Iracka Partia Komunistyczna (, ) – iracka partia polityczna utworzona w 1934, głosząca początkowo program marksistowski, a następnie demokratyczny z silnymi akcentami lewicowymi (kwestia równości i sprawiedliwości społecznej, walka o poprawę warunków pracy i płacy).
Utworzona w 1934, w roku następnym została zdelegalizowana i rozbita, wznowiła działalność w 1938. Pod kierownictwem Jusufa Salmana Jusufa zaczęła zyskiwać coraz większe poparcie wśród miejskiej inteligencji i robotników irackich. Po II wojnie światowej i współorganizacji fali strajków została ponownie poddana represjom przez rząd Nuriego as-Sa’ida. Poparła rewolucję iracką przeprowadzoną przez Wolnych Oficerów i była obok wojska najważniejszą siłą wspierającą rząd Abd al-Karima Kasima. W miesiącach bezpośrednio po rewolucji poszerzyła jeszcze swoje wpływy, tworząc organizacje robotnicze, rolnicze, młodzieżowe i pierwszą w Iraku organizację kobiecą. W 1959 komunistka Naziha ad-Dulajmi została ministrem w rządzie Kasima i pozostawała w nim przez rok.
Partia bezskutecznie broniła rządu Kasima w czasie zamachu stanu przeprowadzonego w lutym 1963 przez iracki oddział partii Baas. Po zwycięstwie przewrotu została ponownie poddana represjom, po których kontynuowała działalność w podziemiu. Dopiero w 1972 podjęła w pełni jawną aktywność jako część Narodowego Frontu Patriotycznego, następnie dwaj komunistyczni ministrowie weszli w skład rządu, jednak już rok później, niezadowolona ze swojego położenia pod rządami Ahmada Hasana al-Bakra i Saddama Husajna, organizacja ograniczyła publiczną aktywność. W 1979, po kolejnej fali represji, ostatecznie zerwała z rządem; jej przywódcy przebywali już wówczas na emigracji. Do 1988 roku utrzymywała własne antyrządowe oddziały partyzanckie (Al-Ansar)Ismael, Tareq Y. The Rise and Fall of the Communist Party of Iraq. Cambridge/New York: Cambridge University Press, 2008. s. 184, 294.
Partia wznowiła działalność w Iraku po obaleniu Saddama Husajna.
Historia Powstanie Iracka Partia Komunistyczna została utworzona w marcu 1934 przez grupę sympatyków socjalizmu i marksizmu. Początkowo nosiła jedynie nazwę komitetu, który deklarował jako swój cel walkę z imperializmem i wyzyskiem. Pierwszym sekretarzem organizacji był Akim Fulaih. Wśród jej przywódców byli także Jusuf Salman Jusuf, Nuri Rufail i Zaki Chairi. Nazwa Iracka Partia Komunistyczna pojawiła się po raz pierwszy w roku następnym, wtedy też grupa zaczęła publikować swoją gazetę. Partia została jednak szybko zdelegalizowana przez władze, a wydawanie jej pisma - zabronione. Pierwszy sekretarz organizacji został aresztowany, a inni działacze zbiegli za granicę, część dołączyła do partii o podobnym profilu w Iranie i w Syrii. W latach 1936–1937 niewielka liczebnie partia opowiadała się za polityką "Irak przede wszystkim" w kontrze do organizacji panarabskich i domagała się reformy społecznej w swoim kraju. Dlatego pozytywnie przyjęła zamach stanu Bakra Sidkiego i Hikmata Sulajmana.
Ponowna organizacja. Lata II wojny światowej 200px|right|thumb|Jusuf Salman Jusuf, znany szerzej pod partyjnym pseudonimem Fahd (Leopard) Wśród działaczy, którym udało się zbiec z Iraku, był Jusuf Salman Jusuf, który udał się do ZSRR i wrócił do kraju po trzech latach. Nowa Iracka Partia Komunistyczna od początku była jednak osłabiona przez wewnętrzne waśnie, wyodrębniło się z niej kilka frakcji. Początkowo była to mała liczebnie, niewiele znacząca organizacja. Jej siła zaczęła sukcesywnie rosnąć, odkąd sam Jusuf Salman Jusuf został sekretarzem generalnym w 1941. Nowych członków komuniści pozyskiwali początkowo głównie wśród miejskiej inteligencji, następnie z inicjatywy Jusufa zaktywizowali się w środowiskach robotniczych, nauczycielskich, a na mniejszą skalę w wojsku. Szczególną popularność zdobywali wśród Kurdów, którzy wierzyli, że wstępując do partii komunistycznej zyskają dla swojej walki narodowowyzwoleńczej poparcie radzieckie. Wśród Kurdów coraz żywsze stawało się poparcie dla radykalnej krytyki społecznej panującego systemu.
Partia wsparła zamach stanu Raszida al-Kilaniego w 1941 i popierała jego rząd. Następnie z niechęcią zaakceptowała obecność Brytyjczyków, sojusznika ZSRR, w Iraku, wbrew większości opinii publicznej, gdzie przeważyły nastroje antybrytyjskie. Pozwoliło to komunistom utrzymywać względnie poprawne relacje z kilkoma kolejnymi rządami Iraku i nadal zwiększać liczbę członków. W miarę narastania napięcia w stosunkach radziecko-brytyjskich komuniści ponownie zaczęli ostro krytykować Wielką Brytanię, jej wpływ na politykę iracką, oraz monarchię. W programie partyjnym z 1945 (Karta Narodowa) postanowiono zgodzić się na odstępstwa od ścisłego rozumienia marksizmu-leninizmu na rzecz programu "demokracji społecznej". Program ten ułatwił komunistom nawiązywanie współpracy z innymi lewicowymi organizacjami oraz pozyskiwanie nowych członków. Partia stale pozostawała nielegalna.
Represje Nuriego as-Sa’ida Natychmiast po II wojnie światowej komuniści współorganizowali w Iraku szereg robotniczych strajków i wystąpień, wywołanych bardzo trudną sytuacją ekonomiczną społeczeństwa. W ocenie elity rządzącej udział komunistów w ruchu strajkowym był dla nich jedynie wstępem do jeszcze szerzej zakrojonej radykalnej działalności. Stąd po objęciu po raz czwarty stanowiska premiera przez Nuriego as-Sa’ida partia stała się obiektem represji. Premier oskarżył komunistów o przyjmowanie pomocy z ZSRR oraz o kontakty z partiami komunistycznymi z Iranu i Turcji. Na fali antykomunistycznych represji w więzieniu znalazł się Jusuf Salman Jusuf, w 1947 skazany na śmierć, następnie na dożywotnie więzienie. W 1949 jego proces został wznowiony, a drugi wyrok śmierci tym razem wykonano. Straceni zostali także dwaj inni czołowi działacze: Zaki Basim oraz Muhammad asz-Szabibi. W tym samym roku miały miejsce także aresztowania szeregowych członków partii.
Po aresztowaniu i śmierci Jusufa kierownictwo partii przejęli Jahuda as-Siddik oraz Malik Sajif. Pod ich kierownictwem partia nawiązała bliskie kontakty z Demokratyczną Partią Kurdystanu i formacjami o programie panarabskim i narodowym. Współpraca ta załamała się jednak, gdy komuniści iraccy poparli podział Palestyny (zgodnie ze stanowiskiem ZSRR). Przedstawiciele partii brali udział w manifestacjach antyrządowych w 1948, przez co popularność organizacji wzrosła. Nowych zwolenników komuniści zyskali także dzięki udziałowi w protestach przeciwko zawarciu Paktu Bagdadzkiego w kolejnym dziesięcioleciu. Partia była nadal poddawana prześladowaniom przez władze irackie, a jej działacze trafiali do aresztów.
W 1950 komuniści iraccy na nowo zaczęli rozwijać działalność w środowiskach robotniczych. Utworzyli także organizację Bojowników o Pokój, która wzywała do zerwania przez Irak bliskich kontaktów z krajami Zachodu, zwłaszcza z Wielką Brytanią. Zyskała ona znaczne poparcie. W 1952 Bojownicy o Pokój weszli w skład opozycyjnej koalicji z kilkoma innymi ugrupowaniami o lewicowym i demokratycznym profilu, które łączyła przede wszystkim wrogość do rządu as-Sa’ida. W lutym 1957 komuniści pod kierownictwem bardziej umiarkowanego niż poprzednicy Husajna ar-Radiego weszli do Frontu Jedności Narodowej, kolejnej koalicji partii występujących przeciwko Nuriemu as-Sa’idowi i rządzeniu przez niego w sposób autorytarny, domagającej się demokratyzacji życia politycznego w Iraku, zniesienia stanu wyjątkowego i przestrzegania postanowień konstytucji.
Rewolucja 1958 r.
Iracka Partia Komunistyczna utrzymywała kontakty z ruchem Wolnych Oficerów i wiedziała o planowanym przez nich zamachu stanu. Już w czasie przewrotu 14 lipca 1958 jeden z jego przywódców, pułkownik Abd as-Salam Arif, wezwał sympatyków komunistów do wyjścia na ulice, by stworzyć na użytek opinii publicznej w kraju i za granicą wrażenie masowego poparcia dla zamachu stanu. Iracka Partia Komunistyczna pragnęła, w ramach tworzenia struktur nowego społeczeństwa po obaleniu monarchii, sformować dodatkowo organizację Oporu Ludowego, jednak sprzeciwił się temu kierujący Wolnymi Oficerami Abd al-Karim Kasim, po przewrocie najważniejsza osoba w państwie. Zgodził się natomiast, by komuniści utworzyli organizacje młodzieżowe, rolnicze, kobiece (Liga Obrony Praw Kobiet) i związki zawodowe. Iracka Partia Komunistyczna była najważniejszą organizacją popierającą sformowany po przewrocie rząd, chociaż sama nie miała w nim swoich przedstawicieli. Z komunistami sympatyzowało natomiast wielu urzędników i żołnierzy.
Program Irackiej Partii Komunistycznej (formalnie nielegalnej, gdyż partie zostały zlikwidowane, i działającej jedynie poprzez stowarzyszenia) po rewolucji 1958 r. pozostawał eklektyczny, członkostwo w organizacji nie oznaczało popierania koncepcji marksizmu-leninizmu. Iraccy komuniści skupiali się w swoich wystąpieniach na problemie istniejących w kraju nierówności społecznych, wyzysku ekonomicznego i niskich zarobków oraz złych warunków pracy, domagała się poszerzenia zakresu demokratycznych swobód. Ich poparcie dla Wolnych Oficerów, przejęcia przez nich władzy drogą zamachu stanu, a następnie autorytarnych rządów wynikało z przekonania, że jedynie armia może powstrzymać dotąd uprzywilejowane warstwy społeczne przed uciskiem pozostałych. Równocześnie wzywali do poprawy stosunków z ZSRR i wejścia z luźny, federacyjny związek z Syrią i Egiptem (w miejsce postulowanej przez panarabistów ścisłej unii - dołączenia przez Irak do ZRA).
Z czasem wpływ komunistów na sytuację w porewolucyjnym Iraku wzrósł do tego stopnia, że zaczął niepokoić także rządzącego krajem Kasima. Liczba członków partii wyniosła w 1959 25 tys. osób. W marcu 1959 po wiecu Bojowników o Pokój w Mosulu wybuchły zamieszki, a miejscowy garnizon podjął próbę zamachu stanu (udaremnioną następnie przy udziale samych aktywistów komunistycznych, wspólnie z siłami rządowymi). W mieście doszło do walk, podczas których konflikty polityczne nałożyły się na lokalne antagonizmy etniczne (arabsko-kurdyjskie) i społeczne (między chłopami i posiadaczami ziemskimi). Wspólnie z przywódcami miejscowych Kurdów komuniści dopuścili się w Mosulu przynajmniej kilkudziesięciu zabójstw na osobach uznanych za przeciwników rządu.
Komuniści organizowali coraz potężniejsze demonstracje uliczne i w maju 1959 wezwali Kasima do przeprowadzenia wyborów parlamentarnych oraz do dopuszczenia do rządu przedstawiciela partii. Pod wpływem tych żądań, jak również w celu ograniczenia wpływów panarabistów, Kasim mianował ministrami pierwszą w historii Iraku kobietę, działaczkę komunistyczną Nazihę ad-Dulajmi i dwóch sympatyków partii formalnie do niej nienależących. Równocześnie jednak postanowił ograniczyć wpływy komunistów, aby nie stracić poparcia drobnych posiadaczy i przedsiębiorców, jak również niechętnych rewolucyjnym ideom wojskowych.