Fanes (gr. Φανης, łac. Phanes), nazywany także Protogenos (gr. Πρωτογόνος - pierworodny) – w mitologii greckiej pierwotne bóstwo, jedno z Protogenoi, związane z siłą napędzającą cały wszechświat, czczone przede wszystkim w tradycji orfickiej.
Miał wykluć się z jaja świata (pierwotnej mieszaniny pierwiastków), kiedy zostało ono podzielone na części przez prabóstwa – Chronosa (Czas) oraz Ananke (Konieczność). Tym samym stał się pierwszym królem wszechświata, oddając potem władzę swej córce Nyks (Noc, która według innej wersji nie miała rodziców, lecz zrodziła się z Chaosu), ona zaś przekazała ją Uranosowi (Niebo). Następnymi władcami byli Kronos i Zeus. Niektórzy twierdzili, że Zeus wchłonął kosmiczną siłę życiową Fanesa i obdarzył nią bogów olimpijskich jako nową generację bogów rządzących światem.
Fanesa utożsamiano z opisanym w Teogonii Hezjoda Erosem, co tłumaczyło się wcześniejszym kojarzeniem go nie tylko z miłością, lecz także z siłą napędową do tworzenia nowego życia. Fanes posiadał też cechy upodabniające go do opisywanych przez starożytnych autorów, innych pierwotnych bogów, takich jak Thesis, Physis (obie boginie kojarzono z tworzeniem), Ofion, Chronos oraz Ananke.
Uznawano, iż skutkiem jego wieloletniej walki z Chaosem było powstanie ptaków.
Fanes przedstawiany był jako męsko-żeńskie bóstwo ze złotymi skrzydłami i hełmem na głowie, a ciałem spowitym przez węża. W przekazie poetyckim miał być niewidzialny nawet dla innych bogów.
Bibliografia Theoi Project (ang.) [dostęp 24 kwietnia 2014]
Kategoria:Bóstwa chtoniczne w mitologii greckiej