mały|Postulat intersekcjonalności w feminizmie na Manifie w Warszawie (marzec 2022). Intersekcjonalność (ang. intersectionality, od ang. intersection – skrzyżowanie) – zjawisko krzyżowania się ze sobą, nakładania i zazębiania różnych kategorii społecznych, wzmacniających dyskryminację grup i jednostek, np. płci konstruowanej społecznie, etniczności, rasy, klasy, orientacji seksualnej, narodowości, wieku, religii, czy niepełnosprawnościLanehart S. L., 2009, Diversity and Intersectionality, Texas Linguistic Forum 53: 1-7, University of Texas on San Antonio, s. 4.. Analiza intersekcjonalna (teoria przecięć) została rozwinięta przede wszystkim w ramach feminizmu.
Pojęcie intersekcjonalności do dyskursu akademickiego wprowadziła amerykańska badaczka Kimberlé Williams Crenshaw w latach 70. XX w. Upowszechniło się ono pod koniec lat 80. XX w. wraz z rozkwitem czarnego feminizmu i krytyką esencjalizmu. Według Crenshaw w przypadku przecinania się kilku rodzajów dyskryminacji nie możemy mówić o ich sumie, ale o współdziałaniu, np. doświadczenia czarnej kobiety nie można analizować, rozpatrując oddzielnie kategorie rasy i płciCrenshaw K., Spring 2004, Intersectionality: The Double Bind of Race and Gender, „Perspectives Magazine”, s. 2..
Teoria intersekcjonalna jest mocno osadzona w historii feminizmu, ponieważ swój początek wzięła z wewnętrznych konfliktów i dyskusji dotyczących zagadnień esencjalizmu, tożsamości i władzyJohnson R., 2009, Gender, rasa, klasa i seksualna orientacja. Teoretyczne ujęcia intersekcjonalności, s. 10.. Wywodzi się zatem z krytyki dominacji w dyskursie białych feministek. Feministki koloru, używając pojęcia intersekcjonalności, podkreślały przede wszystkim krzyżowane rasy, klasy i etniczności, które były podstawowymi kategoriami wykluczającymi w Stanach Zjednoczonych. Analiza intersekcjonalna przywróciła pojęcie klasy do głównego nurtu feminizmu (poza feminizmem neoliberalnym).
Intersekcjonalność stanowi istotny paradygmat dla studiów kulturowych i społecznych. Analiza intersekcjonalna stopniowo obejmuje coraz więcej kategorii, np. wiek czy niepełnosprawność, jednak wciąż najliczniejsze pozostają badania poświęcone relacji rasa-płeć. Mimo iż perspektywa intersekcjonalna wzięła swój początek z ruchu feministycznego i badań nad społecznymi systemami opresjonowania kobiet, współcześnie stosuje się ją w odniesieniu do całych populacji bez względu na płeć, dostrzegając przy tym wiele tożsamości mniejszościowych, u przecięć których dochodzi do zbudowania tożsamości globalnej.
Tło historyczne Feminizm pierwszej a feminizm drugiej fali Feminizm pierwszej fali (XIX i pocz. XX w.) koncentrował się na walce o miejsce kobiet w systemie prawnym, przede wszystkim o prawa majątkowe mężatek oraz prawa wyborcze. Natomiast rozwijający się w latach 60. i 70. XX w. feminizm drugiej fali podjął dodatkowo zagadnienia równouprawnienia na rynku pracy, kobiecej seksualności i aborcjiBradley H., 2008, Płeć, przeł. E. Chomicka, Warszawa, s. 50–58.. Rewizjonistyczna teoria feministyczna podważyła dotychczas panujące przekonanie, iż to płeć jest głównym czynnikiem determinującym społeczne funkcjonowanie kobiet. Działaczki ruchu dostrzegły, że feminizm powtarza typowe błędy systemu patriarchalnego, na skutek czego kobiety koloru zakwestionowały nie mającą już racji bytu jedność siostrzeństwa. Ruch w swoich żądaniach zwykle pomijał prawa kobiet różnych ras, przyjmując za obowiązujący punkt widzenia heteroseksualnych, białych kobiet z klasy średniej pochodzących z zachodnich krajówBobako M., 2013, Gender jako technologia kolonialnej władzy? Afrykańska krytyka zachodniego feminizmu jako inspiracja do feministycznej autorefleksji, „Kultura i Historia”, nr 23, s. 1.. Podobne zarzuty wysunęły równie marginalizowane lesbijki, podkreślając przy tym homofobię środowiska i decydując się na separację od głównego nurtu ruchu feministycznegoJohnson R., 2009, Gender, rasa, klasa i seksualna orientacja. Teoretyczne ujęcia intersekcjonalności, s. 4–5..
Refleksje na temat władzy Częstą inspiracją dla prac feminizmu drugiej fali stały się teorie Foucault na temat władzy. Np. Susanne V. Knudsen swoją pracę poświęciła badaniu intersekcjonalności w ujęciu teoretycznym i praktycznym. Odwoływała się przy tym do teorii władzy Foucault bazującej na procesach wykluczenia i integracjiMerich D. de, 2008, Intersectionality: from theory to practice, Simon Fraser University, s. 10–11.. W próbach redefiniowania klasy, ucisku i pracy feministki drugiej fali chętnie posługiwały się również kategoriami dyskursu marksistowskiego (szczególnie w latach siedemdziesiątych). Dostrzegały dwa zasadnicze źródła kobiecej opresji – patriarchat i kapitalistyczne nierówności klasowe. Lata osiemdziesiąte to czas rozkwitu zarówno feminizmu koloru, jak i wzmożone zainteresowanie zagadnieniem władzy i relacją między płcią biologiczną a płcią jako konstruktem społecznym.
Manifest Combahee River Collective Podwaliny dla analizy intersekcjonalnej dał ogłoszony w 1977 r.A Black Feminist Statement – manifest bostońskiej grupy Combahee River Collective. Według jego autorek główne źródło dyskryminacji stanowią czynniki rasowe, klasowe i płciowe, które są ze sobą ściśle związane i nie można analizować ich efektów w odosobnieniu. Dopiero ich synteza w pełni oddaje warunki, w jakich przyszło żyć nie tylko czarnym kobietom, ale również tym dyskryminowanym na bazie innych przesłanek. Jednak koniec opresji dla wszystkich ludzi miałoby stanowić wyzwolenie właśnie czarnych kobiet, ponieważ podlegały one opresji na wszystkich tych polachThe Combahee River Collective Statement, https://web.archive.org/web/20170224021117/http://circuitous.org/scraps/combahee.html.. Zagadnienia te były skutecznie ignorowane w latach 60. i 70. ze względu na zorganizowanie dyskursu wokół uniwersalnych interesów wszystkich kobiet, co w praktyce okazało się postulatem nierealnym do realizacji. Aby przeciwstawić się seksizmowi, niezbędne było zbadanie wielu perspektyw, poświęcenie uwagi różnicom i różnorodnym tożsamościom, nie zaś w praktyce wykluczające i marginalizujące syntezy. W ten sposób narodziła się refleksja o dyskryminacji wielokrotnej.
Intersekcjonalność a dyskryminacja wielokrotna
Dyskryminacja wielokrotna oraz intersekcjonalności są nierozerwalnie związane i definiują się wzajemnie, przy czym dyskryminacja wielokrotna jest pojęciem szerszym niż intersekcjonalność. Oba pojęcia pojawiły się równolegle w dyskursie feministycznym. Korzeni pojęcia dyskryminacja wielokrotna można upatrywać w manifeście bostońskiej grupy Combahee River Collective A Black Feminist StatementCieślikowska D., Sarata N., 2012, Dyskryminacja wielokrotna – historia, teorie, przegląd badań, Warszawa, s. 4, https://web.archive.org/web/20140714145858/http://www.tea.org.pl/userfiles/file/Wielokrotna.pdf., sam termin został natomiast po raz pierwszy zdefiniowany przez Kimberlé William CrenshawCrenshaw K., 1989, Demarginalizing the Intersection of Race and Sex: A Black Feminist Critique of Antidiscrimination Doctrine, Feminist Theory, and Antiracist Politics, “University of Chicago Legal Forum”, nr 139, Chicago..
Intersekcjonalność współcześnie Główne założenia mały|Hasło o intersekcjonalności niesione w trakcie marszu równości w Poznaniu w 2022 Budowanie swojej tożsamości w oparciu o przynależność do wielu kategorii społecznych, a zatem również doznawanie różnorodnych postaci ucisku, znalazły swoje miejsce między innymi w tekstach Charlotte Bunch, która zarzuciła heteroseksualnym feministkom bagatelizowanie problematyki rasy, klasy oraz orientacji seksualnejJohnson R., 2009, Gender, rasa, klasa i seksualna orientacja. Teoretyczne ujęcia intersekcjonalności, s. 6.. Negatywny stosunek do wytworzonego przez esencjalizm złudzenia jedności wywołał ryzyko wystąpienia kolejnego problemu – fałszywej różnorodności, dlatego działaczki coraz częściej podkreślały, że analiza konkretnych doświadczeń i poszczególnych typów wykluczeń powinna prowadzić przede wszystkim do wydobywania tego, co je łączy, a nie dzieli.
W dyskursie akademickim zagadnienie dyskryminacji wielokrotnej i intersekcjonalności poruszyła i upowszechniła pod koniec lat 80. Kimberlé Williams Crenshaw. W dużej mierze opierała się ona na dokonaniach amerykańskiego czarnego feminizmu, pod pojęciem intersekcjonalności rozumiejąc przede wszystkim przecinanie się kategorii gender i rasy. Crenshaw porównała dyskryminację wielokrotną czarnych kobiet do wypadku na skrzyżowaniu, w którym ofiara doznaje zwielokrotnionych obrażeń na skutek kompleksu czynników pochodzących z różnych kierunków (jako że skrzyżowanie jest miejscem przecięcia się kilku dróg). Poszkodowany może doznać uszczerbku zarówno tylko z jednego kierunku, jak i równocześnie ze wszystkich stron (czyli na skutek wielu wykluczeń mniejszościowych). Obrażenia nie stanowią wyłącznie sumy ran spowodowanych przez poszczególne zderzenia, nie można ich wyabstrahować i badać w odosobnieniu, lecz należy rozpatrywać w całościowym ujęciu. Podobnie jest właśnie z doświadczaniem wykluczeńCrenshaw K., 1997, Demarginalizing the Intersection of Race and Sex: A Black Feminist Critique of Antidiscrimanation Doctrine, Feminist Theory and Antiracist Politics, [w:] Maschke K., Feminist Legal Theories, Londyn & Nowy Jork, s. 32–33..
Autorki refleksji o przecinaniu się kategorii gender z innymi wymiarami kobiecego życia często koncentrowały się na grupach marginalizowanych przez główny nurt feministyczny. Zgłębienie doświadczeń grup na przecięciach pozwoliło na tworzenie szerszych i bardziej kompleksowych teorii. Skutkiem ubocznym zaś bywało wywoływanie poczucia winy i wyparcia w nurcie dominującym. Powszechnym tematem analiz były już nie tylko formy wiktymizacji. Dostrzeżono, że prowadzą one do powstawania nowych strategii oporu i te także poddano badaniom. Kolejnym nowo odkrytym zagadnieniem była kwestia przywilejów. Należało zadecydować, zakres których z nich rozszerzyć na całą grupę kobiet, a które powinny zostać niezwłocznie zlikwidowaneJohnson R., 2009, Gender, rasa, klasa i seksualna orientacja. Teoretyczne ujęcia intersekcjonalności, s. 8.. Patricia Hill Collins podkreślała, że aby zrozumieć i obalić system ucisku, trzeba rozpoznać wzajemne powiązania oporu, przywilejów i ucisku (instytucjonalnego, symbolicznego i jednostkowego). Pod pojęciem symbolicznego ucisku autorka dopatrywała się używania stereotypowego wizerunku danej grupy. Przykładowo kobiety miałyby cechować się: biernością, emocjonalnością, słabością, fizycznością, i stawiałyby się w pozycji wyznawcy czyichś idei – w przeciwieństwie do mężczyzn: agresywnych, racjonalnych, silnych, intelektualnych liderówHill Collins P., 1989, Toward a New Vision: Race, Class, and Gender as Categories of Analysis and Connection, Memphis, s. 10–20..
Podejścia badawcze W toku rozważań nad intersekcjonalnością wyłoniły się trzy metodologiczne sposoby ujęcia tej problematyki: Pozakategorialna złożoność (anticategorical complexity). Zwolennicy tego podejścia twierdzą, że społeczeństwo jest zbyt złożone, by móc określić je za pomocą skończonej liczby kategorii, dlatego by zrozumieć, w jaki sposób funkcjonuje się w jego ramach, niezbędne jest holistyczne podejście do intersekcjonalności. Istniejące kategorie społeczne są jedynie konstruktem historycznym i językowym, a nierówności są wynikiem relacji między takimi przesłankami jak rasa, klasa, płeć czy seksualność. Zatem by wyeliminować ucisk w społeczeństwie, należy przestać posługiwać się kategoriami, które dzielą je na różne grupyMcCall L., 2005, The Complexity of Intersectionality, „Signs: Journal of Women in Culture and Society”, s. 1776–1779..