thumb|Położenie stanowiska archeologicznego Wairau Bar (czerwony punkt) w Nowej Zelandii Wairau Bar, również Te Pokohiwi – stanowisko archeologiczne położone około 10 km na wschód od miasta Blenheim na Wyspie Południowej (Nowa Zelandia). Skatalogowane jest w New Zealand Archaeological Association Site Recording SchemeNew Zealand Archaeological Association Site Recording Scheme jest krajowym stowarzyszeniem powołanym w 1958 roku, którego zadaniem jest rejestrowanie i zbieranie informacji nt. stanowisk archeologicznych. Źródło: (pol. Nowozelandzki Związek Archeologiczny ds. Rejestracji Stanowisk) pod numerem P28/21. Stanowisko odkryte w 1939 roku usytuowane jest na północnym krańcu ośmiokilometrowej ławicy, która rozciąga się pomiędzy White Cliffs na południu a ujściem rzeki Wairau River na północy.
Wairau Bar odgrywa kluczową rolę w badaniach nad poznaniem prehistorii Nowej Zelandii. Na stanowisku zostały odnalezione jedne z najstarszych śladów działalności MaorysówW literaturze nowozelandzkiej często stosuje się termin moa hunter (pol. łowcy moa) dla określenia pierwszych mieszkańców Nowej Zelandii. na Nowej Zelandii. Odkryto łącznie 44 miejsca pochówku oraz liczne artefakty (m.in.: topory, błystki, noże krzemienne, szydełka), a także liczne kości zwierząt, w tym wymarłych gatunków (m.in. ptaków moa, orła Haasta, polinezyjskiego psa kurī, tracza auklandzkiego). Stanowisko datowane jest na okres od 1285 do 1300 roku n.e. i jest najstarszą znaną osadą ludzką na Nowej Zelandii. Badania artefaktów, jak i genetyczne potwierdzają, że Nowa Zelandia została zaludniona przez ludy zamieszkujące wschodnią część Polinezji (m.in.: Wyspy Cooka, Markizy, Wyspy Towarzystwa).
Wykopaliska na stanowisku prowadzono w trzech okresach: 1942–1959Z przerwami w latach: 1946, 1948, 1953, 1954, 1957 i 1958., 1963–1964 i ostatnie w latach 2008–2009. Powierzchnia stanowiska szacowana jest na 11 ha, od początku prowadzonych prac przebadano raptem 16,87 a.
Historia wykopalisk Odkrycie Pierwsze znaleziska na stanowisku Wairau Bar sięgają lat 20. XX wieku i dokonywane były przez lokalnych entuzjastów wykopalisk, w których trakcie odnaleziono liczne artefakty, jak i szczątki wymarłej fauny. W 1925 roku rodzina rolnicza państwa Eyles podczas orania ziemi znalazła artefakty i – jak ówcześnie uważano – kości bydła (przypuszczalnie były to kości moa). Odkrycie to zainteresowało lokalnych poszukiwaczy, w szczególności Williama J. Elvy'ego, Herrica Timmsa i Dona Marcha, którzy prowadzili poszukiwania za pomocą wideł. W styczniu 1939 roku uczeń Jim Eyles dokonał odkrycia pierwszego grobu na stanowisku w Wairau BarDopiero badania prowadzone przez Rogera Duffa i przedstawione w jego pierwszej publikacji pt. Moa-hunters of the Wairau (1942) ustaliły, że są to miejsca pochówków związane z wczesną kulturą maoryską., który znajdował się około 90 m od jego domu. W skład grobu wchodziły ludzkie szczątki oraz jajo moa i naszyjnik wykonany z kości wielorybiej. Ostatecznie jajo i naszyjnik zostały odkupione przez Dominion MuseumObecna nazwa Muzeum Narodowe Nowej Zelandii Te Papa Tongarewa (ang. Museum of New Zealand Te Papa Tongarewa). od państwa Eyles. Drugi pochówek, odkryty w 1942 roku także przez Jima Eylesa, przykuł uwagę etnologa Rogera Duffa z Canterbury Museum, który razem z Eylesem prowadził wykopaliska w kolejnych latach.
Wykopaliska w latach 1942–1959 thumb|Pies rasy kurī na fragmencie obrazu pt. War Speech autorstwa Augustusa Earle z 1838 roku Formalne badania na terenie stanowiska archeologicznego w Wairau Bar rozpoczęły się dopiero w 1942 roku wraz z odkryciem kolejnych miejsc pochówków. Analiza grobów prowadzona przez Rogera Duffa przyczyniła się do pierwszych publikacji naukowych na temat Wairau Bar. Drugi grób został odnaleziony przez Jima Eylesa w marcu 1942 roku, w pobliżu pierwszego grobu. Roger Duff o znalezisku dowiedział się z lokalnej gazety The Marlborough Express, a następnie nawiązał kontakt z Eylesem, który po odnalezieniu kolejnych pochówków miał kontaktować się z Duffem. Pierwszym opisanym przez Rogera Duffa pochówkiem było znalezisko numer trzy w kwietniu 1942 roku. Do końca 1942 roku Eyles natrafił jeszcze na cztery pochówki (odkrycia dokonane zostały w maju) oraz kości moa, muszle małży i ostryg, kamienne piece oraz ślady węgla drzewnego. Liczne badania zostały przeprowadzone w 1943 roku, w których trakcie natrafiono na pięć pierścieni wykonanych z organizmów bentosowych, zaliczanych do gromady łódkonogich, fragmenty haczyków oraz dwa kawałki nefrytu. W lutym tego samego roku Duff znalazł pierwsze kości psa kurī i odłupków znajdujących się 20 cm pod powierzchnią gruntu. Do końca 1943 roku badacze natrafili na 13 nowych pochówków. Cztery z nich zlokalizowane były na niskim grzbiecie w południowo-wschodniej części badanego terenu. W grobach odnaleziono dodatkowo paleniska, spalony wisiorek z kości wielorybiej, zęby rekinów, skorupki jaj i kręgi grzbietowe ptaków moa. W 1944 roku Eyles i Duff zlokalizowali tylko jeden nowy pochówek, który został uprzednio uszkodzony w trakcie prowadzonej orki. Eyles i Duff w 1945 roku odkryli osiem nowych pochówków – łączna ich liczba w tamtym okresie wynosiła już 29. Ponadto natrafiano na nowe artefakty: kości fok, noże krzemienne, szydełka, złamaną tabliczkę i ścięte zwierzęce kości. W 1947 roku prace były prowadzone tylko przez Jima Eylesa, który odkrył 190 artefaktów.
thumb|Artefakty odnalezione na stanowisku Wairau Bar (kolekcja Canterbury Museum) W 1950 roku Jim Eyles został włączony do personelu badawczego Canterbury Museum. Podczas prowadzonych prac natrafiono po raz pierwszy na szkielety szczurów polinezyjskich, odnaleziono elementy do połowów ryb (części haczyków, błystkę i kołowrotek) i topór. Napotkano na ślady zagłębień z popiołem, które prawdopodobnie były wykorzystywane jako paleniska; ponadto natrafiono na 15 kręgów moa i przewiercony ząb walenia z rodziny morświnowatych. Od 26 grudnia 1951 do 18 stycznia 1952 roku Eyles razem z wolontariuszami (D. Millar, H. Dephoff i G. Palmer) odkopali siedem nowych pochówków w Wairau Bar, a ich łączna liczba wzrosła do 36. W styczniu 1952 roku zidentyfikowano nowe obiekty archeologiczne, w tym dwa wyposażone w małe kominki. Dalsze prace archeologiczne były kontynuowane w 1955 roku, wówczas na stanowisko powrócił Roger Duff z doktorem Robertem BellemDr Robert Bell (ur. 1914, zm. 2006) – amerykański archeolog, zajmował się badaniami dendrochronologicznymi z University of Oklahoma.. Głównym celem badań prowadzonych w tym roku było odnajdywanie i opisywanie obiektów archeologicznych. Do końca 1956 roku liczba odnotowanych grobów wzrosła do 40, trzy z odkrytych pochówków zostały odnalezione indywidualnie przez Eylesa, a jeden we współpracy z Michaelem Trotterem. Kolejne prace archeologiczne prowadzone były w 1959 roku przez zespół z Canterbury Museum głównie w południowej części stanowiska gdzie natrafiano jeszcze na cztery nowe pochówki, zwiększając ich liczbę do 44. Geolog Harold Wellman wykonał pierwszą stratygrafię badanego obszaru i wyróżnił 8 poziomów.
+ Stratygrafia Wairau Bar według H. Wellmana Warstwa OpisA Najgłębsza warstwa, zbudowana z luźnego i drobnego żwiru, prawdopodobnie pochodzenia morskiego.A1 Zdeponowany morski piasek, przykryty żwirem.B Warstwa w postaci soczewki, pomiędzy warstwą A i C.C Główna warstwa zawierająca liczne kości moa.D Cienka warstwa w postaci soczewki, zbudowana z mułu.E Cienka warstwa, znajdująca się tuż nad warstwą D, około 2,5 cm grubości.F Warstwa w której zdeponowane zostały skamieniałości mięczaków z gatunku Austrovenus stutchburyi.G Najpłytsza warstwa w której zostały zdeponowane osady aluwialne.
Wykopaliska w latach 1963–1964 W grudniu 1963 roku Canterbury Museum wznowiło wykopaliska na terenie Wairau Bar, które trwały do stycznia następnego roku. Prace w latach 60. XX wieku prowadzone były przez zespół Owena Wilkesa i dotyczyły dokładniejszego rozpoznania stratygraficznego terenu. Prace prowadzono w trzech różnych miejscach. Pierwsze zlokalizowane było na skraju laguny (oznaczone jako A4/B4 Trench); drugie miejsce bezpośrednio przylegało do miejsca, gdzie odnaleziono pierwsze pochówki (oznaczone jako E2 Trench); natomiast trzecie miejsce usytuowane było wzdłuż zachodniego krańca grzbietu głównej plaży (oznaczone jako Pit E Trench).
+ Stratygrafia na stanowisku A4/B4 Trench według O. Wilkesa Warstwa Opis1 Warstwa najgłębsza zbudowana z frakcji żwirowej, od strony morza z większym udziałem frakcji piaszczystej. Pochodzenia prawdopodobnie morskiego co sugerowane jest nachyleniem warstwy od strony morza pod kątem 0 – 10° oraz obecnością muszli małży i wąsonogów. Dodatkowo w warstwie występują skały wulkaniczne, które zostały naniesione przez rzeką Awatere River. Datowanie pumeksu pozwoliło oszacować wiek utworzenia warstwy na około 200 rok n.e.2a Warstwa zbudowana z błotnistego piasku, która sprzyjała zachowaniu się artefaktów w dobrym stanie.2b Warstwa zbudowana z chropowatego, błotnistego piasku o odcieniu szarym. Górna i dolna część warstwy nachylone były w kierunku wschodnim co świadczy o obecności w tym miejscu ujścia rzeki. Obecność mięczaków z gatunku Aulacomya atra.3a Warstwa zbudowana z frakcji piaszczystej i żwirowej o odcieniu brązowym. Obecność kości i odłupków.3b Warstwa cechuje się występowaniem nielicznych artefaktów, natomiast odnaleziono w niej rumowisko kości moa, kości fok, części skorupiaków oraz węgiel drzewny.4 Główna warstwa, nosząca ślady orki, zbudowana z żwiru o rozmiarach od 4 do 64 mm. Występują artefakty, oraz ślady działalności ludzkiej (ślady zatopionego paleniska), obecność kości i muszli zwierząt.5 Warstwa przypowierzchniowa, zbudowana z mułu wraz z domieszką żwiru.
Na stanowisku E2 Trench podczas prowadzonych wykopalisk odkryto miejsca po co najmniej 10 piecach, a w skład artefaktów weszły następujące przedmioty: pięć toporów, haczyki, błystki, pierścienie wytworzone ze skorup mięczaków łódkonogich, pocięte kości ptaków oraz odłupki wytworzone z obsydianu i rogowca. Celem prowadzonych wykopalisk w pobliżu grobów od nr 1 do 7 było wyjaśnienie stratygraficznych relacji zachodzących pomiędzy pochówkami. Jednak ze względu na brak nowych śladów pochówków, nie udało się wyjaśnić tej relacji. Stanowisko Pit E Trench cechowało się występowaniem kamiennych pieców oraz niewielu odłupków kamiennych i kości zwierząt.
Wykopaliska w latach 2008–2009 thumb|Czaszka ptaka moa