Sennacheryb, właśc. Sin-ahhe-eriba (akad. Sîn-aḫḫē-erība; biblijny Sennacheryb, Sancherib, Sancheryb) – król Asyrii z dynastii Sargonidów, syn i następca Sargona II, ojciec i poprzednik Asarhaddona. Jego rządy datowane są na lata 705–681 p.n.e. (Frahm)Frahm E., Sīn-aḫḫē-erība, w: Baker H.D. (red.), The Prosopography..., s. 1113., ewentualnie 704–681 p.n.e. (Grayson)Grayson A.K., Assyria: Sennacherib and Esarhaddon (704–669 B.C.), w: The Cambridge..., s. 103..
Sennacheryb zasiadł na tronie asyryjskim po nagłej i niespodziewanej śmierci swego ojca Sargona II, który w 705 r. p.n.e. zabity został w jednej z bitewGrayson A.K., Novotny J., The Royal Inscriptions of Sennacherib, King of Assyria (704–681 BC), Part 1, seria The Royal Inscriptions..., s. 1.. Nowy król w chwili objęcia tronu miał ok. 40 lat i był bardzo dobrze przygotowany do pełnienia tej roli, gdyż Sargon II, wkrótce po tym jak samemu został królem Asyrii w 722 r. p.n.e., zaczął przydzielać mu, jako swemu najstarszemu synowi i wybranemu następcy, liczne ważne obowiązki o charakterze wojskowym i administracyjnym. Uzyskane wówczas doświadczenie bardzo przydało się Sennacherybowi w trakcie dwudziestu czterech lat jego panowania, zarówno przy zarządzaniu państwem, jak i przy dowodzeniu na polu bitwy. Władca ten wielokrotnie prowadził osobiście armię asyryjską na wyprawy wojenne i zlecił szereg wielkich projektów budowlanych w wielu asyryjskich miastach, przede wszystkim w Niniwie, którą przekształcił w wielką metropolię i uczynił nową stolicą asyryjską. Jego imię i czyny nigdy nie zostały zapomniane i przetrwały zapisane w późniejszych źródłach pisanych. Stało się tak, gdyż jeszcze długo po jego śmierci pamiętano mu, że to właśnie z jego rozkazu Asyryjczycy oblegli Jerozolimę (wydarzenie opisane w Biblii) oraz zniszczyli Babilon wraz z jego świątyniami. Sława (czy też niesława) Sennacheryba odżyła, gdy europejscy badacze w połowie XIX w. zaczęli odkrywać ruiny miast asyryjskich. Do dziś pozostaje on najbardziej znanym spośród asyryjskich królów wzmiankowanych w Biblii i źródłach klasycznych, będąc jednocześnie, obok Nabuchodonozora II, jedną z niewielu historycznych postaci starożytnego Bliskiego Wschodu, które zajęły poczesne miejsce w późniejszych tradycjach Aramejczyków (historia Ahikara), judaizmu, chrześcijaństwa, islamu (kampania przeciw Jerozolimie) oraz świata klasycznegoFrahm E., Sīn-aḫḫē-erība, w: Baker H.D. (red.), The Prosopography..., s. 1124.. thumb|Graniastosłup Taylora (ang. Taylor Prism) – gliniany zabytek w kształcie sześciobocznego graniastosłupa z zapisanymi na nim pismem klinowym rocznikami Sennacheryba; zbiory Muzeum Brytyjskiego w Londynie (nr inwent. BM 91032).
Źródła Źródła istotne dla zrekonstruowania panowania Sennacheryba podzielić można na dwie duże grupy: inskrypcje królewskie i teksty nie napisane z królewskiego punktu widzeniaFrahm E., Sīn-aḫḫē-erība, w: Baker H.D. (red.), The Prosopography..., s. 1117.. Spośród inskrypcji królewskich Sennacheryba najważniejszym rodzajem tekstów dostarczającym informacji historycznych są inskrypcje zapisane na glinianych cylindrach i graniastosłupach pochodzące w większości z Niniwy (ich liczne duplikaty odnaleziono też w Aszur). Teksty te, często zwane rocznikami Sennacheryba, zawierają zarówno szczegółowy opis jego kampanii wojennych, opisywanych zazwyczaj w chronologicznym porządku, jak i opis prowadzonych przez niego prac budowlanych. Dodatkowe informacje historyczne znaleźć też można w jego inskrypcjach królewskich zapisanych na glinianych i kamiennych tabliczkach, posągach byków i lwów, stelach, reliefach skalnych, blokach kamiennych i mniejszych przedmiotach, takich jak paciorki czy cegły. Teksty Sennacheryba pochodzą głównie z Niniwy, Aszur i kilku innych miejsc w Asyrii. Tylko dwie krótkie jego inskrypcje odnaleziono w Babilonii. Odniesienia do wydarzeń z czasów panowania Sennacheryba znaleźć też można w inskrypcjach jego następców Asarhaddona i Aszurbanipala oraz w inskrypcjach nowobabilońskiego króla Nabonida.
Pozostałe źródła dostarczające informacji o panowaniu Sennacheryba należą do wielu różnych kategorii tekstów. Jedną grupę stanowią teksty chronograficzne: listy królów, listy eponimów i kroniki. Szczególną wartość mają informacje zawarte w Kronice babilońskiej i w Asyryjskiej kronice eponimówGrayson A.K., Assyria: Sennacherib and Esarhaddon (704–669 B.C.), w: The Cambridge..., s. 105.. W zachowanych archiwach kancelarii królewskiej przetrwały listy z czasów panowania Sennacheryba, ale ich liczba jest o wiele mniejsza od liczby listów zachowanych z czasów jego poprzednika Sargona II czy jego następcy Asarhaddona. Dość duża jest za to liczba zachowanych dokumentów ekonomicznych i administracyjnych pochodzących z czasów jego panowania. Te z Niniwy zawierają ważne informacje o dostojnikach z otoczenia króla i do pewnego stopnia umożliwiają ocenę sytuacji ekonomicznej w Asyrii za rządów Sennacheryba. Do naszych czasów przetrwały również raporty astrologiczne w których znajdują się odniesienia do spraw politycznych i administracyjnych. Znanych jest też szereg dokumentów napisanych już po śmierci Sennacheryba, które nawiązują do wydarzeń z czasów jego rządów. W końcu należy też wspomnieć o wielu późniejszych tekstach zapisanych po aramejsku, hebrajsku czy grecku, które też dostarczają – pomimo występujących w nich zniekształceń i przeinaczeń – wiarygodnych informacji historycznych dotyczących panowania Sennacheryba. Dotyczy to w szczególności historii o Ahikarze oraz przekazów w Biblii, u Herodota i Berossosa. thumb|Jeden ze sposobów zapisu imienia Sennacheryb w piśmie klinowym: Sîn(d30)-aḫḫē(PAB.MEŠ)-erība(SU)
Imię Rodzime, akadyjskie imię tego władcy, brzmi Sîn-aḫḫē-erība i znaczy „Bóg Sin zastąpił braci”. Najczęściej spotykane w tekstach formy zapisu tego imienia to md30-PAB.MEŠ-eri-ba, (m)(d)30-PAB.MEŠ-SU, (m)d30-ŠEŠ.MEŠ-eri-ba, (m)d30-ŠEŠ.MEŠ-SU, mdEN.ZU-PAB.MEŠ-eri-ba, (m)dEN.ZU-ŠEŠ.MEŠ-eri-ba i mdEN.ZU-ŠEŠ.MEŠ-SU. Pewien dokument z Niniwy z ok. 670 r. p.n.e. zdaje się sugerować, iż nie można było nadać komuś imienia zmarłego króla Sennacheryba, gdyż czyn taki uważany był w Asyrii za świętokradztwo i karany próbą wodyGrayson A.K., Novotny J., The Royal Inscriptions of Sennacherib, King of Assyria (704–681 BC), Part 1, seria The Royal Inscriptions..., s. 1, przypis 2..
W Biblii, w której władca ten wzmiankowany jest w 2 Księdze Królewskiej (2 Krl 18:13; 19:16,20,36), 2 Księdze Kronik (2 Krn 32:1-2,9-10,22) i Księdze Izajasza (Iz 36:1; 37:17,21,37), jego imię uległo zniekształceniu i zapisywane było w następujący sposób:
Imię Sîn-aḫḫē-erībaw zapisie biblijnym Miejsce w Biblii 2 Księga Królewska(2 Krl 18:13; 2 Krl 19:16,20,36) 2 Księga Kronik(2 Krn 32:1-2,9-10,22) Księga Izajasza(Iz 36:1; Iz 37:17,21,37) zapis hebrajskiw Kodeksie Leningradzkim סַנְחֵרִיב /san·che·riv/Kodeks Leningradzki, 2 Księga Królów, rozdział 18 – tekst źródłowy i jego transliteracja na stronie www.biblehub.com [dostęp 2019-12-18].Kodeks Leningradzki, 2 Księga Królów, rozdział 19 – tekst źródłowy i jego transliteracja na stronie www.biblehub.com [dostęp 2019-12-18]. סַנְחֵרִיב /san·che·riv/Kodeks Leningradzki, 2 Księga Kronik, rozdział 32 – tekst źródłowy i jego transliteracja na stronie www.biblehub.com [dostęp 2019-12-18]. סַנְחֵרִיב /san·che·riv/Kodeks Leningradzki, Księga Izajasza, rozdział 36 – tekst źródłowy i jego transliteracja na stronie www.biblehub.com [dostęp 2019-12-18].Kodeks Leningradzki, Księga Izajasza, rozdział 37 – tekst źródłowy i jego transliteracja na stronie www.biblehub.com [dostęp 2019-12-18]. zapis greckiw Septuagincie Σενναχηρεὶμ (Sennacherim)Septuaginta, 2 Księga Królów, rozdział 18 – tekst źródłowy i jego tłumaczenie na stronie www.biblehub.com [dostęp 2019-12-18].Septuaginta, 2 Księga Królów, rozdział 19 – tekst źródłowy i jego tłumaczenie na stronie www.biblehub.com [dostęp 2019-12-18]. Σενναχηρεὶμ (Sennacherim)Septuaginta, 2 Księga Kronik, rozdział 32 – tekst źródłowy i jego tłumaczenie na stronie www.biblehub.com [dostęp 2019-12-18]. Σενναχηρεὶμ (Sennacherim)Septuaginta, Księga Izajasza, rozdział 36 – tekst źródłowy i jego tłumaczenie na stronie www.biblehub.com [dostęp 2019-12-18].Septuaginta, Księga Izajasza, rozdział 37 – tekst źródłowy i jego tłumaczenie na stronie www.biblehub.com [dostęp 2019-12-18]. zapis łacińskiw Wulgacie Sennacherib Sennacherib Sennacherib
W polskich przekładach Biblii stosowana jest zarówno forma imienia oparta na zapisie hebrajskim (Sancherib w Biblii poznańskiej i Przekładzie Nowego Świata, Sancheryb w Biblii warszawskiej), jak i forma oparta na zapisie greckim/łacińskim (Sennacheryb w Biblii Tysiąclecia, Uwspółcześnionej Biblii gdańskiej i Biblii warszawsko-praskiej):
Polskie przekłady Biblii Miejsce w Biblii 2 Księga Królewska2 Krl 18:132 Krl 19:16,20,36 2 Księga Kronik2 Krn 32:1-2,9-10,22 Księga IzajaszaIz 36:1Iz 37:17,21,37 Biblia Tysiąclecia Sennacheryb Sennacheryb Sennacheryb Biblia poznańska Sancherib Sancherib Sancherib Biblia warszawska Sancheryb Sancheryb Sancheryb Biblia warszawsko-praska Sennacheryb Sennacheryb Sennacheryb Uwspółcześniona Biblia gdańska Sennacheryb Sennacheryb Sennacheryb Przekład Nowego Świata Sancherib Sancherib Sancherib
Aramejski zapis imienia Sennacheryba ([sn]ḥrb) znany jest z zapisanego w tym języku listu z czasów panowania Aszurbanipala (tzw. ostrakon z Aszur)Holm T.L., Memories of Sennacherib..., s. 295, przypis 1.Fales F.M., New Light on Assyro-Aramaic Interference..., s. 195–196.. Jego imię (šnḫ’rjb) wymieniane jest też w napisanym w języku aramejskim w Egipcie dziele literackim Historia i przysłowia Ahikara (V w. p.n.e.)Holm T.L., Memories of Sennacherib..., s. 295..
Pod imieniem Σαναχάριβος (Sanacharibos) Sennacheryb wzmiankowany jest u Herodota (Dzieje II, 141). Kilkukrotnie o Sennacherybie wspomina również Józef Flawiusz (Starożytności żydowskie X, 1), u którego nosi on imię Σεναχείριμος (Senacheirimos)Józef Flawiusz, Starożytności żydowskie (Księga X, rozdział 1, sekcja 1) – tekst źródłowy i jego angielskie tłumaczenie na stronie www.perseus.tufts.edu [dostęp 2019-12-18].. Senacheirimos (Sennacheryb) i jego syn Asordanios (Aszur-nadin-szumi lub Asarhaddon) pojawiają się z kolei w Kronice Euzebiusza z Cezarei, we fragmencie opartym na przekazie Aleksandra Polihistora, który z kolei powoływał się na BerossosaVerbrugghe G.P., Wickersham J.M., Berossos and Manetho..., s. 54–55.. thumb|Przykład inskrypcji klinowej wymieniającej imię Sennacheryba wraz z niektórymi jego tytułami. Tekst w pierwszej linijce brzmi: „Sennacheryb, król świata, król Asyrii” (md30-PAB.MEŠ-SU MAN ŠÚ MAN KUR aš-šur)Grayson A.K., Novotny J., The Royal Inscriptions of Sennacherib, King of Assyria (704–681 BC), Part 2, seria The Royal Inscriptions..., s. 111.
Tytulatura