thumb|Mapa przedstawia ewentualny obszar Międzymorza. Jasna zieleń oznacza terytoria białoruskie i ukraińskie kontrolowane przez ZSRR po 1922 roku Międzymorze () – doktryna polityki zagranicznej nawiązująca do tradycji wielokulturowej Rzeczypospolitej Obojga Narodów, zakładająca utworzenie sojuszu państw Europy Środkowo-Wschodniej (obszaru obejmującego Europę Środkową i Wschodnią). Wywodzi się z polskiej myśli i praktyki politycznej okresu międzywojennego, opiera się na dobrowolności współpracy państw członkowskich, defensywnym charakterze, wspólnej obronie suwerenności i budowie podmiotowości, realizacji wspólnych interesów oraz szerokim charakterze współpracy opartym na solidarności państw Europy Środkowo-Wschodniej i inicjatywie Polski w budowaniu tego sojuszu Informacja o wydawnictwie na stronie cejsh.icm.edu.pl.. Docelowo do Międzymorza należeć miał obszar między morzami Adriatyckim, Bałtyckim a Czarnym („Morza ABC”), a konkretnie Polska, Litwa, Łotwa, Estonia, Białoruś, Ukraina, Czechosłowacja, Węgry, Rumunia, Jugosławia oraz ewentualnie Finlandia i Gruzja. Według zwolenników Międzymorza taki sojusz pozwoliłby uniknąć państwom go tworzącym dominacji Niemiec i Rosji.

Równocześnie Międzymorze było postrzegane przez część Litwinów jako ewentualne zagrożenie dla ich nowo powstałego, niepodległego państwa, zaś część Ukraińców uważało tę ideę za sprzeczną z ich niepodległościowymi dążeniami. Prócz tego sprzeciwiała się jej zarówno czerwona, jak i biała Rosja i większość zachodnich mocarstw z wyjątkiem Francji.

Idea Międzymorza uzupełniała się z inną geopolityczną wizją – prometeizmem, której założeniem był rozpad Imperium Rosyjskiego (potem ZSRR).

W wyniku wybuchu II wojny światowej wszystkie państwa i narody mające uczestniczyć w takiej federacji znalazły się w strefie wpływów ZSRR lub III Rzeszy.

Historia thumb|Rzeczpospolita Obojga Narodów w 1635 roku mały|Mapa posiadłości jagiellońskich Litwy, Polski, Сzechy i Węgier z uwzględnieniem krain wasalnych

Unia lubelska i Rzeczpospolita Obojga Narodów thumb|upright|left|Władysław II Jagiełło Unia polsko-litewska i sojusz militarny powstały jako reakcja na zagrożenie ze strony Zakonu Krzyżackiego. Pierwszy sojusz został ustanowiony w 1385 w wyniku ślubu króla Polski Jadwigi i wielkiego księcia litewskiego Jagiełły, który został królem Polski. W 1569 Korona Królestwa Polskiego i Wielkie Księstwo Litewskie na mocy unii lubelskiej utworzyły Rzeczpospolitą Obojga Narodów, stanowiącą unię realną tych państw. Rzeczpospolita Obojga Narodów istniała do roku 1795, czyli III rozbioru Polski.

W okresie istnienia Rzeczypospolitej Obojga Narodów, jak i podczas powstania styczniowego postulowano wyodrębnienie Księstwa Ruskiego, połączonego z Polską i Litwą unią realną w ramach Rzeczypospolitej Trojga Narodów.

Plan Czartoryskiego thumb|upright|Adam Jerzy Czartoryski W latach 1832–1861, pomiędzy powstaniem listopadowym a styczniowym, idea odnowienia wspólnoty polsko-litewskiej była popierana przez Księcia Adama Jerzego Czartoryskiego, działacza politycznego stojącego na czele konserwatywnego Hôtelu Lambert w Paryżu.

Czartoryski aspirował do odtworzenia – ze wsparciem francuskim, brytyjskim i tureckim – polsko-litewskiej wspólnoty sfederowanej z Czechami, Słowacją, Węgrami, Rumunią i wszystkimi Słowianami południowymi. Według niego, Polska mogłaby mediować w konfliktach między Węgrami i Słowianami oraz Węgrami a Rumunią. Koncepcja ta wydawała się możliwa do zrealizowania podczas Wiosny Ludów w latach 1848–1849, jednak przeszkodził w tym brak poparcia Zachodu, węgierskie konflikty z Czechami, Słowacją i Rumunią oraz wzrost niemieckiego nacjonalizmu.

Międzymorze Piłsudskiego thumb|upright|Józef Piłsudski Strategicznym celem Józefa Piłsudskiego była odnowiona wspólnota polsko-litewska oraz dezintegracja Imperium Rosyjskiego, a później ZSRR na podstawie różnic etnicznych (idea prometeizmu). Kwestia, czy Piłsudski był rzeczywiście zwolennikiem koncepcji federacyjnych, do dzisiaj jednak dzieli badaczy. W sierpniu 1923 roku w wykładzie wygłoszonym w Wilnie Piłsudski mówił: ja twierdziłem że iść tą drogą wydaje mi się niemożliwe. Zasad federacji nie da się zastosować na tych ziemiach. Przychodzimy wszak z bronią, co jest sprzeczne z zasadami federacji. Zresztą nie widziałem tutaj tych, który by do tej federacji chcieli przystąpić.

Opozycja Plan Piłsudskiego spotkał się ze sprzeciwem, zwłaszcza Rosji radzieckiej, w której interesy godziła idea Międzymorza. W założeniu Ententy bolszewizm był zagrożeniem tymczasowym, nie osłabiającym jej ważnego sojusznika, Rosji. Poza tym była ona niezadowolona z odmowy pomocy Białym przez Piłsudskiego. Jego plany zostały uznane za nierealne, zaś Polska miała się ograniczyć do terytoriów etnicznie polskich.

Upadek thumb|upright|Józef Beck W następstwie wojny polsko- bolszewickiej (1919-1921), koncepcja federacji państw Europy Środkowej i Wschodniej, w oparciu o Polskę i Ukrainę, straciła szanse realizacji.

Następnie Piłsudski rozważał federację lub sojusz państw nadbałtyckich i bałkańskich. W unii tej miały się zawierać Polska, Czechosłowacja, Węgry, Skandynawia, kraje bałtyckie, Włochy, Rumunia, Bułgaria, Jugosławia oraz Grecja – rozciągałaby się ona zatem nie tylko pomiędzy Bałtykiem a Morzem Czarnym, ale też Oceanem Arktycznym a Morzem Śródziemnym. Ten projekt również się nie powiódł: Polska miała napięte stosunki z Litwą i Czechosłowacją. Wprawdzie z resztą państw kontakty były pozytywne, jednak one same często były skłócone między sobą. Jedynym osiągnięciem był sojusz polsko-rumuński.

Piłsudski zmarł w 1935. Późniejsza wersja jego planów była podjęta przez ministra spraw zagranicznych, Józefa Becka, który to pod koniec lat 30. proponował powstanie „Trzeciej Europy”, czyli sojuszu Polski, Rumunii i Węgier.

Okres II wojny światowej thumb|upright|Władysław Sikorski Koncepcja Unii Środkowoeuropejskiej pomiędzy Bałtykiem, Morzem Czarnym, Adriatyckim i Egejskim została reaktywowana podczas II wojny światowej przez Rząd RP na uchodźstwie Władysława Sikorskiego. Pierwszym krokiem do jej zrealizowania były dyskusje prowadzone w 1942 między greckim, jugosłowiańskim, polskim i czechosłowackim rządem na uchodźstwie, dotyczące powstania grecko-jugosłowiańskiej i polsko-czechosłowackiej federacji. Spotkało się to z opozycją ZSRR i obojętnością lub wrogością aliantów.

Emigracja polityczna 1945–1989 Działająca głównie na terenie Wielkiej Brytanii emigracyjna piłsudczykowska Liga Niepodległości Polski postulowała ideę współpracy państw Europy Środkowo-Wschodniej, którą powinny podjąć władze Polski po odzyskaniu niepodległości. Utrzymywano stały kontakt z przedstawicielami emigracji ukraińskiej i litewskiejJan Józef Kasprzyk, Liga Niepodległości Polski, w: Encyklopedia Białych Plam, t. XI, Radom 2003, s. 142..

Międzymorze w myśli politycznej opozycji w PRL Do idei Międzymorza nawiązywały niektóre środowiska opozycji w PRL, przede wszystkim nurtu niepodległościowego (Konfederacja Polski Niepodległej, Liberalno-Demokratyczna Partia Niepodległość, środowisko pisma „Niepodległość”) i socjalistycznego (organizacja „Wolność Sprawiedliwość Niepodległość”)Polska i Międzymorze. Wokół dróg działania i programu przyszłości. Wrocław: Wydawnictwo Kret; Ruch Społeczny Solidarność 1986. i Polska Partia Socjalistyczna. Pojawiły się też samodzielne inicjatywy opozycyjne promujące tę koncepcje. Należy jednak zaznaczyć, że były one zdecydowaną mniejszością opozycyjnego spectrum politycznegoSzczepański Tomasz Wyspecjalizowane inicjatywy opozycji na rzecz Wschodu i problematyki narodowościowej w latach 1981–1989, w: „Mazowieckie Studia Humanistyczne” 12, 1-2, 2008..

W III RP Konfederacja Polski Niepodległej przyjęła Międzymorze za oficjalną koncepcję geopolityczną, co potwierdził IV Kongres KPN (Warszawa 1992). KPN współtworzyła Ligę Partii Krajów Międzymorza, powołaną w Kijowie w lipcu 1994 r. i grupującą partie niepodległościowe z Białorusi, Estonii, Litwy, Łotwy, Polski i UkrainyTenże, „II Kongres Ligi Partii Krajów Międzymorza” w: „Gazeta Polska KPN” 225-226, 25 VI – 8 VII 1995.. Jej trzy kongresy odbyły się w latach 1995–1997, a zamarła pod koniec lat 90. wskutek przemian politycznych w regionie i marginalizacji jej animatorówTenże, Międzymorze – zapomniana idea niezależności narodowej i stabilizacji regionalnej, „Magazyn Obywatel” 3 (29), 2006..

Do idei tej nawiązywały niektóre niepolityczne inicjatywy społeczne, podejmujące problematykę Europy Środkowej – jak utworzone przez osoby związane m.in. z Solidarnością Walczącą i Liberalno Demokratyczną Partią „Niepodległość” Fundacja Wschodnia „Wiedza” (1990 r. – Piotr Hlebowicz, Piotr Pacholski) czy nastawiony na współpracę w szczególności z Tatarami Krymskimi i Kazańskimi Instytut im. Gen. Macieja Sulkiewicza (1991 r.). Do tej kategorii należało też istniejące od 1988 r. „Towarzystwo Pomost”T00453 Towarzystwo Pomost Warszawa – Encyklopedia Solidarności., które na początku lat 90. uruchomiło efemeryczne wydawnictwo „Międzymorze”Skaradziński Bohdan „Małe książeczki z wielkim morałem”, w: „Rzeczpospolita” 6–7 kwietnia 1991.; a także Stowarzyszenie Współpracy Narodów Europy Wschodniej „Zbliżenie” (prezes prof. Jerzy Damrosz). Inicjatywy te zanikały głównie z powodu trudności finansowych.

Krytyka Wiodącą rolę w projektowanym sojuszu piłsudczycy wyznaczali Polsce, przypisując jej pozycję inicjatora i „centrum” podejmującego najważniejsze decyzje. Budziło to obawy sąsiadów, a megalomania części polskiej klasy politycznej i mit Polski jako mocarstwa bywały odczytywane jako dążenie do odbudowy „Polski jako imperium”, co podawało w wątpliwość opłacalność udziału w Międzymorzu. W ukraińskiej myśli politycznej federację Piłsudskiego uznawano za sprzeczną z dążeniami niepodległościowymi i za formę podporządkowania ziem ukraińskich, tym bardziej że większość projektów obejmowała jedynie Polskę, Litwę i Białoruś. Ceną sojuszu Piłsudski–Petlura było oddanie Galicji Wschodniej i zachodniego Wołynia Polsce, co część ukraińskich elit uznała za zdradę, a pamięć wojny polsko-ukraińskiej i traktatu ryskiego utrwaliła nieufność wobec polskich projektów.

Ukraińska myśl geopolityczna rozwijała własną oś bałtycko-czarnomorską, odrębną od Międzymorza. Projektowana przez Stepana Rudnyckiego i Mychajła Hruszewskiego federacja bałtycko-pontyjska miała opierać się na Ukrainie, z wyłączeniem Polski jako elementu obcego, a Jurij Łypa w doktrynie czarnomorskiej kierował tę oś ku Bułgarii i Turcji. Badacze ukraińscy podkreślają, że pojęcie „Intermarium” jest dla ukraińskiej tradycji obce i wieloznaczne, a w ujęciu akademickim bywa analizowane jako „wyobrażenie geopolityczne” oparte na relacji między peryferiami a centrum.

Znaczenie współczesne Międzymorze pozostaje przede wszystkim historyczną koncepcją geopolityczną, która nigdy nie została w pełni zrealizowana. We współczesnej polityce zagranicznej Polski jego głównym nawiązaniem jest Inicjatywa Trójmorza, wdrażana po 2015 roku i przedstawiana jako odwołanie do międzywojennej idei, choć w innym kształcie instytucjonalnym i z udziałem państw należących już do Unii Europejskiej i NATO.

Badacze podkreślają, że formaty takie jak Grupa Wyszehradzka czy Trójmorze różnią się od historycznego Międzymorza logiką działania, a samo pojęcie bywa stosowane zbyt szeroko. Zainteresowanie współpracą regionalną w Europie Środkowej wzrosło wraz z postrzeganiem zagrożenia ze strony Rosji po 2014 roku, a po pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę w 2022 roku silniej akcentowano wymiar bezpieczeństwa, w tym rolę infrastruktury podwójnego zastosowania (np. Via Carpatia czy kolejowy projekt Rail-2-Sea) dla mobilności wojsk na wschodniej flance NATO.

Jako koncepcja geopolityczna Międzymorze funkcjonuje zatem dziś nie jako projekt jednego sojuszu, lecz jako punkt odniesienia w debacie o podmiotowości i współpracy państw Europy Środkowo-Wschodniej wobec nacisków ze strony większych mocarstw.

Zobacz też Inicjatywa Środkowoeuropejska Trójmorze

Przypisy