Badania etnograficzne, także badania terenowe oraz metody terenowe (nazwa stosowana tylko dla badań przeprowadzanych w środowisku naturalnym lub rutynowym, „na miejscu”) – badania służące pozyskiwaniu danych etnograficznych, polegające na obserwacji i opisie zachowań danego społeczeństwa bądź grupy w jej środowisku naturalnym, rutynowym (praca, dom, szkoła itp.), sposobu życia i kultury, oraz analizie życia społecznego dążącej do detalicznego i szczegółowego opisu ich rzeczywistości społecznej. W badaniach etnograficznych mniejsze znaczenie ma wyjaśnianie i interpretacja. Badania powinny odbywać się przez ciągły czas (możliwie jak najdłuższy), aby „zatopić się” w życie codzienne.
Metody badań etnograficznych Metodyka to zestaw praktycznych metod. Łączy się z wyborami przypadków, metod gromadzenia danych, form analizy danych, których dokonujemy na etapie planowania i realizacji przedsięwzięcia badawczegoSilverman, D., Prowadzenie badań jakościowych, Warszawa: PWN 2009, s. 435.. Z kolei etnometodologia to podejście do badań społecznych, które skupia się na sposobie wytwarzania, podtrzymywania i zmiany poczucia rzeczywistości przez daną grupę społeczną niż konkretną treścią tego poczuciaAngrosino M., Badania etnograficzne i obserwacyjne, Wydawnictwo Naukowe PWN: Warszawa 2010, s. 174..
Historia Początki badań etnograficznych wywodzą się z czasów wielkich filozofów, jednak jej największy rozkwit przypada na koniec wieku XIX. Przełomowym momentem etnografii było zapoczątkowanie przez Wincentego Pola badań terenowych, w których dużą wagę przywiązywał do zróżnicowania regionalnego i wyznaczania granic grup etnograficznych. Antropologowie badający małe, często odizolowane od innych, grupy społeczne zauważyli, że wcześniejsze badania nie miały większego sensu, jeśli odbywały się bez kontaktu z grupą badaną. Jednymi z pierwszych krajów, prowadzących nowoczesne badania terenowe była Wielka Brytania. Badacze „szkoły brytyjskiej” reprezentowanej np. przez Bronisława Malinowskiego (badania na wyspach Trobrianda na Pacyfiku) czy Alfreda Radcliffe-Browna skupiali się w badaniach na terenach kolonii brytyjskich w Afryce i terenach Oceanii. Szczególnym zainteresowaniem cieszyły się tereny, które wydawały się wtedy odizolowane całkowicie.
Natomiast w amerykańskiej szkole antropologii kulturowej skupiano się głównie na badaniach ludów z północnych terenów Ameryki. Proces ten zapoczątkowali latach 30. i 40. XX w. amerykańscy badacze z Wydziału Socjologii Uniwersytetu Chicago, stąd często stosowane wobec nich określenie „szkoła chicagowska”. Przedstawiciele tej szkoły przeprowadzili liczne obserwacje północnoamerykańskich społeczności lokalnych, stowarzyszeń i wspólnot sąsiedzkich. Najważniejszym ówczesnym badaczem antropologii amerykańskiej był Franz Boas – zwolennik relatywizmu, twórca historyzmu boasowskiego; to dzięki niemu możemy mówić o kolejnych bardzo dobrych badaczach antropologii kulturowej w USA np. Ruth Benedict czy Edward SapirDeliege R., Historia antropologii: szkoły, autorzy, teorie, Oficyna Naukowa, Warszawa 2011, s. 108..
Z początkami badań w wieku XIX i XX wiążą się początki badań terenowych, a co za tym idzie, podział na obserwację uczestniczącą i nieuczestniczącą, oraz wielomiejscową. Etnografia ma na celu badanie często konkretnego problemu. Ważne jest, aby nie zakładać z góry możliwych wyników.
Wraz z rewolucją technologiczną i pojawieniem się takich narzędzi jak dyktafon, kamera i aparat, sami badacze przestali się ograniczać jedynie do prowadzenia tekstualnych dzienników badawczych. Współcześnie coraz łatwiejszy i szybszy dostęp do najodleglejszych zakątków świata powoduje, że badania są bardziej przystępne. W dzisiejszych czasach również w mniejszym stopniu konkretne kraje są przypisane konkretnym narodowościom. Dzięki wszechobecnemu procesowi globalizacji mamy do czynienia z licznymi migracjami, a rdzenni mieszkańcy niestety już nie są tak „wyraźni” jak kiedyś. Wraz z pojawieniem się Internetu w grę weszła obserwacja on-line. Pierwotnie badania etnograficzne były prowadzone w grupach, gdzie warunki ich życia były naturalne. Z czasem przeradzało się to w badania wszystkich grup społecznych, które można zbadać.
Tradycja badań etnograficznych wywodzi się z antropologii. Różnorodność cech ludzkich interesowała badaczy od dawna. Jako początki antropologii można uznać teksty Herodota z V w. p.n.e., w których po raz pierwszy opisano różnice fizyczne w wyglądzie ludzi różniących się pochodzeniemMalinowski A., Strzałko J., Antropologia, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Poznań 1989, s. 13.. Natomiast samo słowo antropolog zostało po raz pierwszy użyte przez Arystotelesa, jako określenie ludzi zajmujących się człowiekiem. Przez lata antropologowie zajmowali się badaniem ewolucji ludzkiego ciała. Podzielono gatunek ludzki na pięć ras: kaukaską, mongolską, etiopską, amerykańską i malajską w roku 1775. Zaczęto tworzyć towarzystwa antropologiczne oraz katedry. Jako pierwszego Polaka zajmującego się antropologią uznaje się Jana z Głogowa, profesora na Uniwersytecie Jagiellońskim w XV w.Malinowski A., Strzałko J., Antropologia, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Poznań 1989, s. 17. Z czasem zaczęto prowadzić badania terenowe próbując badań poszczególne kultury na całym świecie. Stąd możemy mówić o powiązaniu antropologii z etnografią, czyli współpracy przy opisywaniu ludności. W 1881 r. wydano pierwszy podręcznik antropologiczny – służący jako źródło nauki dla wielu ludziDeliege R., Historia antropologii: szkoły, autorzy, teorie, Oficyna Naukowa, Warszawa 2011, s. 37..
Badania etnograficzne Bronisława Malinowskiego Polski uczony Bronisław Malinowski, zaliczany do najważniejszych antropologów I poł. XX w., wysoko cenił badania terenowe. Jego prace, takie jak: Życie seksualne dzikich w północno-zachodniej Melanezji i Argonauci zachodniego Pacyfiku, są owocem dwóch ponadrocznych pobytów na wyspach Trobriandzkich na Pacyfiku i prowadzonych tam przez niego badań zamieszkujących je społeczności. Do dziś są one uważane za wzorcowe przykłady badań terenowychAngrosino M., Badania etnograficzne i obserwacyjne, Wydawnictwo Naukowe PWN: Warszawa 2010, s. 24–25, 147., a jego dzienniki wydane w 1967 r. – źródłem informacji o warsztacie badawczym.
Etnografia stosowana Polega na wykorzystywaniu metod i wyników badań etnograficznych w badaniach innego rodzajuAngrosino M., Badania etnograficzne i obserwacyjne, Wydawnictwo Naukowe PWN: Warszawa 2010, s. 174 „etnografia stosowana”., np. badaniach konsumenckich, marketingowych, socjologicznych. Oprócz korzyści dla samej etnografii badania takie służą innym dziedzinom życia społeczno-ekonomicznego i bywa, że są zlecane przez organy i instytucje państwowe, samorządowe i organizacje społeczne.
Badania jakościowe Badanie takie odbywa się często w środowisku naturalnym w celu zaobserwowania jak największej ilości danych dobrej jakości. Ma na celu zabranie materiału nie wytworzonego sztucznie. Nie powinno się zakładać, że ta metoda jest nadrzędna, czasami badania ilościowe, w zależności od konkretnego badania są bardziej wiarygodne. Głównym celem jest uporządkowanie kategorii i tego, jak żyją ludzie oraz jak tworzą świat wokół siebieKvale, Steinar, Prowadzenie wywiadów, Warszawa: PWN 2010, s. 11.. Ważne jest badanie kontekstu zachowań, interakcji i tworzenie hipotez badawczych.
Wywiad etnograficzny Jest jedną z najbardziej znanych metod badawczych. Ma charakter konwersacyjny i polega na zbieraniu określonych wcześniej informacji. Ma on charakter otwarty i toczy się w formie rozmowy. Występuje często jako dopełnienie badań terenowych. Wyróżnia się kilka form wywiadu: otwarty, pogłębiony, częściowo ustrukturalizowany, genealogiczne, „historia mówiona”. Istnieje też kilka rodzajów. takich jak: wywiad focusowy (dyskusja według ustalonego kwestionariusza – kilku informatorów oraz moderatorów), ankiety, indywidualny.
Formułowanie pytań wymaga podejścia indywidualnego do grupy, bądź respondenta. Muszą być ułożone tak by były zrozumiałe do danego informatora. Język musi być przystępny bez pojęć naukowych – jeśli się pojawi należy umieścić tłumaczenie. Badania powinny być autorskie bez pytań sugerujących.
Techniki badań jakościowych Zogniskowany wywiad grupowy (focus) – dyskusja prowadzona przez przeszkolonego moderatora (lub kilku). Ma na celu uzyskanie odpowiedzi na wcześniej ułożone pytania oraz wywiązanie się dyskusji na dany temat. Odbywają się zazwyczaj w miejscu neutralnym dla wszystkich uczestników, zazwyczaj jest to kilka osób. Wyniki badania są efektem wypowiedzi i oddziaływania na siebie wszystkich informatorów (dynamika grupy). Transkrypcja z badania jest wnikliwie analizowana, a następnie powstaje raport końcowy wraz z rekomendacjami. Stosowane często jako uzupełnienie badań ilościowych. Uczestnicy dyskusji mogą wpływać na pozostałych, bądź zostać zdominowani przez jednego respondenta. Taki wywiad trwa od godziny zazwyczaj do dwóch – w międzyczasie następuje przerwa. Indywidualne wywiady pogłębione – wywiad z jednym respondentem na wcześniej ustalony temat w celu uzyskania odpowiedzi na dane zagadnienia. Przeprowadzane w domu informatora lub miejscu publicznym. Zostaje on nagrywany lub w niektórych przypadkach zapisywany, a później transkrybowany. Diada – wywiad prowadzony jednocześnie z dwoma respondentami. Triada – wywiad prowadzony z trójką uczestników, jest to połączenie diady i zogniskowanego wywiadu grupowego. Diada heterogeniczna – ma na celu konfrontację przeciwnych poglądów czy opinii dwóch respondentów.
Kilkudniowe badania etnograficzne – zadaniem badacza jest spędzenia jak największej ilości czasu z respondentami. Główne założenia tego typu metodologii to całkowity brak oddziaływania badacza, który ma za zadanie „wtopić się” w życie codzienne respondentów i uczestniczyć w czynnościach wykonywanych przez domowników (obserwacja uczestnicząca). W efekcie dochodzi do zminimalizowania bariery badacz – rozmówca, a otrzymane informacje stanowią unikalny i bogaty materiał badawczy.
Badania ilościowe Skoncentrowane są na liczbie przeprowadzanych badań. Odbywają się przy mniejszym nakładzie czasu. Służy do analiz porównawczych i statystycznych. Jeśli chodzi o etnografię, to najpopularniejszą formą są ankiety, obecnie coraz częściej przeprowadzane wirtualnie, np. na portalach internetowych.
„Terminy jakościowe i ilościowe mają znaczenie wyłącznie symboliczne, ponieważ w badaniach jakościowych stosuje się także pewne obliczenia, a w ilościowych dokonuje jakościowej analizy danych…”Pilch, Bauman, 2001, s. 267.
Autoetnografia Nieustanne kontrolowanie swoich poczynań w celu kontrolowania tego, co robi sam; ma bez przerwy reflektować nad tym, co robiSilverman, D., Prowadzenie badań jakościowych, Warszawa: PWN 2009, s. 147–148..
Tok postępowania badawczego (proces badawczy)Kostera M., Antropologia organizacji. Metodologia badań terenowych, Warszawa: PWN 2005, s. 63–66. Seria powiązanych ze sobą czynności, by współtworzyły badanie w całości. Uświadomienie sobie motywacji (dla pieniędzy, dla nauki, dla kariery), które skłoniły badacza do podjęcia działań. Ustalenie i opisanie problemu badawczego, który badamy oraz jego specyfiki, czy ktoś już zajmował się tą kwestią. Tworzenie dla siebie pytań roboczych by opracować temat. Tworzenie hipotezy badawczej, nie jest nigdy z góry prawdziwa albo fałszywa. Rozstrzyga się to w badaniach. Musi być opracowalna empirycznie. Określenie próby badawcze, czyli dobór osób do badania. Określenie narzędzi i techniki badawczej, zazwyczaj dostosowywane indywidualnie do rodzaju badań oraz preferencji badacza. Uporządkowanie i archiwizowanie materiału empirycznego. Klasyfikacja i kodowanie materiału empirycznego (analizy, nadawanie symboli, tworzenie klasyfikacji – odpowiedzi muszą mieścić się w jakichś kategoriach) Realizacja badania empirycznego (czas, środki finansowe, sens badań)
Obserwacja