Stanisław Strzyżewski (ur. 27 kwietnia 1922 w Łobdowie, zm. 23 października 2013 w Katowicach) – polski pedagog i naukowiec zajmujący się teorią i metodyką wychowania fizycznego. Był profesorem Akademii Wychowania Fizycznego w Katowicach i prorektorem tej uczelni w latach 1983–1984. Był autorem prac dotyczących metodyki wychowania fizycznego, aktywności ruchowej młodzieży oraz zależności między rozwojem biologicznym a funkcjonowaniem psychicznym. W późniejszej literaturze określano go jako prekursora nowoczesnej metodyki wychowania fizycznego. Własny system przedstawiał jako „prakseologiczny model wychowania fizycznego”.

Życiorys Wykształcenie i lata młodości Po ukończeniu w 1937 roku Publicznej Szkoły Powszechnej zdał egzamin wstępny do Państwowego Gimnazjum i Liceum w Wąbrzeźnie. Nauka w gimnazjum była odpłatna. Ponieważ sytuacja materialna rodziny nie pozwalała na opłacanie czesnego, dalszą naukę umożliwiły mu stypendium przyznane za wyniki w nauce oraz zwolnienie z opłat. Przed wybuchem II wojny światowej ukończył drugą klasę gimnazjum.

Po zakończeniu wojny uczestniczył w kursie gimnazjalnym zorganizowanym początkowo w Edynburgu, a następnie przeniesionym do Dundee. Tam 13 maja 1946 roku zdał przed komisją Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego polskiego rządu na uchodźstwie egzamin w zakresie tzw. małej matury. Świadectwo to umożliwiło mu podjęcie stacjonarnych studiów z zakresu wychowania fizycznego na Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie. Należał do pierwszego powojennego rocznika 1946/1947, liczącego 108 osób. Obowiązujące wówczas pełne studia trwały trzy lata; Strzyżewski odbył je w latach 1946–1949. W 1948 roku, przygotowując się samodzielnie, zdał państwowy egzamin dojrzałości w Liceum Ogólnokształcącym we Wrocławiu, wymagany do uzyskania absolutorium.

Po zaliczeniu pełnego programu studiów, wymaganych egzaminów oraz obowiązkowych obozów i kursów 27 czerwca 1949 roku uzyskał absolutorium. Na podstawie studiów wyższych w zakresie kultury fizycznej odbytych w latach 1946–1949 otrzymał 14 lipca 1951 roku tytuł dyplomowanego nauczyciela wychowania fizycznego, a 14 sierpnia 1952 roku tytuł magistra wychowania fizycznego. W wywiadzie z 2012 roku sam opisywał ten przebieg jako ukończenie studiów stacjonarnych w 1949 roku oraz studiów magisterskich w 1952 roku „w trybie zaocznym”.

Początki kariery nauczycielskiej W latach 1950–1958 pracował jako nauczyciel wychowania fizycznego w Liceum Pedagogicznym w Wymyślinie. Wspólnie z nauczycielami Marią Jaros i Bolesławem Tymowiczem zabiegał o zwiększenie znaczenia wychowania fizycznego w pracy szkoły, wskazując podczas posiedzeń rady pedagogicznej na biologiczne i wychowawcze znaczenie aktywności ruchowej. Postawa ta wynikała z poglądów wyniesionych ze studiów, zwłaszcza z nauczania Zygmunta Gilewicza, który podkreślał potrzebę powojennej odbudowy biologicznego potencjału społeczeństwa.

Działania Strzyżewskiego, wspierane przez dyrektora liceum Zygmunta Machińkę, sprzyjały włączaniu grona pedagogicznego w różne formy rekreacji, m.in. łyżwiarstwo, pływanie i narciarstwo. Jednym z przykładów była wycieczka narciarska do oddalonego o około 10 km Chrostkowa, określana w jego wspomnieniach jako skiring. Według jego relacji uczniowie przepracowali w ramach czynów społecznych 6900 godzin przy budowie szkolnego stadionu, wykorzystując m.in. walec do trawnika jego konstrukcji. W jubileuszowym opracowaniu z 2012 roku Mirosław Krajewski wskazywał, że sukcesy sportowe wychowanków Strzyżewskiego oraz zbudowany w Wymyślinie stadion pozostawały ważnym elementem lokalnej pamięci.

Praca z młodzieżą przyniosła sukcesy sportowe. W 1953 roku prowadzona przez niego sztafeta 4 × 100 metrów chłopców zdobyła mistrzostwo Polski podczas I Ogólnopolskiej Spartakiady Szkół Średnich we Wrocławiu, pokonując reprezentacje Łodzi, Gdańska i Krakowa. Z kolei w 1957 roku jego podopieczni wywalczyli drużynowe mistrzostwo Polski w Ogólnopolskich Drużynowych Zawodach Szkół Średnich w pięcioboju lekkoatletycznym juniorów, natomiast juniorki w tych samych zawodach zajęły 5. miejsce.

Eksperyment wymyśliński W latach 1958–1971 kierował Wydziałem Wychowania Fizycznego z Biologią w Studium Nauczycielskim w Bydgoszczy. W 1969 roku na Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie obronił pod kierunkiem Romana Trześniowskiego rozprawę doktorską dotyczącą aktywności motorycznej, rozwoju osobniczego i zdolności do pracy umysłowej uczennic. Dysertacja stanowiła naukowe opracowanie wyników dwuletniego eksperymentu naturalnego przeprowadzonego w Liceum Pedagogicznym w Wymyślinie. Badanie zorganizowano według kanonu jedynej różnicy Johna Stuarta Milla, porównując grupy różniące się przede wszystkim zakresem zorganizowanej aktywności ruchowej. Strzyżewski zaznaczał jednak, że w warunkach eksperymentu naturalnego rygorystyczne zachowanie kanonu jedynej różnicy było możliwe jedynie w przybliżeniu.

Eksperyment dotyczył wpływu zwiększonej aktywności fizycznej na rozwój fizyczny, sprawność motoryczną i wyniki w nauce uczennic liceum. W grupie uczennic mieszkających w internacie czas przeznaczony na naukę własną zmniejszono o cztery godziny tygodniowo na rzecz obowiązkowych, systematycznych zajęć rekreacyjno-sportowych. Uzyskane wyniki wskazywały na poprawę parametrów biologicznych i sprawności fizycznej bez stwierdzenia negatywnego wpływu zwiększonej aktywności ruchowej na postępy szkolne i ogólną zdolność do pracy umysłowej.

Kolejny nurt badań Strzyżewskiego obejmował zależności między tempem dojrzewania biologicznego dziewcząt a rozwojem intelektualnym, cechami osobowości i przystosowaniem społecznym. Problematyka ta zwróciła uwagę psychologów osobowości i stała się przedmiotem oceny Janusza Reykowskiego w postępowaniu habilitacyjnym.

Wyniki badań wykorzystanych w rozprawie doktorskiej opublikował w 1971 roku w monografii Aktywność motoryczna a rozwój osobniczy i zdatność do pracy umysłowej uczniów, wydanej przez Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Inspirację dla doświadczenia w Wymyślinie stanowił francuski model „mi-temps pédagogique et sportif”, rozwijany od 1950 roku przez dr w szkole Gambetta w Vanves. Zakładał on koncentrację nauczania przedmiotów intelektualnych w godzinach porannych oraz przeznaczenie popołudnia na zorganizowaną aktywność fizyczną i sport. Halina Milicerowa wskazywała, że program Strzyżewskiego wywodził się z tych doświadczeń, lecz nie stanowił ich mechanicznego powtórzenia: w polskich warunkach czas samodzielnej nauki uczennic ograniczono o 3–4 godziny tygodniowo na rzecz kierowanej aktywności ruchowej.

Praca akademicka Od 1971 roku był związany z Wyższą Szkołą Wychowania Fizycznego, późniejszą Akademią Wychowania Fizycznego w Katowicach. Stopień doktora habilitowanego uzyskał w 1974 roku na Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie na podstawie monografii Tempo dojrzewania biologicznego a niektóre cechy osobowości dziewcząt w wieku dorastania. W tym samym roku uzyskał uprawnienia instruktora Polskiego Związku Narciarskiego. Zainteresowanie aktywnością na świeżym powietrzu, zwłaszcza sportami zimowymi, znajdowało odzwierciedlenie w jego działalności dydaktycznej i publikacyjnej, m.in. w podręczniku Wychowanie fizyczne poza salą gimnastyczną.

W 1983 roku otrzymał tytuł naukowy profesora nadzwyczajnego, a w 1989 roku – najwyższy tytuł naukowy profesora zwyczajnego nauk o kulturze fizycznej.

W katowickiej uczelni pełnił funkcje zastępcy dyrektora Instytutu Wychowania Fizycznego i Sportu (1972–1974), dyrektora tego instytutu (1974–1977), kierownika Zakładu Metodyki Wychowania Fizycznego (1977–1983), prorektora ds. dydaktyczno-wychowawczych (1983–1984) oraz kierownika Katedry Teorii i Metodyki Wychowania Fizycznego (1988–1992). W latach 1984–1986 zorganizował i kierował Instytutem Wychowania Fizycznego i Sportu na Wydziale Zamiejscowym poznańskiej AWF w Gorzowie Wielkopolskim.

Po przejściu na emeryturę w 1992 roku kontynuował pracę dydaktyczną w AWF Katowice na pół etatu do 2002 roku. Do końca życia utrzymywał kontakt z uczelnią i kilka razy w miesiącu odwiedzał jej siedzibę, udzielając pracownikom naukowym i studentom konsultacji oraz wsparcia.

W życiu odwoływał się do stoickiej filozofii Marka Aureliusza. Za swoje motto przyjął sparafrazowaną sentencję Ludwika Hirszfelda.

„Kto chce innych zapalać, musi sam płonąć.”

Strzyżewski zabiegał o szeroką dostępność podręcznika Proces kształcenia i wychowania w kulturze fizycznej, w którym syntetycznie przedstawił swoją koncepcję kształcenia i wychowania w kulturze fizycznej. W 2013 roku ukazało się czwarte, zaktualizowane wydanie, udostępnione w wersji cyfrowej na serwerze AWF Katowice.

Życie prywatne Pochodził z wielodzietnej rodziny chłopskiej. Urodził się jako syn Lucjana Strzyżewskiego i Leokadii z Walczykowskich; miał ośmioro rodzeństwa. W Łobdowie mieszkał do 1926 roku. W 1927 roku rodzina przeprowadziła się do niewielkiego domu położonego w polu we wsi Szczerosługi, gdzie jego ojciec prowadził własny warsztat kołodziejski. Na początku 1929 roku rodzina przeniosła się do Wałycza.

Brat Józef Strzyżewski służył jako marynarz na lekkim krążowniku ORP Dragon, który w czerwcu 1944 roku wspierał ogniem artyleryjskim alianckie lądowanie w Normandii.

Został pochowany na cmentarzu komunalnym przy ul. Panewnickiej w Katowicach (sektor K2, rząd 13, grób 42).

Dorobek naukowy i organizacyjny Prakseologiczna i podmiotowa koncepcja wychowania fizycznego W podręczniku Proces kształcenia i wychowania w kulturze fizycznej Strzyżewski określał proponowany system jako „prakseologiczny model wychowania fizycznego”. Wychowanie fizyczne ujmował jako proces równoczesnego doskonalenia ciała i funkcji psychomotorycznych oraz kształtowania wiedzy, umiejętności, nawyków i postaw przygotowujących ucznia do samodzielnego dbania o sprawność fizyczną i zdrowie przez całe życie. Podmiotem tego procesu miał być aktywny i świadomy uczeń, stopniowo przejmujący odpowiedzialność za własne kształcenie, samokontrolę i samoocenę. Hierarchię celów pedagogicznych Strzyżewski streszczał stwierdzeniem: „Ważniejsze bowiem jest to, kim się uczeń staje, niż to, czego uczeń się nauczył”.

Koncepcję opierał na psychologicznej teorii czynności Tadeusza Tomaszewskiego, pedagogice holistycznej oraz prakseologii, rozumianej jako teoria sprawnego i skutecznego działania. Metodyka miała przekładać ogólne cele wychowania na kolejne poziomy praktyki: od programu szkoły i planu klasy, przez cykl tematyczny i lekcję, aż po pojedyncze zadanie wykonywane przez ucznia. Podstawowym mechanizmem organizującym współdziałanie nauczyciela i ucznia była sytuacja zadaniowa, a w działaniach wymagających samodzielnego myślenia tradycyjny układ „bodziec–reakcja” miał być zastępowany układem „zadanie–wynik”.