mały|220px|Różne wyobrażenia Jezusa Jezus historyczny – termin, który odnosi się do prób naukowej rekonstrukcji życia Jezusa na podstawie metod stosowanych przez historyków, w tym krytycznej analizy tekstów ewangelicznych jako podstawowego źródła dla biografii historycznego Jezusa, z uwzględnieniem kontekstu historycznego i kulturowego, w którym żył.
Historia badań Przed okresem oświecenia Ewangelie były powszechnie uważane za dokładne relacje historyczne. Od tego czasu zaczęto coraz wyraźniej dostrzegać różnicę między opisami nowotestamentalnymi czytanymi dosłownie a tzw. Jezusem historii, który wyłania się z metodycznej refleksji krytycznej nad dostępnymi źródłami. Wyróżnia się trzy główne etapy tej refleksji (ang. quests for historical Jesus).
Pierwsze poszukiwanie Jezusa historycznego Od oświecenia do początku XX w. wielu autorów próbowało nałożyć na zharmonizowany przekaz ewangeliczny metody krytyczne. W efekcie powstawały tzw. żywoty Jezusa, które doczekały się systematyzacji i krytyki w dziele Alberta Schweitzera Geschichte der Leben-Jesu-ForschungPolskie wydanie: (ang. The Quest of the Historical Jesus), uznawanym za podsumowanie tego okresu. Wśród setek autorów żywotów Jezusa wyróżnia się m.in. Ernesta Renana, Hermanna ReimarusaHermann Samuel Reimarus: Apologie oder Schutzschrift für die fernünftigen Verehrer Gottes (napisane 1735–1768, opublikowane 1774–1778) i Davida Friedricha Straussa. Każdy autor w zależności od poglądów i celów, prezentował własną, jasną wizję Jezusa (np. jako politycznego reformatora) przez eksponowanie pewnych faktów z życia Jezusa, wykluczenie innych oraz wprowadzenie nowego materiału, by wytłumaczyć ew. luki w narracji.
Okres przejściowy Krytyka Schweitzera z 1906 roku sprawiła, że aż do początku drugiej fali w 1953 badania nad Jezusem znacznie zwolniły. Sztandarową figurą dla tego okresu był Rudolf Bultmann sceptyczny wobec możliwości ustalenia czegokolwiek poza najbardziej podstawowymi faktami o Jezusie przy użyciu aparatu historycznegoJesus in Contemporary Scholarship by Marcus J. Borg (Aug 1, 1994) , s. 187..
Drugie poszukiwanie Za początek tzw. drugiego podejścia do problemu Jezusa historycznego uważa się wykład Ernsta Käsemanna pt. Problem Jezusa historycznego wygłoszony w 1953 na Uniwersytecie w Marburgu. Badania prowadzono głównie w kręgu niemieckojęzycznym, pod silnym wpływem szkoły Bultmanna, po którym odziedziczono rozdział na Jezusa historii i Chrystusa wiary, aczkolwiek w odróżnieniu od (zwłaszcza wczesnego) Bultmanna podkreślono możliwość i sens ustalenia pewnych faktów o Jezusie. Wprowadzono różne kryteria oceny wiarygodności danej tradycji biblijnej. Uznawano np. że przekazy, które według wiedzy o epoce byłyby dla uczniów niewygodne, są bardziej wiarygodne niż pozostałe, gdyż jest mało prawdopodobne, że uczniowie Jezusa je wymyślili (ang. criterion of embarrassment).
Trzecie poszukiwanie Od lat 70. XX wieku trwa trzeci etap refleksji nad Jezusem historycznym. Znani badacze zaliczani do nurtu to np. Geza Vermes, John P. Meier, E.P. Sanders, Gerd Theissen, Bart D. Ehrman, John Dominic Crossan i in. W ramach third quest zwrócono uwagę na kolejne kryteria metodologiczne, np. kryterium sugerujące, że fragmenty, których kontekst i konsekwencje są lepiej osadzone w epoce, są bardziej wiarygodne (ang. criterion of historical plausibility)Criteria for Authenticity in Historical-Jesus Research by Stanley E. Porter 2004 , s. 28–29.. Badania rozwijają się szczególnie dynamicznie w obszarze języka angielskiego, są też tematem licznych otwartych debat uniwersyteckichWiele z nich jest dostępnych w internecie, np. debaty Ehrman – Evans (), Craig – Ehrman (), Crossan i Borg – White i Renihan (), Crossan – Wright () itd.. Jakkolwiek opinie badaczy w kwestiach szczegółowych różnią się od siebie, są elementy wspólne dla poglądów większości z nich, np. bardziej niż w poprzednich etapach podkreśla się związek Jezusa z judaizmem, popularne są też opinie wiążące Jezusa z ruchami apokaliptycznymi tamtego okresu.
Metodologia badań Bibliści proponują następujące kryteria metodologiczne dla odróżnienia słów i czynów Jezusa od teologii wczesnych naśladowcówJohn Paul Meier, A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus, Anchor Bible Reference Library volume 1, The Roots of the Problem and the Person, 1991, .: kryterium nieciągłości (niepodobieństwa, niezgodności) (ang. criterion of discontinuity, niem. Unähnlichkeitskriterium lub Differenzkriterium) – jeśli przekaz o słowach lub czynach Jezusa nie może zostać wywiedziony z judaizmu lub wczesnego Kościoła, może być autentyczny; twórcą kryterium w jego obecnej postaci był Ernst Käsemann (pewne zalążkowe formy występowały już we wcześniejszej biblistyce); Ferdinand Hahn, Joachim Gnilka i Manfred Uglorz podkreślają, że kryterium jest pomocne, jednak nie należy go absolutyzować – nie można całkowicie oddzielić Jezusa od judaistycznych korzeni, należy też zwrócić uwagę na możliwość przejęcia słów Jezusa przez gminę kryterium zakłopotania (ang. criterion of embarrassment) – przekazy wczesnych wyznawców, które były według współczesnej wiedzy niewygodne dla nich, są lepiej umocowane niż pozostałe kryterium świadomego opuszczenia – w przypadku, gdy istnieją przekazy łagodzące wypowiedzi Jezusa, lub mamy do czynienia ze świadomym opuszczeniem jego słów, postuluje się autentyczność tekstu trudniejszego kryterium wielokrotnego poświadczenia (ang. criterion of multiple attestation, niem. Kriterium der merfachen Bezeugung) – im więcej niezależnych tradycji mówi o czynach lub słowach Jezusa, tym większe prawdopodobieństwo, że są autentyczne; istotne jest również poświadczenie przez różne rodzaje literackie kryterium spójności (ang. criterion of coherence, niem. Kohärenzkriterium) – domaga się spójności pomiędzy różnymi słowami (zwłaszcza postulatami) i czynami Jezusa; przykładem może być zgodność zwiastowania o otwartości Jezusa na grzeszników, z przekazami o wspólnocie stołu kryterium zgodności ze środowiskiem – skupia się na zgodności czynów i wypowiedzi Jezusa z kontekstem religijnym i społecznym; zwolennikiem jest m.in. Gerd Theissen kryterium odrzucenia i egzekucji (ang. criterion of rejection and execution) jako że znany jest tragiczny koniec publicznej działalności Jezusa, można tę wiedzę wykorzystać w ocenie, które słowa i czyny Jezusa mogły wywołać wrogość, szczególnie u ówczesnych możnych; twórcą kryterium jest N.A. Dahl za autentycznością tekstu może przemawiać również użycie charakterystycznych słów (np. Abba), zwrotów czy form wypowiedzi Kryteria należy stosować łącznie, a nawet to pozwala jedynie na ocenę prawdopodobieństwa autentyczności danej tradycji.
Poszczególne kwestie historyczne Istnienie Jezusa
Zdecydowana większość specjalistów uważa, że Jezus istniałGraham Stanton, The Gospels and Jesus, 1989 Oxford University Press, s 145: Dzisiaj prawie wszyscy historycy, chrześcijanie i niechrześcijanie, przyjmują, że Jezus istniał (Today nearly all historians, whether Christians or not, accept that Jesus existed).Michael Grant, Jesus, 2004 , s. 200 pisze: W ostatnich latach 'żaden poważny naukowiec nie zaryzykował postulowania niehistoryczności Jezusa’, w każdym razie bardzo niewielu, i nie udało im się przeciwstawić bardzo mocnym, bardzo bogatym, dowodom na tezę przeciwną (In recent years, 'no serious scholar has ventured to postulate the non-historicity of Jesus’ or at any rate very few, and they have not succeeded in disposing of the much stronger, indeed very abundant, evidence to the contrary.).. W starożytności nigdy nie kwestionowano tego faktu w polemice z chrześcijanamiVan Voorst, Robert E (2000). Jesus Outside the New Testament: An Introduction to the Ancient Evidence. Eerdmans Publishing. , s. 15.. Życie Jezusa – jak na standardy epoki – jest udokumentowane bardzo bogato, zarówno w źródłach chrześcijańskich, jak i niechrześcijańskich.
Teoria mitu Jezusa
Niektórzy badacze Biblii, filozofowie i teologowie począwszy od XIX w. kwestionowali istnienie Jezusa jako postaci historycznej. Przykładowi przedstawiciele: Bruno Bauer, David Friedrich Strauss. Także współcześnie teza ta ma swoich zwolenników, m.in. wśród osób konstytuujących ruch nowego ateizmu.
Wydarzenia z życia Jezusa Ochrzczenie Jezusa przez Jana Chrzciciela i śmierć krzyżowa z wyroku Poncjusza Piłata są dwoma najpowszechniej uznawanymi w środowisku naukowym faktami o jego życiu, w zasadzie niepoddawanymi krytyce wśród historyków głównego nurtuPaul Verhoeven, Jesus of Nazareth (Apr 6, 2010) , s. 39.. Kontekst i znaczenie tych wydarzeń są już jednak szeroko dyskutowane. Mniej pewne, ale również uznawane przez większość badaczy za historyczne, są m.in. powołanie apostołów i konflikt ze środowiskiem Świątyni (Oczyszczenie świątyni). Uważa się, że Jezus istotnie pochodził z Galilei, a jego obszar działania obejmował również Judeę.
Większość badaczy uważa, że liczne fragmenty historii ewangelicznych, np. opisy narodzenia i dzieciństwa Jezusa, czy dziewiczego poczęcia są niehistoryczne. Niektórzy, jak ksiądz John P. Meier, autor znanej monografii A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus, zostawiają pole do interpretacji teologicznej zaznaczając, że historyk wskazuje jedynie najbardziej prawdopodobny przebieg wydarzeń.
Edukacja i zawód Jezusa Jezus w Ewangelii Mateusza (13:55) jest nazwany synem tektona (gr. τέκτων), a w Ewangelii Marka tektonem. Tradycyjnie słowo to tłumaczono jako cieślę, ale współcześnie uważa się, że było bardziej ogólne i obejmowało twórców pracujących z różnymi materiałami, w tym budowniczych. Geza Vermes postuluje, że wyrażenia cieśla i syn cieśli są używane w Talmudzie do opisu osób starannie wykształconych, znających biegle ToręGeza Vermes, Jesus the Jew: a historian’s reading of the Gospels, 1983 ISBN SBN: 0961614846, s. 21..
Szacuje się, że klasy niższe Cesarstwa rzymskiego były w większości niepiśmienne i jedynie ok. 3-5% osób potrafiło posługiwać się słowem pisanym. Niektórzy sądzą, że judaizm, jako religia księgi, przykładał dużą wagę do tej umiejętności i dla Palestyny liczby te mogły być znacznie wyższeGeoffrey W. Bromiley, The International Standard Bible Encyclopedia (Q-Z) (Jan 31, 1995) , s. 50..
Wśród uczonych panuje zgoda, że Jezus posługiwał się językiem aramejskim.
Badacze nie są zgodni co do oceny, czy Jezus potrafił pisać i czytać, a jeśli tak – w jakim zakresie. John Dominic Crossan, który widzi w Jezusie przedstawiciela warstw niższych, optuje za wersją, iż był analfabetąCrossan, John Dominic. The essential Jesus. Edison: Castle Books. 1998. s. 147.. Craig A. Evans zwraca uwagę, że liczne podróże Jezusa mogą sugerować, że dysponował pewnymi środkami materialnymiMarkus Bockmuehl (red.), The Cambridge Companion to Jesus (Dec 3, 2001) , s. 14.. Evans uważa, że Jezus potrafił czytać pismo i debatować o nim, co nie znaczy, że otrzymał w tym zakresie formalne wykształcenie, zważywszy na spore różnice jego poglądów od nauczania religijnych autorytetów tamtego okresuMarkus Bockmuehl (red.), The Cambridge Companion to Jesus (Dec 3, 2001) , s. 21.. John P. Meier stwierdza, że Jezus nie tylko potrafił czytać, ale również rozumieć i komentować złożone teksty teologiczne i literackieJohn Meier, A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus 1991 , s. 278..
Celibat Jezusa Nowy Testament milczy na temat sytuacji matrymonialnej Jezusa. Choć w kontekście judaizmu epoki, gdzie małżeństwo było dominującą formą życia, można by dopuszczać hipotezę małżeństwa Jezusa, tym niemniej istnieją solidne argumenty wskazujące na jego celibat.