Kobiety w średniowieczu

thumb|300px|W średniowieczu klasztor stanowił dla kobiet alternatywę dla zamążpójścia

Kobiety w średniowieczu pełniły wiele różnych ról społecznych. Wśród pozycji społecznych, które zajmowały, były role: żon, wdów, matek, chłopek, rzemieślniczek, zakonnic, a także role przywódcze: opatek i królowych. Samo pojęcie „kobiety” zmieniało się w okresie średniowieczaAllen, Volume 2, The Early Humanist Reformation, Part 1, s. 6. na co wpłynęło kilka czynników.

Kobiety w Kościele

thumb|upright|left|Mapa przedstawiająca miejsca kazań Hildegardy z Bingen

Kościół katolicki był w średniowieczu główną siłą jednoczącą społeczeństwo i wpływającą na jego kulturę i obyczajowość. W Kościele katolickim i w innych kościołach chrześcijańskich role biskupa i kapłana były zastrzeżone dla mężczyzn. Pierwszy synod w Orange (441) zabronił wyświęcania diakonis, co zostało potwierdzone przez synod w Epaone (517) i drugi synod w Orleanie (533). Wraz z ukształtowaniem się monastycyzmu chrześcijańskiego, kobiety mogły pełnić także inne role w ramach Kościoła. Począwszy od V wieku klasztory umożliwiały kobietom prowadzenie bardziej pogłębionego życia religijnego, zdobywanie wiedzy i możliwość wyrwania się z roli żony i matki. W zakonach znajdowała się duża liczba kobiet.

Na czele opactwa stała opatka (ksieni), zazwyczaj wybierana spośród zakonnic, lecz najczęściej była mianowana przez władcę, spośród przedstawionych mu kandydatek. Jej zastępczynią była przeorysza, która pomagała jej w zarządzaniu klasztorem, a jeżeli z jakiegoś powodu (choroby, interdyktu nałożonego przez biskupa) ksieni nie mogła wykonywać swoich obowiązków, zastępowała ją. Przeorysza nazywana była czasami koadiutorką. Siostra zakonna nazywana ekonomem lub skarbniczką zajmowała się stroną finansową życia zakonnego. Zakonnic nie obowiązywały prawie żadne inne ograniczenia religijne poza celibatem, jednak było to uzależnione od zakonu, ponieważ ich życie codzienne regulowała reguła zakonna (podobnie jak mężczyzn).

Opatki sprawujące zwierzchnictwo nad klasztorami, mogły stać się wpływowymi osobistościami i sprawować kontrolę nad znacznym majątkiem. Ich pozycja nie wynikała z tego, że były żonami lub matkami. Opatki dysponowały dużą władzą, jednak ich funkcje religijne były bardzo ograniczone ze względu na zakaz udzielania kobietom święceń kapłańskich. Najważniejsze opatki miały jednak prawo wyboru księdza, który sprawował funkcje kapłańskie i udzielał sakramentów w klasztorze. Zgodnie z prawem kanonicznym opatki nie mogły słuchać spowiedzi zakonnic i nie istnieją świadectwa, że zakaz ten nie był przestrzegany.

Kobiety takie jak Hilda z Whitby (614–680) stawały się wpływowymi postaciami w skali krajowej, a nawet międzynarodowej.

Herrada z Landsbergu (zm. 1195), Hildegarda z Bingen (1098–1179) i Heloiza d’Argenteuil (ok. 1098–1164) były wpływowymi opatkami i autorkami.

Św. Katarzyna ze Sieny (1347–1380) odegrała istotną rolę w rozwoju myśli chrześcijańskiej i dyskusji teologicznej w Kościele. W 1970 papież Paweł VI przyznał jej tytuł doktora Kościoła. Julianna z Norwich (XIV wiek) była jedną z najważniejszych przedstawicielek mistycyzmu chrześcijańskiego.

Jednak, jeżeli chodzi o rolę kobiet w Kościele katolickim, to w 1210 papież Innocenty III pisał: „chociaż Najświętsza Maryja Panna była godniejsza i wyższa od wszystkich apostołów, nie jej, lecz im, powierzył Pan klucze Królestwa niebieskiego”Innocenty III, Epistle, 11 grudnia 1210.

Rola kobiet w rodzinie

Małżeństwo Pod koniec średniowiecza, zgodnie z prawem kanonicznym, dla kobiet dolną granicą wieku dla zaręczyn było 7 lat, a małżeństwa 12 lat. Dla mężczyzn za wiek sprawny do zawarcia małżeństwa uważano 14 lat. Kościół mógł jednak czynić wyjątki od tej reguły, gdy małżeństwo mogło przynieść pokój między zwaśnionymi rodami. Wczesne zawieranie małżeństw było typowe dla tych czasów ze względu na niską średnią długość życia i tym samym krótki okres młodości. Kobiety z klas wyższych często poślubiały znacznie starszych od siebie mężczyzn. Wśród niższych klas małżonkowie byli bardziej zbliżeni do siebie wiekowo.

Św. Augustyn streścił w trzech słowach cele małżeństwa: potomstwo, wierność, sakrament.

Miłość nie była podstawą do zawarcia małżeństwa, lecz powinna wynikać z małżeństwa. Małżeństwo pierwotnie łączyło dwie rodziny, łagodziło konflikty i zapewniało pokój. Tak jak w społeczeństwach pierwotnych, wymiana kobiet była najczęstszym i najłatwiejszym sposobem na nawiązanie współpracy pomiędzy klanami i narodami.

W zamian za kobiety często były ofiarowywane dary ślubne: pola, bydło, niewolnicy i biżuteria. Innym zwyczajem było ofiarowywanie wraz z żoną posagu, na zabezpieczenie jej utrzymania. Majątek ofiarowywany przez męża nazywany był „darem ślubnym” (np. mahr w islamie). Majątek wnoszony przez rodzinę panny młodej to „posag”. Praktyki te były tak powszechne, że małżeństwa bez wiana lub posagu nie były uważane za ważne. W rodzinach ludzi ubogich z okazji zawarcia małżeństwa również następowała wymiana darów, nawet jeśli miały one tylko symboliczną wartość. Transakcje te były główną częścią kontraktu ślubnego. Przyjęcie weselne, w którym uczestniczyli rodzice małżonków, sojusznicy i przyjaciele obu rodzin, było integralną częścią tego zwyczaju. Rodziny wydawały duże sumy na zapewnienie gościom weselnym jedzenia, wina i rozrywki.

Na początku średniowiecza na Zachodzie przeważały dary małżeńskie, które do XII wieku zostały stopniowo zastąpione przez posag. Ta zmiana zmieniła społeczny charakter małżeństwa i stosowane strategie małżeńskie. Ze względu na to, że kobiety otrzymywały posag, nie dziedziczyły majątku po swoich krewnych. Ich mężowie mieli większą swobodę dysponowania majątkiem należącym do małżeństwa, a nawet opieka nad dziećmi należała do matek mężów.

Kobieta prawie zawsze była przez całe życie podporządkowana mężczyźnie, najpierw ojcu, a później mężowi.

W tym samym czasie Kościół uznawał konieczność dobrowolnej zgody obojga małżonków do uznania ważności związku małżeńskiego. Chociaż równość małżonków była wyrażona w przysiędze małżeńskiej, kobieta była jednak podporządkowana mężczyźnie. Mężczyzna musiał bronić honoru rodziny. Żona była mu winna posłuszeństwo. Dozwolone były kary fizyczne, co tłumaczyło obojętność społeczeństwa tego okresu na przemoc domową. Mąż mógł nawet zabić żonę za cudzołóstwo.

Po ślubie kobieta była przyjmowana do rodziny męża. Musiała okazywać szacunek swoim teściom. Za warunek dobrego małżeństwa uznawano, okazywanie szacunku w słowach i gestach, nie wywoływanie konfliktów oraz ich łagodzenie dobrocią i łagodnością. Kobieta powinna okazywać teściom taki sam szacunek jak swoim rodzicom.

Obowiązkiem żony była miłość do męża.

Dom był zazwyczaj domeną kobiet. Zajmowały się pracami domowymi i dbały o wszystko. Kobiety przędły, tkały, leczyły, dbały o zwierzęta i witały gości męża. Kobiety opiekowały dziećmi i nadzorowały służbę. Nie stając na przeszkodzie władzy mężów, wydawały polecenia, sprawowały kontrolę nad moralnością i uczuciami służby.

Macierzyństwo W średniowieczu macierzyństwo było jednym z głównych obowiązków mężatki. Bezpłodne kobiety były więc czasem porzucane, jeżeli małżonkowie przez wiele lat nie mogli mieć dzieci.

Matki pochodzące z klas wyższych nie były zmuszone do ciągłej opieki nad dziećmi. Kąpaniem, przewijaniem i karmieniem niemowląt oraz sprzątaniem po nich często zajmowały się mamki i służące. Ponieważ kobiety wychodziły za mąż w bardzo młodym wieku, powodowało to, że rodziły bardzo dużo dzieci, średnio od 8 do 10.

Żony rzemieślników i chłopów w większym stopniu zajmowały się swoim potomstwem. Przeważnie miały mniej dzieci niż w rodzinach szlacheckich. Pomimo tego nie było łatwe łączenie pracy w gospodarstwie domowym z opieką nad dziećmi. Młodsze dzieci, pozostawiane bez opieki matki, były często ofiarami wypadków. Od 4 roku życia dzieci zaczynały pomagać matce w pracy w domu i ogrodzie.

Podstawowym obowiązkiem dzieci było zapewnienie rodzicom opieki na starość.

Zachowało się bardzo niewiele informacji o stosowanych wówczas metodach porodu. Niezależnie od pochodzenia społecznego kobiety obawiały się porodu. W średniowieczu wiązał się on dla kobiety z dużym ryzykiem. Położne i starsze kobiety pomagające przy porodzie miały ograniczony zasób metod pomocy kobietom. Np. cięcie cesarskie można było stosować jedynie w przypadku śmierci kobiety. Współczynnik umieralności kobiet w wyniku porodu był bardzo wysoki.

Ponieważ stosowane w średniowieczu metody antykoncepcji były mało skuteczne, kobiety, które nie mogły lub nie chciały być w ciąży lub mieć dzieci, mogły jedynie dokonać aborcji lub też zabić albo porzucić nowo narodzone dziecko. Przeprowadzenie aborcji utrudniał brak możliwości odpowiedniego wczesnego stwierdzenia, że kobieta jest na pewno w ciąży. W związku z przeprowadzaniem aborcji w późniejszym stadium ciąży rosło zagrożenie dla zdrowia i życia kobiet. W większości przypadków następowała śmierć zarówno matki, jak i płodu. Z pewnością częściej zdarzały się zabójstwa noworodków lub ich porzucanie, co było jednak karane śmiercią. Porzucenie dziecka było najlepszym rozwiązaniem dla biedaków, szczególnie w miastach. Nawet najsroższe kary nie odstraszały zdesperowanych matek. Pod koniec XIV wieku w miastach zaczęły powstawać sierocińce i przytułki dla porzuconych dzieci.

Kobiety często umierały w trakcie porodu i połoguAlbrecht Classen, Old age in the Middle Ages and the Renaissance: interdisciplinary approaches to a neglected topic, Walter de Gruyter, 2007, , s. 128., jeśli jednak nie rodziły już dzieci, żyły równie długo jak mężczyźni, dożywając nawet 70 lat. Średnia długość życia kobiet wzrosła w okresie średniowiecza, głównie ze względu na poprawę odżywianaShulamith Shahar, tł. Yael Lotan, Growing Old in the Middle Ages: 'winter clothes us in shadow and pain', wyd. 2, Routledge, 2004, , s. 34..

Życie wiejskich kobiet i mężczyzn było trudne. W tej warstwie położenie kobiet było bardziej zbliżone do położenia mężczyzn, jednak często oznaczało to takie samo ubóstwo. Wśród chłopstwa średnia długość życia kobiet była niższa niż mężczyzn i wynosić mogła około 25 latWilliams and Echols, s. 241.. W wyniku tego, w niektórych miejscowościach na 3 kobiety przypadało 4 mężczyzn. Późnośredniowieczny poemat Widzenie o Piotrze Oraczu opisuje m.in. ciężki los wiejskich kobiet.

Praca i rzemiosło thumb|upright|left|Przędzenie ręczne było tradycyjnym zajęciem kobiet (ilustracja z ok. 1170)

Młode dziewczęta, których przeznaczeniem było wyjście za mąż, uczyły się wykonywania prac w gospodarstwie domowym. Często były oddawane na służbę do obcych rodzin, gdzie wykonywały prace gospodarskie, aby uzbierać na posag. Gdy dorosły, były oddawane do terminu (przyuczenia do zawodu) u mistrza (mistrzyni) w „wybranej” specjalności. Przędzenie było jednym z tradycyjnych kobiecych rzemiosł. Początkowo przędzenie odbywało się za pomocą kądzieli i wrzeciona; kołowrotek zaczął być używany pod koniec średniowiecza. Przez większość średniowiecza (aż do upowszechnienia się piwa chmielowego) warzeniem piwa zajmowały się głównie kobietySchaus, s. 13.; było to zajęcie, które mogło być wykonywane w domu. Od mężatek najczęściej oczekiwano, że będą pomagać swoim mężom w ich zajęciach. Ułatwiał to fakt, że wiele z tych zajęć było wykonywanych w domu lub w jego pobliżuSchaus, s. 44.. Są jednak również świadectwa z okresu późnego średniowiecza, że kobiety zajmowały się działalnością, która nie była związana z działalnością ich mężów.