Denga – infekcyjna choroba tropikalna wywoływana przez wirus dengi. Objawy obejmują gorączkę, ból głowy, mięśni i stawów oraz charakterystyczną wysypkę, przypominającą spotykaną w odrze. W odosobnionych przypadkach choroba prowadzi do zagrażającej życiu gorączki krwotocznej z krwotokami, trombocytopenią i hipowolemią, może się także rozwinąć wstrząs.
Dengę przenosi kilka gatunków komarów należących do rodzaju Aedes, zwłaszcza Aedes aegypti. Wirus występuje w czterech typach. Infekcja jednym z nich pozostawia zazwyczaj odporność na niego na całe życie, ale tylko krótkoterminową odporność na inne typy wirusa. Kolejne infekcje różnymi typami podnoszą ryzyko ciężkich powikłań.
Leczenie ostrej dengi jest objawowe. Stosuje się nawadnianie doustne bądź dożylne w przypadku choroby łagodnej lub umiarkowanej, w najcięższych przypadkach ordynując płyny dożylne i transfuzje krwi. Zapadalność na dengę wzrastała dramatycznie od lat sześćdziesiątych XX wieku, rocznie infekcji ulegało od 50 do 100 milionów ludzi. Wczesne opisy pochodzą z 1779, a wirusową etiologię i transmisję choroby wyjaśniono na początku XX wieku. Denga stała się problemem globalnym od II wojny światowej, jest endemiczna dla ponad 110 krajów.
Historia Pierwszy odnotowany przypadek odpowiadający prawdopodobnie dendze opisuje chińska encyklopedia medyczna z czasów dynastii Jin panującej w latach 265–420 n.e. Pisze ona o „zatruciu wodnym” związanym z latającymi owadami. Główny wektor A. aegypti rozprzestrzenił się z Afryki od XV do XIX wieku, po części na skutek handlu niewolnikami. Zachowały się opisy epidemii z XVII stulecia, ale najbardziej wiarygodne wczesne doniesienia o epidemii pochodzą z 1779 i 1780, gdy epidemia przetoczyła się przez Azję, Afrykę i Amerykę Północną. Od 1940 epidemie zdarzały się rzadko.
W 1906 potwierdzono przenoszenie przez komary Aedes. W 1907 denga została drugą po żółtej febrze chorobą, której udowodniono etiologię wirusową. Dalsze badania autorstwa Clelanda i Silera uzupełniły podstawowe rozumienie transmisji dengi.
Podczas II wojny światowej denga zebrała duże żniwo na Nowej Gwinei, podczas bitwy o Buna-Gona. W dużej temperaturze przy wilgotności sięgającej 85% miały tam miejsce endemiczne zachorowania na dengę (zachorowało 2147 amerykańskich żołnierzy), malarię (5358 zachorowań w siłach USA), dur, czerwonkę bakteryjną, wrzód tropikalny, grzybicę woszczynową i inne grzybice skóry.
Rozprzestrzenianie się dengi w czasie i po II wojnie światowej przypisano zakłóceniu równowagi ekologicznej. Te same tendencje doprowadziły też do rozprzestrzenienia się różnych serotypów na nowe tereny i do powstania gorączki krwotocznej. Ta ciężka postać dengi odnotowana została po raz pierwszy na Filipinach w 1953. Do lat 70. stała się główną przyczyną umieralności dzieci, w latach 70. choroba reintrodukowana została do Ameryki i na wyspy Pacyfiku, gdzie doprowadziła do epidemii. Gorączkę krwotoczną i zespół wstrząsu odnotowano po raz pierwszy w Ameryce Łacińskiej w 1981 w związku z zarażeniem DENV-2 ludności zainfekowanej kilka lat wcześniej wirusem DENV-1.
Etymologia Pochodzenie hiszpańskiego słowa dengue nie jest pewne. Może ono pochodzić od dinga, słowa w języku suahili z frazy Ka-dinga pepo określającej chorobę wywoływaną przez złego ducha. Niewolnicy w Indiach Zachodnich zarażeni dengą określani byli jako posiadający posturę i chód dandysów. Chorobę znano jako „dandy fever”.
Termin „breakbone fever” zastosował lekarz i ojciec założyciel Stanów Zjednoczonych Benjamin Rush w doniesieniu z 1789 opisującym epidemię z 1780 w Filadelfii. W swym artykule użył bardziej formalnego terminu „bilious remitting fever” (co znaczy „żółciowa gorączka remitująca”). Słowo dengue fever („denga”) weszło do powszechnego użycia dopiero po 1828. Inne nazwy historyczne to „breakheart fever” i „la dengue”. Terminy określające ciężką postać choroby to „infectious thrombocytopenic purpura” (co znaczy „infekcyjna plamica małopłytkowa”) i „Philippine”, „Thai” lub „Singapore hemorrhagic fever” (co znaczy „gorączka krwotoczna filipińska, tajska bądź singapurska”).
Objawy thumb|Kliniczne objawy dengi
Ludzie zainfekowani wirusem dengi najczęściej (80%) nie wykazują objawów lub prezentują łagodne symptomy, jak niepowikłana gorączka. U niektórych rozwija się cięższa postać choroby (5%), w niewielkim odsetku zagrażająca ich życiu. Okres inkubacji wynosi od 3 do 14 dni, najczęściej od 4 do 7 dni. W związku z tym podróżnicy wracający z obszarów endemicznego występowania choroby cechują się niewielkim prawdopodobieństwem dengi, jeśli rozwinęli gorączkę ponad 2 tygodnie po powrocie do domu. Dzieci często prezentują objawy przypominające typowe dla przeziębienia albo zapalenia żołądkowo-jelitowego (wymioty i biegunka), grozi im też większe ryzyko ciężkich komplikacji, choć początkowo objawy, jeśli nie brać pod uwagę wysokiej gorączki, są ogólnie łagodne.
Przebieg thumb|left|Przebieg dengi Charakterystyczne objawy choroby obejmują nagle pojawiającą się gorączkę, ból głowy (zlokalizowany typowo za oczami), mięśni i stawów oraz wysypkę. Odnosi się do nich alternatywna anglojęzyczna nazwa „breakbone fever”. Przebieg infekcji podzielono na 3 fazy: gorączki, krytyczną i zdrowienia.
Faza gorączkowa przebiega z wysoką gorączką, potencjalnie ponad 40 °C. Wiąże się z uogólnionym bólem i bólem głowy. Trwa zwykle od 2 do 7 dni. Mogą się pojawić nudności i wymioty. Wysypkę obserwuje się u 50–80% wykazujących objawy w pierwszym bądź drugim dniu występowania symptomów takich jak rumień czy też później, w dniach 4-7, przy wysypce przypominającej odrę. W tym momencie pojawić się mogą petechie, niewielkie czerwone punkty na skórze nie zanikające przy ucisku, spowodowane pękaniem naczyń krwionośnych oraz pewne łagodne krwawienia z błon śluzowych jamy ustnej i nosa. Gorączka klasycznie wykazuje dwufazowość: słabnie i nawraca na 1 lub 2 dni, choć istnieje wysoka różnorodność w częstości rzeczywistego występowania takiego wzoru.
U niektórych pacjentów choroba rozwija fazę krytyczną mniej więcej w czasie, gdy gorączka ustępuje. Faza ta typowo trwa 1-2 dni. Może wystąpić wtedy znaczna akumulacja płynu w klatce piersiowej i jamie brzusznej z powodu zwiększonej przepuszczalności naczyń i przechodzenia płynu. Prowadzi to do hipowolemii i hipoperfuzji. Podczas tej fazy może pojawić się dysfunkcja narządów i poważne krwotoki, typowo z przewodu pokarmowego. Wstrząs i krwotoki występują rzadziej, niż w 5% wszystkich przypadków dengi, jednakże ozdrowieńcy zainfekowani wcześniej innym serotypem dengi („infekcja wtórna”), znajdują się w stanie podwyższonego ryzyka. Ta krytyczna faza, choć rzadka, pojawia się względnie częściej u dzieci i młodszych dorosłych.
Następnie następuje faza zdrowienia. Nagromadzony płyn ulega resorpcji, powracając do naczyń krwionośnych. Trwa to zazwyczaj 2-3 dni. Poprawa często wydaje się zaskakująca. Mogą jej towarzyszyć ciężki świąd i bradykardia. Może pojawić się inna wysypka, o wyglądzie plamisto-grudkowym bądź charakterystycznym dla uszkodzenia naczyń. Poprzedza ona złuszczanie się skóry. Na tym etapie może dojść do hiperwolemii. Jeżeli dotknie ona mózgu prowadząc do obrzęku mózgu, może obniżyć poziom świadomości bądź wywołać drgawki. Uczucie zmęczenia u dorosłych może trwać tygodnie.
Nietypowy przebieg Denga może okazjonalnie zajmować kilka innych układów organizmu w sposób izolowany bądź obok klasycznych objawów choroby. Obniżony poziom świadomości pojawia się u 0,5–6% ciężkich przypadków. Przypisuje się to wirusowemu zapaleniu mózgu lub pośrednio uszkodzeniu ważnych dla życia narządów, między innymi wątroby (encefalopatia wątrobowa).
Inne uszkodzenia neurologiczne odnotowane w kontekście dengi to poprzeczne zapalenie rdzenia kręgowego i zespół Guillaina-Barrégo. Zapalenie mięśnia sercowego i ostra niewydolność wątroby należą do rzadszych powikłań.
Etiologia Wirus thumb|Wiriony wirusa dengi (ciemne punkty w okolicy środka) ukazane metodą transmisyjnej mikroskopii elektronowej
Wirus dengi (DENV) należy do wirusów RNA. Zalicza się go do rodziny Flaviviridae i rodzaju Flavivirus, do którego zaliczają się także wirus żółtej gorączki, wirus zachodniego Nilu, St. Louis encephalitis virus, wirus japońskiego zapalenia mózgu, wirus kleszczowego zapalenia mózgu, wirus gorączki lasu Kyasanur i wirus omskiej gorączki krwotocznej. Większość z nich przenoszą stawonogi (komary i kleszcze), w związku z czym określa się je mianem arbowirusów (arthropod-borne viruses – „wirusy przenoszone przez stawonogi”).
Genom wirusa dengi zawiera około 11 000 zasad azotowych, kodujących 3 różne typy cząsteczek białkowych tworzących cząstkę wirusa nazywaną wirionem: C, prM i E i 7 innych : NS1, NS2a, NS2b, NS3, NS4a, NS4b, NS5, spotykanych jedynie w zainfekowanych komórkach gospodarza i koniecznych dla replikacji wirusa. Występują 4 znane wcześniej odmiany wirusa, nazywane serotypami. Określa się jako DENV-1, DENV-2, DENV-3 i DENV-4. W 2013 roku opisano kolejny. Różnice pomiędzy nimi opierają się na antygenowości.
Transmisja thumb|left|Komar egipski (Aedes aegypti) żywiący się krwią człowieka Wirusa dengi przenoszą komary z rodzaju Aedes, w szczególności A. aegypti. Komary te żyją zazwyczaj pomiędzy 35° szerokości geograficznej północnej, a 35° szerokości geograficznej południowej poniżej wysokości 1000 m n.p.m. Typowo kłują za dnia, zwłaszcza wczesnym rankiem i wieczorem, ale zdolne są kłuć i przez to rozprzestrzeniać wirusa w każdej porze doby i roku. Inne gatunki Aedes przenoszące infekcję obejmują A. albopictus, A. polynesiensis i A. scutellaris. Ludzie są żywicielami pierwotnymi wirusa. Replikuje się on również wśród innych naczelnych (a nawet w myszach laboratoryjnych), choć rzadko wykazują one typowe dla ludzi objawy. Do infekcji może dojść na skutek pojedynczego ukłucia. Samica komara pobierająca krew od zainfekowanej osoby podczas początkowego okresu gorączkowego trwającego od 2 do 20 dni sama ulega infekcji wirusem dengi poprzez komórki wyścielające jej jelito. Około 8-10 dni później wirus rozprzestrzenia się na inne tkanki, włączając w to ślinianki komara, ulegając następnie wydzielaniu do śliny. Wirus nie wydaje się wywierać szkodliwego efektu na komara, który pozostaje jego nosicielem przez całe swe życie. Aedes aegypti preferuje składanie jaj w sztucznych zbiornikach na wodę, życie w pobliżu ludzi i karmienie się krwią ich, a nie innych kręgowców.
Denga może się także przenosić poprzez preparaty krwi i dawstwo narządów. W krajach takich jak Singapur, gdzie denga występuje endemicznie, ryzyko szacuje się na pomiędzy 1,6 i 6 na 10.000 transfuzji. Opisana została także transmisja pionowa (z matki na dziecko) podczas ciąży bądź porodu. Inne sposoby przeniesienia dengi z człowieka na człowieka także zostały odnotowane, ale należą do rzadkości. Zróżnicowanie genetyczne wirusa dengi zależy od regionu, co wskazuje, że obejmowanie nowych terytoriów jest względnie rzadkie pomimo pojawiania się choroby na nowych obszarach w ostatnich dekadach.
Predyspozycje Ciężki przebieg choroby zdarza się częściej u niemowląt i młodszych dzieci. W przeciwieństwie do wielu innych infekcji pojawia się częściej u dzieci względnie dobrze odżywionych. Inne czynniki ryzyka ciężkiego przebiegu obejmują płeć żeńską, wysokie BMI i ilość wirionów. Choć każdy z serotypów może powodować pełne spektrum choroby, odmiana również zalicza się do czynników ryzyka. Infekcja jednym serotypem wiąże się z wytworzeniem trwającej całe życie odporności, ale w takim przypadku odporność na pozostałe 3 typy wirusa trwa krótko. Ryzyko ciężkiego przebiegu infekcji wtórnej wzrasta, gdy osoba uprzednio kontaktująca się z serotypem DENV-1 otrzymuje serotyp DENV-2 lub DENV-3 lub jeśli ktoś w przeszłości eksponowany na DENV-3 nabywa DENV-2. U osób z chorobami przewlekłymi, jak cukrzyca czy astma, Denga może stanowić zagrożenie życia.