Daniel Marcel Olbrychski (ur. 27 lutego 1945 w Łowiczu) – polski aktor teatralny i filmowy.
Uznawany za jednego z najwybitniejszych aktorów filmowych i teatralnych swojego pokolenia. Zagrał w blisko 180 filmach kinowych i telewizyjnych. Debiutował w 1963 rolą w filmie Janusza Nasfetera Ranny w lesie. Następnie występował w filmach najpopularniejszych polskich reżyserów, takich jak Andrzej Wajda, Janusz Morgenstern, Kazimierz Kutz, Julian Dziedzina, Krzysztof Zanussi, Jerzy Antczak, Jerzy Hoffman, Janusz Kijowski, Stanisław Bareja czy Krzysztof Kieślowski. W 1970 zaczął występować w produkcjach zagranicznych, zagrał m.in. u Volkera Schlöndorffa, Claude’a Leloucha czy Nikity Michałkowa.
Życiorys Rodzina i edukacja Urodził się 27 lutego 1945 w Łowiczu. Jest synem publicysty Franciszka Olbrychskiego (1905–1981) i Klementyny z Sołonowiczów (1909–1995), polonistki i pisarki. Jego ciotką – siostra matki – była Irena Śmiałowska (1908–2019), jedna z najdłużej żyjących Polek. Miał starszego brata, Krzysztofa (1939–2017), który był fizykiemTygodnik „Życie na Gorąco” nr 27, 5 lipca 2012, s. 16–17.. Dzieciństwo spędził w Czerniewie, Łodzi i Drohiczynie, gdzie zadebiutował jako aktor występami w przedstawieniach wystawianych w kościele. Uczył się w klasie skrzypiec w szkole muzycznej. Od młodości uprawia boks, jako dziecko trenował także czwórbój lekkoatletyczny, szermierkę, badmintona, judo i bieg na 800 m (w klubie Lotnik Warszawa). Należał do kółka recytatorskiego Miłośników Starej Warszawy (prowadzonego przez Józefa Małgorzewskiego), a podczas nauki w II Liceum Ogólnokształcącym im. Stefana Batorego w Warszawie grał Papkina w szkolnej inscenizacji Zemsty (reż. Jan Cichoń) w Teatrze Buffo. Posługuje się biegle językiem francuskim, komunikuje się także w językach: rosyjskim, włoskim i angielskim. thumb|lewo|Olbrychski i Andrzej Wajda na Lubuskim Lecie Filmowym (ok. 1970) Po ukończeniu liceum w 1963 rozpoczął studia w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej w Warszawie, które przerwał w związku z zaangażowaniem się w kolejne projekty filmowe. Aktorski egzamin eksternistyczny złożył dopiero w 1971, a w 2010 uzyskał dyplom magistra, broniąc pracę dyplomową o swoich rolach filmowych (w Weselu, Panu Tadeuszu i Zemście) wygłaszanych wierszem.
Kariera zawodowa Lata 60. 13 grudnia 1961 został aktorem zawodowym. Występował wówczas w Młodzieżowym Studiu Poetyckim, realizowanym w Telewizji Polskiej przez Andrzeja Konica, gdzie m.in. zagrał tytułową rolę w Kubie na podstawie Archipelagu ludzi odzyskanych Igora Newerlego. W latach 60. zaczął występować w Kabarecie Olgi Lipińskiej.
Na początku studiów został dostrzeżony przez reżysera Janusza Nasfetera, który obsadził go w roli Korala w swoim filmie Ranny w lesie (1964) według powieści Witolda Zalewskiego. Polecony Andrzejowi Wajdzie przez Jana Kreczmara, został obsadzony w roli Rafała Olbromskiego w Popiołach (1965), ekranizacji powieści Stefana Żeromskiego o tym samym tytule. Na potrzeby filmu podjął naukę jazdy konno, którą kontynuował także w kolejnych latach. Za rolę w filmie otrzymał nagrodę Złotej Maski dla ulubionego aktora filmowego w plebiscycie „Expressu Wieczonego”. Wystąpił także jako podporucznik Stefan „Żbik” Olewicz w dramacie wojennym Janusza Morgensterna Potem nastąpi cisza (1965). W 1967 premierę miały cztery filmy z Olbrychskim w roli głównej: zagrał Andrzeja w komedii muzycznej Stanisława Barei Małżeństwo z rozsądku, Tolka Szczepaniaka w Bokserze Juliana Dziedziny, Franka w Skoku Kazimierza Kutza i Marka Arensa w Jowicie Janusza Morgensterna. Następnie zagrał studenta w filmie krótkometrażowym Krzysztofa Zanussiego Zaliczenie, Karola XII w Hrabinie Cosel Jerzego Antczaka i Azję Tuhajbejowicza w ekranizacji Pana Wołodyjowskiego w reż. Jerzego Hoffmana (wszystkie z 1968). Asystował Andrzejowi Wajdzie podczas kręcenia komedii satyrycznej Polowanie na muchy (1969), w której zagrał – wymyśloną przez samego siebie – drugoplanową rolę malarza. W 1969 r. pojawił się także w debiutanckim filmie długometrażowym Krzysztofa Zanussiego Struktura kryształu i zagrał dwie role teatralne: Gustawa w Ślubach panieńskich (reż. Adam Hanuszkiewicz) w Teatrze Powszechnym w Warszawie i Banka w Makbecie (reż. Andrzej Wajda) w Teatrze Telewizji.
W 1969 został pierwszym laureatem Nagrody im. Zbyszka Cybulskiego.
Lata 70. Pojawił się w epizodycznej roli porucznika Stefana Sowińskiego w Soli ziemi czarnej (1970) Kazimierza Kutza. Zagrał główne role w dramatach Wajdy: Bolesława w Brzezinie (1970) i Tadeusza w Krajobrazie po bitwie (1970). Za rolę w tym drugim był kandydatem do nagrody za najlepszą rolę męską na 23. Międzynarodowym Festiwalu Filmowego w Cannes, ale przegrał z Marcello Mastroiannim. Również w 1970 wykreował na scenie Teatru Narodowego w Warszawie tytułowe role w reżyserowanych przez Adama Hanuszkiewicza: Hamlecie i Beniowskim.
W zachodnim kinie zadebiutował epizodyczną rolą Siergieja Abramowa w międzynarodowej produkcji Miklósa Jancsó Pacyfistka (Égi bárány, 1970). Zagrał główną rolę, Ziemowita Brauna, w dramacie psychologicznym Krzysztofa Zanussiego Życie rodzinne (1971). Wystąpił u boku Jana Kreczmara w telewizyjnym filmie Krzysztofa Zanussiego Die Rolle (1972) oraz zagrał w kolejnych dwóch filmach Wajdy: Mateusza Lewitę w niemieckim dramacie Piłat i inni (1972) i Pana Młodego w ekranizacji Wesela (1972). W 1972 otrzymał nagrodę Złotej Maski dla ulubionego aktora (ex eaquo z Janem Himilsbachem) w plebiscycie „Expressu Wieczornego”. Wystąpił w roli Klaudiusza we włoskim filmie Rzym chce nowego Cezara (Roma rivuole Cesare, 1973).
W 1974 r. premierę miał Potop Jerzego Hoffmana, w którym zagrał główną postać Andrzeja Kmicica. Mimo że jeszcze przed premierą był krytykowany w prasie za przyjęcie roli w filmie, a Hoffman – za powierzenie mu jej, występ w superprodukcji okazał się jednym z najważniejszych kroków w jego dorobku aktorskim, zapewnił mu najlepsze recenzje i największą popularność wśród widzów. Jak sam twierdzi, za występ w filmie zainkasował ok. 150 tys. zł. Międzynarodowy rozgłos zyskał dzięki występowi w roli Borowieckiego w ekranizacji Ziemi obiecanej (1974) w reż. Andrzeja Wajdy.
W 1976 podpisał się pod „Listem 296”, będącym apelem przedstawicieli kultury o zbadanie represji wobec robotników i członków KOR. Wyrażając w ten sposób publiczne wsparcie dla opozycji do ówczesnej władzy w Polsce, zaczął być bojkotowany przez rządową telewizję, która odmawiała emisji filmów i spektakli Teatru Telewizji z udziałem Olbrychskiego. Po występie w roli Stanisława Przybyszewskiego w polsko-norweskiej produkcji Haakona Sandøya Dagny (1977) zrobił sobie kilkumiesięczną przerwę od występów w filmach. W 1978 wystąpił w Theatre des Amandiers w Nanterre jako Herald von Wullnow w sztuce Petera Handlego Les gens déraisonnables sont en voie de disparition (pol. Szaleńcy są na wymarciu; reż. ) i jeden z bohaterów przedstawienia Witkacego Oni (reż. Andrzej Wajda).
Na wielki ekran powrócił rolą Jana Brońskiego w międzynarodowej produkcji Volkera Schlöndorffa Blaszany bębenek (1979), a w czasie kręcenia filmu pracował także na planie psychologicznego melodramatu Andrzeja Wajdy Panny z Wilka (1979), w którym zagrał główną rolę – Wiktora Rubena. Oba filmy w 1980 zostały nominowane do Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego, przy czym pierwszy zdobył statuetkę.
Lata 80. mały|Olbrychski z żoną, Krystyną Demską-Olbrychską, na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni (2008) Na początku lat 80. zaangażował się w działania „Solidarności”, m.in. wygłosił apel poległych podczas organizowanych 16 grudnia 1980 uroczystości odsłonięcia pomnika stoczniowców poległych w Grudniu 1970 w Gdańsku i wystąpił w koncertach okolicznościowych, na których zbierano fundusze na sfinansowanie budowy pomnika stoczniowców, a w 1981 podpisał się pod „listem ośmiu” (napisanym przez Józefa Rybickiego do Wojciecha Jaruzelskiego w proteście wobec wprowadzenia stanu wojennego w Polsce), czym naraził się SB. Jeszcze przed wprowadzeniem stanu wojennego zagrał tytułową rolę w spektaklu Teatru Telewizji Otello (reż. Andrzej Chrzanowski), który – z powodu cenzurowania Olbrychskiego – miał telewizyjną premierę dopiero w 1984.
Po wyjeździe do Francji występował w roli Retta Butlera w Przeminęło z wiatrem w paryskim Theatre Marigny. Pozostając na emigracji, wykreował kolejne role kinowe: austriackiego dyrygenta Karla Kremera w filmie Claude’a Leloucha Jedni i drudzy (Les uns et les autres, 1981), Saint-Genisa w dramacie Josepha Loseya Pstrąg (La truite, 1982), Saula Portera w filmie Jean-Pierre Igouxa La Derelitta (1983) i jedną z głównych ról w debiutanckiej produkcji Monique Enckell Gdybym miał 1000 lat (Si j’avais mille ans, 1983), a także drugoplanową rolę Wiktorczyka w niemiecko-francuskim filmie wojennym Andrzeja Wajdy Miłość w Niemczech (Eine Liebe in Deutschland, 1983). Następnie wystąpił w niemiecko-fińskiej koprodukcji Vojtěcha Jasný’ego Nieznośny samobójca (Bis später, ich muss mich erschiessen, 1984), ekranizacji Samobójcy Nikołaja Erdmana, a także zagrał radzieckiego szachistę Tac-Taca w nagrodzonym Oscarem dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego dramacie Richarda Dembo Przekątna gońca (La Diagonale du fou, 1984) i podwójną rolę – bliźniaków Vincenta i Thomasa Delaune – we Flashbacku (1985) Olivera Nolina. thumb|Olbrychski w dniu swoich 80. urodzin (2025) W 1982 na 35. Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Cannes wręczył Wernerowi Herzogowi Złotą Palmę dla najlepszego reżysera. Od połowy lat 80. grał poetyckie koncerty z pianistą Januszem Olejniczakoem, z którym występował m.in. w Australii i Stanach Zjednoczonych. W 1985 powrócił na polską scenę rolą Rodryka w Cydzie (reż. Adam Hanuszkiewicz) w Teatrze Ateneum w Warszawie, a po latach przerwy pojawił się w polskim filmie, kreując postać Grzegorza, kierownika ośrodka Monaru w filmie psychologicznym Andrzeja Trzosa-Rastawieckiego …jestem przeciw (1985). Zagrał główną rolę Scope’a w filmie Piotra Szulkina Ga, ga. Chwała bohaterom (1986).
Do końca lat 80. wykreował także kolejne role w zagranicznych produkcjach: Daniela, kochanka Chiary, we włoskiej komedii Francesco Nuttiego Casablanca, Casablanca (1985), Leona Jogichesa w niemiecko-czeskosłowackim filmie biograficznym Margarethe von Trotty Róża Luksemburg (1986), poetę Franza von Schobera w niemiecko-austriacko-szwajcarskim filmie muzyczno-biograficznym Fritza Lehnera Notturno (1986), Hareda we włoskim miniserialu Tajemnice Sahary (1988), terrorystę w greckim filmie Kostasa Zinirisa To teleftaio stoichima (1988) i Szpicla w amerykańskim melodramacie Philipa Kaufmana Nieznośna lekkość bytu (1988), księdza Adama we włoskim dramacie Michaela Andersona Przed sklepem jubilera (1989) na podstawie utworu Karola Wojtyły o tym samym tytule, księdza Adriana we włoskiej komedii telewizyjnej Franco Giraldiego Izabella Kłamczucha (1989) i hitlerowskiego policjanta Karla Gieringa we włosko-francuskim dramacie wojennym Jacques’a Rouffio Czerwona orkiestra (1989) o losach Leopolda Treppera. Za rolę hokeisty Pita Hoefgesa w filmie telewizyjnym Dietera Wedela Kampf der Tiger (1987) dla ZDF zainkasował 120 tys. marek, wówczas najwyższą gażę w historii stacji. Zagrał także epizodyczne role w serialach telewizyjnych Gillesa Béhata: dziennikarza-alkoholika Victora w jednym z odcinków Wysokiego napięcia (1988) i Rolanda Korsky’ego w Coplanie (1989).
Lata 90. thumb|Olbrychski i Andrzej Seweryn