym współcześnie holocenie następują zjawiska niszczenia i wyprzątania pokryw osadów plejstoceńskich, zaś w dolinach rzecznych wytworzyła się niska terasa uformowana w kilku stopniach. Dolinę Potoku Leśnego oraz Rawy w jej bezpośrednim sąsiedztwie budują holoceńskie osady rzeczne.
Rzeźba terenu Zawodzie położone jest na Wyżynie Śląskiej, na Płaskowyżu Bytomsko-Katowickim, będącym częścią mezoregionu Wyżyna Katowicka (341.13), Rzeźba terenu dzielnicy jest zróżnicowana. Zurbanizowaną część dzielnicy stanowią dna dolin rzecznych z terasami plejstoceńskimi, obszar wzdłuż ulicy Murckowskiej w jej południowym przebiegu to wysoczyzny płaskie gliniaste, zaś pozostały obszar, obejmujący tereny przemysłowe i leśne na południe od torów kolejowych tworzą pagórkowate wysoczyzny.
Na współczesną rzeźbę tereny Zawodzia główny wpływ miało zlodowacenie południowopolskie (Sanu) oraz maksymalny stadiał zlodowacenia środkowopolskiego (Odry), zaś w ostatnim okresie zasadniczy wpływ wywarła także morfogenetyczna działalność człowieka związana z osadnictwem oraz górnictwem. Doprowadziło to do zniszczenia naturalnego podłoża oraz do tworzenia nowych form degradacji rzeźby. Prawie cały obszar dzielnicy stanowi także antropogeniczną powierzchnię zrównań.
Pod względem jednostek morfologicznych Zawodzie położone jest w przeważającej części na dwóch obszarach. Zurbanizowana część dzielnicy położona jest w Obniżeniu Rawy. Jest ona formą dolinną głęboko wciętą w utwory karbońskie. Wyższa część terasy stanowi powierzchnię erozyjno-denudacyjną powstałą po zlodowaceniu środkowopolskim. Płaskowyż Murcek obejmuje zaś południową część dzielnicy i płaskowyż ten w kierunku centrum miasta tworzy kilka wyraźnych grzęd. Tutaj też znajduje się najwyżej położony punkt dzielnicy. Znajduje się on na granicy Zawodzia i Janowa-Nikiszowca, na zboczu Mrówczej Górki. Jego wysokość wynosi około 290 m n.p.m. Najniższym zaś punkt tworzy rozległy obszar we wschodniej części dzielnicy, w Obniżeniu Rawy, którego wysokość wynosi mniej niż 260 m n.p.m. Różnica wysokości pomiędzy skrajnymi punktami dzielnicy wynosi około 30 metrów.
Gleby Gleby na terenie Zawodzia na ogół wykształciły się na podłożu piasków słabogliniastych, zaś w dolinach rzecznych występuje często podłoże organiczne. Działalność człowieka spowodowała zmiany właściwości gleb, a długotrwały rozwój urbanistyczny doprowadził do wytworzenia w dzielnicy gleb antropogenicznych. Część gruntów podlega skutkom eksploatacji górniczej, a także jest skażona metalami ciężkimi. Obszar ciągnący się wzdłuż doliny Potoku Leśnego pokryty jest glebami płowymi wytworzonymi z glin zwałowych oraz piasków naglinowych i naiłowych. Swoimi właściwościami są one podobne do gleb brunatnych, a i ich odczyn jest przeważnie kwaśny bądź zbliżony do obojętnego. We wschodniej części dzielnicy dominują zaś gleby antropogeniczne wytworzone z piaskowców. W glebach tych działalność człowieka jest głównym czynnikiem glebotwórczym.
Wody powierzchniowe i podziemne mały|Rawa na wysokości ulicy J. Dudy-Gracza; widok w kierunku wschodnim
Obszar Zawodzia położony jest w dorzeczu Wisły, w zlewni dwóch rzek: Potoku Leśnego i Rawy. Zlewnia Rawy pokrywa zachodnią, północną i wschodnią część Zawodzia, zaś zlewnia Potoku Leśnego obejmuje fragment w centrum Zawodzia u jego dopływie do Rawy, a także ciągnie się na południe w rejonie ulicy Murckowskiej. Pomiędzy obiema zlewniami przebiega dział wodny V rzędu.
Potok Leśny poddany jest ciągłym regulacjom. W 2012 roku stan wód Potoku Leśnego na wysokości ujścia do Rawy oceniono jako zły, stan fizykochemiczny był poniżej stanu dobrego, potencjał ekologiczny oraz stan biologiczny określono na poziomie umiarkowanym, zaś stan potoku pod względem obecności substancji szczególnie szkodliwych był wówczas dobry. Rawa zaś stanowi otwarty kanał ściekowy, zasilany głównie wodą deszczową oraz ściekami komunalnymi i przemysłowymi. Rzeka ta, będąca dopływem Czarnej Przemszy, na terenie Zawodzia biegnie z zachodu na wschód. Ma w całości uregulowany przebieg i jest obwałowana. W 1913 roku w ramach regulacji Rawy został zlikwidowany znajdujący się na wysokości Zawodzia jaz.
Współcześnie w granicach Zawodzia nie występuje żaden zbiornik, lecz w miejscu zawodziańskiej zajezdni tramwajowej znajdował się staw Kaszyca. Widoczny był on na planach z 1916 i 1958 roku. W latach około 1916–1934 mieściła się tutaj stacja pomp.
W klasyfikacji Bronisława Paczyńskiego Zawodzie położone jest w obrębie śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego, w subregionie górnośląskim. Utwory wodonośne występują we wszystkich warstwach, lecz ich znaczenie uzależnione jest od kilku czynników. Zgodnie z podziałem Polski na Jednolite Części Wód Podziemnych, obszar dzielnicy w całości położony jest w Jednolitej Części Wód Podziemnych nr 111 (Subregion Środkowej Wisły Wyżynny).
Klimat i topoklimat Warunki klimatyczne Zawodzia są zbliżone do klimatu dla całych Katowic. Jest on modyfikowany zarówno przez czynniki klimatotwórcze jak i lokalne. Na klimat dzielnicy w większym znaczeniu mają wpływy oceaniczne aniżeli wpływy kontynentalne, zaś sporadycznie klimat modyfikowany jest przez docierające tu od południowego zachodu przez Bramę Morawską masy powietrza zwrotnikowego.
Średnia roczna temperatura w wieloleciu 1961–2005 dla położonej w pobliżu Zawodzia stacji na Muchowcu wynosiła 8,1 °C. Najcieplejszym miesiącem w badanym okresie był lipiec (17,8 °C), a najchłodniejszym styczeń (-2,2 °C). Średnie roczne usłonecznienie w latach 1966–2005 wynosiło 1474 godziny, zaś średnie zachmurzenie w tym samym okresie wynosiło 5,3. Średnia roczna suma opadów w skali roku w okresie lat 1951–2005 wynosiła 713,8 mm. Średni czas zalegania pokrywy śnieżnej wynosi 60-70 dni, a okres wegetacyjny trwa średnio 200-220 dni. W ciągu roku przeważają wiatry zachodnie i południowo-zachodnie (odpowiednio 20,7% i 20,4% wszystkich wiatrów), a najrzadziej wieje z północy (5,7%). Średnia prędkość wiatru wynosił 2,4 m/s.