A fortiori, wnioskowanie a fortiori (z łac. idiomu argumentum a fortiori) – zwrot używany (głównie w dyskursach prawniczych, teologii, matematyce) w znaczeniach: „z mocniejszego na słabsze” „tym bardziej” „tym więcej” względnie „tym mniej” „z bardziej przekonującego powodu” aby dowód jakiegoś twierdzenia wyrazić przez już udowodnione mocniejsze twierdzenie. Wnioskowanie logiczne według tej metody określane jest też jako wnioskowanie „tym bardziej” (przykład: jeżeli zakazana jest jazda rowerem, to tym bardziej zakazana jest pojazdami mechanicznymi).
Wnioskowanie a fortiori stosowane jest najczęściej dla wzmocnienia argumentacji, czasami też dla pozorowania wniosku logicznego tam, gdzie go nie ma (petitio principii).
A fortiori być może wywodzi się z hebrajskiej retoryki, ściślej z metody argumentacji zwanej „KaL VA-HOMER” (dosł. „od lżejszego do cięższego”)
Wnioskowanie „tym bardziej” We wnioskowaniu „tym bardziej” rozróżnia się wnioskowanie: a maiore ad minus: wnioskowanie z większego na mniejsze. Jeżeli wolno więcej, to tym bardziej wolno mniej. Jeżeli ktoś jest uprawniony do czynienia czegoś większego, to tym bardziej jest uprawniony do czynienia czegoś mniejszego (charakter uprawniający) np. skoro urząd ma prawo odrzucić podanie, to może je też przyjąć warunkowo. a minore ad maius: wnioskowanie z mniejszego na większe. Jeżeli zabronione jest to, co mniejsze, to tym bardziej nie wolno czynić tego, co sięga jeszcze dalej (charakter zakazujący) np. jeżeli zakazano przekraczać prędkość 50 km/h, to tym bardziej nie można jechać z prędkością 100 km/hPrzykłady zaczerpnięte z: Stosowanie prawa w przypadkach nieunormowanych. „Jeżeli autor reportażu relacjonuje zaistniałe wydarzenie w sposób niezgodny z rzeczywistym przebiegiem i przypisuje uczestnikom tego wydarzenia nieprawdziwe cechy, postępuje nierzetelnie w rozumieniu art. 12 ust. 1 pkt 1 ustawy z 26.01.1984 r. – Prawo prasowe (), tym bardziej gdy pomawia osoby o niewłaściwe postępowanie”.
A fortiori w debatach relatywistycznych Wnioskowanie a fortiori stanowi przedmiot debat filozoficznych, szczególnie w kontekście sporów relatywistycznych, ze względu na jego związki z hermeneutyczną metodą interpretacji Kol va-homer obecną w Talmudzie.
Niektórzy autorzy, jak David DaubeDavid Daube: Rabbinic Methods of Interpretation, Hebrew Union College Annual, t. 22 (1949), s. 239–265., który już w 1949 roku postulował zasadnicze podobieństwo formy wnioskowania a fortiori i Kol va-homer, czy Abraham GabbayAbraham Gabbay, Dov M. Gabbay, Oded Schild: Analysis of the Talmudic Argumentatum A Fortiori Inference Rule (Kal Vachomer) using Matrix Abductio, Studia Logica, t. 92, nr 3 (2009), s. 281–364., bronią stanowiska zakładającego uniwersalność i niezmienność reguł rozumowania.
Przeciwstawne, relatywistyczne ujęcie prezentują natomiast badacze tacy jak Howard Eilberg-Schwartz, którzy wykorzystują zarówno a fortiori, jak i Kol va-homer jako przykłady rozumowań osadzonych w kontekście kulturowym. W ich ujęciu logika i racjonalność nie mają charakteru uniwersalnego, lecz są warunkowane kulturowoNaomi Janowitz, Mira Beth Lazarus: Rabbinic Methods of Inference and the Rationality Debate, The Journal of Religion, t. 72, nr 4 (1992), s. 491–511..
Przypisy
Literatura Grabenhorst, Thomas K.: Das argumentum a fortiori, Verlag "Peter Lang" 1990 Schneider: Logik für Juristen, s. 158 nn.
Kategoria:Logika Kategoria:Zwroty łacińskie