thumb|250px|Augustyn teolog. Najstarszy wizerunek Augustyna. Pochodzi z VI wieku i znajduje się w kaplicy przy sanktuarium Świętych schodów w pobliżu rzymskiej bazyliki św. Jana na Lateranie.
Teologia Augustyna z Hippony – refleksja teologiczna biskupa Hippony, Ojca Kościoła łacińskiego z przełomu IV i V wieku. Nauczanie biskupa Augustyna na temat grzechu pierworodnego i darmowego charakteru zbawienia prostujące błędy pelagian zyskało mu miano Doktora łaski.
Ogólna charakterystyka Refleksja teologiczna Augustyna miała charakter ściśle chrystocentryczny oraz eschatologiczny. Osoba i dzieło Chrystusa były dla biskupa Hippony punktem wyjścia zarówno dla analiz trynitarnych, teologii łaski, jak i jego nauczania o Kościele jako wspólnocie zbawienia, pielgrzymującej w doczesności i ożywianej nadzieją eschatologicznego spełnienia w zmartwychwstaniu. Również przedstawiając cnoty oraz zmagania chrześcijańskiego życia, Augustyn wychodził od refleksji nad Chrystusem.
U podstaw teologii Augustyna, ale także jego refleksji w innych dziedzinach, jak filozofia, pedagogika czy polityka, było przekonanie, że miłość stanowi cel i kryterium poznania intelektualnego. Miłość rozumiał jako nieodłączną od prawdy i prawego życia:
Przekonanie to – jak zwrócił uwagę Jan Paweł II – Augustyn przejął z Pisma Świętego, które całe mówi o Chrystusie i wzywa do miłościO Trójcy Świętej, ks. XIV, 10.13; PL 42,1047Por. .
W teologii Augustyna bardzo wyraźnie widać ideową bliskość wobec filozofii neoplatońskiej. Komentatorzy zgodnie jednak podkreślają, że jego refleksja rozumowa, podobnie jak u Ojców piszących przed nim, była ściśle podporządkowana wierze i przez nią korygowana. Augustyn wyraził to w następującej zasadzie, wypowiedzianej w jednej z homilii: Zrozum, byś uwierzył; wierz byś zrozumiał (Homilia 43,7; por. List 120,3; O Trójcy Świętej I,1.1.).
Pismo święte jako źródło Cała teologia Doktora Kościoła czerpała z jego egzegezy. «Doctrina christiana» była dla niego synonimem «doctrina de Scriptura sacra». Według opinii Ojca Lagrange'a, chociaż brak informacji historycznych i filologicznych, którymi dysponujemy obecnie był przyczyną licznych luk w egzegezie augustyńskiej, genialne intuicje oraz niezwykły «sensus Ecclesiae» w ogromnej części zrekompensowały tę słabość i pozwoliły Augustynowi odsłonić prawdziwe znaczenie bardzo niejasnych fragmentów biblijnychPor. M.J. Lagrange, Lés rétractations exégétiques de saint Augustin, w: Miscellanea Agostiniana, t. 2, Rzym 1931, s. 373–395; Por. J. Ries, La Bible chez Augustin et les Manicheéns cz. 2., „Revue des études augustiniennes” 9 (1963), s. 211; por. Por. K. Broszkowski OP, Warsztat egzegetyczny św. Augustyna i jego ukierunkowanie metafizyczne – rozdz. 1. pracy doktorskiej Świętość sakramentu małżeństwa wobec konsekwencji grzechu pierworodnego w nauczaniu św. Augustyna z Hippony, (maszynopis komputerowy) Warszawa: UKSW 2008, s. 30 oraz 46..
Metoda Augustyn mając swoje własne podejście do teologii, przyswoił sobie całą różnorodność metod i punktów patrzenia. Eugene TeSelle podał zestaw dyscyplin i metod obecnie wykorzystywanych oddzielnie, które Augustyn stosował równolegle: filozofia przyrody, krytyka filozoficzna, fenomenologia duszy (phenomenology of finite spirit), teologia racjonalna, teologia doktrynalna inaczej teologia historii zbawienia, teologia spekulatywna albo Glaubenslehre, teologia mistagogiczna albo mistyczna, etyka, eklezjologia, teologia kultury, politologia, logika i retoryka Wydanie marzec 2002: .. Augustyn był bardzo uniwersalnym teologiem, interesował się wieloma zagadnieniami, które z właściwą sobie dyscypliną intelektualną i precyzją rozumowania analizował. Jego podstawowa zasada głosiła, że wiedza, której dostarcza Objawienie nie może być sprzeczna z danymi dostarczanymi przez nauki czerpiące z doświadczenia, np. przyrodnicze czy matematyczne. Podejście to docenił jeden z luminarzy epoki Odrodzenia Galileusz. Szacunek biskupa Hippony dla danych nauk ścisłych – choć teologia była dla niego pierwszą z nauk – pokazuje następujący fragment. Augustyn komentuje w nim dwa źródła wiedzy na temat budowy sklepienia niebieskiego – Pismo święte i wiedzę astronomów:
Według Agostino Trapè Augustyn łączył umiejętnie zasady teologii z zasadami prowadzenia polemiki w czasie wieloletniej kontrowersji pelagiańskiej. Według włoskiego uczonego, metodę Augustyna można streścić w następujących stwierdzeniach. Biskup Hippony argumentował: nie na temat osoby, lecz na temat przedmiotu nie historycznie, lecz doktrynalnie nie na temat spraw marginalnych, lecz o tym co istotne nie filozoficznie, lecz teologicznie nie wycinkowo, lecz syntetycznie i całościowo nie od tego, co niejasne przechodząc do rzeczy oczywistych, lecz od tego, co jasne ku temu, co ciemne
Główne tematy Podstawową strukturę teologii Augustyna wyznacza, według Oliviera du Roy OSB oraz Goulvena Madeca AA, to co dostrzegł oczami duszy w czasie swego nawrócenia – Chrystus, wcielony Syn Boży jako pokorna i bezpieczna droga do „błogosławionej ojczyzny” (por. Wyznania VII,20).
Ogarnięcie i podsumowanie jego dzieła teologicznego, ze względu na obszerność prac i wypowiedzi Augustyna, które pozostawił po sobie, jest niezwykle trudnym zadaniem.
Starsza szkoła, znajdująca się pod wpływem teologii scholastycznej, próbowała wyodrębnić poszczególne tematy, na wzór traktatów wykładu uniwersyteckiego. Na przykład, według Eugène’a Portalié, reprezentującego tradycyjne podejście teologii systematycznej z początku XX w., najważniejsze tematy nauczania Augustyna są następujące: Bóg i dzieła Boże Doktor łaski Doktor Kościoła i jego teoria sakramentów Doktor miłości, czyli teologia moralna Teorie eschatologicznePor. .
Próbę systematyzacji nauczania Augustyna podjął również hiszpański teolog Francisco Moriones OAR. Uczony ten dostrzegł plan myśli teologicznej biskupa Hippony w wyjściu ludzkości od Boga i jej powrocie do Boga: Bóg jest źródłem naszego pochodzenia i do Niego mamy powrócić jak do naszego ostatecznego przeznaczenia. Historia zbawienia człowieka toczy się od początkowego pragnienia szczęścia, które Bóg umieścił w ludzkim sercu w raju, do pełnego zaspokojenia pragnienia posiadania Boga w mieście niebieskim: «Panie, uczyniłeś nas dla siebie, i nasze serce jest niespokojne, aż w Tobie spocznie» (Wyznania I,1.1). Teologię Augustyna o. Moriones podzielił na teologię umysłu i teologię serca. Celem teologii umysłu jest ukazanie boskiego planu zbawienia. Jej zadaniem jest to, by rodzić, karmić, chronić i wzmacniać zdrową wiarę, która prowadzi do prawdziwej szczęśliwości (por. O Trójcy Świętej XIV,1.3). Teologia serca uznaje, że rozum nie może być oddzielony od woli, od miłości. „Żadne dobro nie jest doskonale poznane, jeśli nie jest doskonale umiłowane” (Księga osiemdziesięciu trzech kwestii 83,35 /De diversis quaestionibus/). Stąd też wynika ascetyczny charakter teologii Augustyna, w której przebija nuta kosztowania dobra duchowego (łac. fruitio).
Ujęcie systematyczne refleksji Augustyna, według traktatów teologiczno-dogmatycznych, skrytykował Willliam Harmless SJ, należący do nowego, posoborowego pokolenia teologów zajmujących się teologią biskupa Hippony. Uznał, że „pozostawia ono fałszywe wrażenie, że Augustyn był teologiem systematycznym”. Według amerykańskiego uczonego, zbyt arbitralne, teoretyczne wyodrębnienie tematów nauczania Augustyna, wyrywa jego „teksty z ich naturalnego kontekstu, a raczej z ich wielu różnych kontekstów: literackiego, społecznego, historycznego i religijnego”. Nie były one przecież teoretycznymi rozprawami, lecz powstały dla bardzo konkretnych odbiorców, w konkretnych okolicznościach. Augustyn nie był akademickim teologiem, lecz duszpasterzem. Jego teologia jest więc owocem troski i sporów, które przeżywał w codzienności wspólnoty Kościoła, której był biskupem. Harmless postulował ukazanie całości nauczania Augustyna najpierw poprzez przedstawienie trzech najbardziej znanych dzieł: Wyznań, w których odczytywał swe życie przez „biblijne soczewki”. O Trójcy Świętej, w którym Augustyn nauczał jak poprawnie mówić „o Trójcy, którą jest Bóg”. Państwo Boże – w pierwszych dziesięciu księgach Augustyn odpierał „próżność bezbożnych”, w następnych dwunastu, opisał religię chrześcijańską i bronił jej.
Następnie należałoby omówić trzy najważniejsze kontrowersje: manichejską, donatystyczną i pelagiańską. W nich, oczywiście, zawierają się tematy związane z wiarą, łaską, Kościołem, Trójcą Świętą. Z kolei powinno się przedstawić jego wczesną refleksję filozoficzną, posługę biskupią, kaznodziejstwo, oraz wyjaśnianie Biblii (Egzegeza).
Bóg i dzieła Boże Tajemnica Trójcy Refleksja Augustyna na temat Trójcy jest ściśle powiązana z refleksją na temat Wcielenia. Rolę decydującą odegrało dla jej ukształtowania doświadczenie nawrócenia w 386 r., opisane w VII księdze Wyznań. Augustyn podejmował refleksję nad troistością Boga w pismach filozoficznych powstałych właśnie w tym okresie. By opisać tę tajemnicę, zanim przyswoił sobie klasyczny język teologiczny, spoglądał w kierunku terminów filozofii neoplatońskiej, poszczególnych hipostaz: źródła, intelektu, emanacji. Źródło (principium) to Ojciec, Intelekt to Syn. U neoplatończyków było to pochodzenie (processio) o charakterze podporządkowania. Augustyn przekształcił je w pochodzenie zachowujące doskonałą równość terminów (por. O porządku II,5.16; O życiu szczęśliwym 4,34). Augustyn podkreślał w Wyzanianiach kontrast między bezradnością i pychą dociekań filozoficznych, a możliwościami, jakie otwarł dla niego Chrystus, „fundament pokory”. Mówił o dostrzeganiu różnicy „między zarozumiałością a wyznaniem, między tymi, którzy wiedzą, dokąd należy iść, lecz nie znają wiodącej tam drogi, a tymi, którzy dobrze rozpoznają drogę do błogosławionej ojczyzny” (Wyznania VII,20).
Według Oliviera du Roya OSB, aby dostrzec genezę teologii trynitarnej Augustyna w pierwszych latach po nawróceniu, w okresie przed święceniami w 391 r., trzeba zbadać wiele triad, o których wspominał mówiąc o mądrości, szczęściu, porządku, wolnej woli itd. Augustyn zdawał się prowadzić w tle nieustannie refleksję nad tajemnicą Trójcy.
Już jako biskup Hippony rozwinął swoją teologię trynitarną w jednym z dzieł swego życia zatytułowanym O Trójcy Świętej. „Jako młody człowiek rozpocząłem, jako starzec wydałem” (iuvenes inchoavi, senex edidi) – napisał o swym dziele do biskupa Kartaginy Aurelisza w liście 174,1. W De Trinitate Augustyn ukazał najpierw, czerpiąc z Pisma świętego, jedność Trójcy i równość Osób i analizował fragmenty biblijne, które wyjaśniają i obalają zarzuty przeciwko boskości Syna i Ducha Świętego. W drugiej części swego dzieła, podejmując właściwą sobie refleksję spekulatywną Augustyn analizował ludzką wiedzę o Trójcy. Posłużył się do tego długą serią obrazów i analogii. W dalszym ciągu dzieła przyglądał się psychologicznej naturze człowieka, aby w duszy, drogą introspekcji odnaleźć obraz Trójcy. Odwoływał się do Księgi Rodzaju 1,26-27, gdzie mowa jest o tym, że człowiek został stworzony na obraz i podobieństwo Boga. Wnioskował, że natura ludzka w pewien sposób odzwierciedla wyciśniętą na nim boską pieczęć.
Teologia «obrazu Bożego» w człowieku