alt=|mały|Obserwatorium Jana Heweliusza alt=|mały|Akt nominacji Jana Heweliusza na członka Royal Society w Londynie z 1664 roku Jan Heweliusz, , ; inne formy nazwiska: Hewel, Hewelke, Höfelcke, Hövellius, Höwelcke (ur. 28 stycznia 1611 w Gdańsku, zm. 28 stycznia 1687 tamże) – naukowiec i przedsiębiorca pochodzący z polskiego GdańskaHeweliusz urodził się w niemieckojęzycznej rodzinie luterańskiej jako poddany króla polskiego, w źródłach nie ma zgodności co do tego czy był Polakiem, czy Niemcem, sam Heweliusz uważał się za „obywatela polskiego świata” (civis Orbis Poloniae)Niektóre ze źródeł wymieniających Heweliusza jako Polaka:
The Cambridge Planetary Handbook Stargazer: the life and times of the telescope Star maps: history, artistry, and cartography Galileo’s instruments of credit: telescopes, images, secrecy The rough guide to the universe History of astronomy: an encyclopedia Źródła podające narodowość Heweliusza jako niemiecką: Biographical Encyclopedia of Scientists, Second Edition The Cambridge guide to the constellations Stargazer: The life and times of the telescope Biographical Dictionary of Great Astronomers 1911 Encyclopædia Britannica/Hevelius, Johann Letters of the Royal Society The Galileo Project.; astronom, matematyk i konstruktor urządzeń badawczych.
Heweliusz zajmował się piwowarstwem, a w astronomii zasłynął dzięki mapom Księżyca. Jest też wynalazcą polemoskopu – pierwowzoru późniejszych peryskopów.
Życie i działalność Pochodził z zamożnej niemieckojęzycznej, luterańskiej rodziny browarników. Przodkowie Heweliusza przybyli z Ottendorfu w 1434 r. i osiedlili się w Steblewie, od 1526 r. zaś mieszkali w Gdańsku. Początkowo zajmowali się kupiectwem, później pradziad Heweliusza Mikołaj (Nikel) Höuelke i jego brat założyli browary. Syn Nikela, Michał, jako pierwszy wszedł do władz miejskich. Syn Michała, Abraham (1576–1649), odziedziczył po kuzynie również browar stryja, a trzeci wniosła mu w posagu druga żona, Kordula Hecker (1592–1653). Mieli dziesięcioro dzieci, z których czworo zmarło we wczesnym dzieciństwie (podobnie jak trójka dzieci Abrahama z pierwszego małżeństwa), najstarszym z pozostałych przy życiu był Jan Heweliusz.
Duży wpływ na przyszłe życie Heweliusza miała rozpoczęta w 1618 r. nauka w Gdańskim Gimnazjum Akademickim, gdzie pod wpływem profesora nauk ścisłych Piotra Krügera zainteresował się astronomią, zbudował też swoje pierwsze przyrządy. W styczniu 1622 rozpoczął naukę na wydziale sztuk wyzwolonych uniwersytetu w Królewcu, w 1627 r. powrócił jednak do Gimnazjum Akademickiego, gdzie do 1630 roku pogłębiał znajomość nauk ścisłych.
W 1630 r. Heweliusz rozpoczął studia prawniczo-ekonomiczne w Lejdzie, a rok później udał się w podróż, w której odwiedził między innymi Londyn i Paryż. W trakcie podróży po Europie Heweliusz poznał wielu wybitnych przedstawicieli nauki, z niektórymi się zaprzyjaźnił i później utrzymywał ścisłe kontakty, prowadząc obfitą korespondencję, niektórzy odwiedzili go też w Gdańsku. W Holandii spotykał się z rodziną Huygensów, w Londynie między innymi z Johnem Wallisem i Samuelem Hartlibem, w Paryżu – z Pierre’em Gassendim i Ismailem Bouillaudem, w Awinionie – z Athanasiusem Kircherem. Zamierzał również odwiedzić Włochy, by spotkać się z Galileuszem i Scheinerem, ale wezwany przez ojca, wrócił do Gdańska przez Szwajcarię w 1634. alt=|mały|Jan Heweliusz z drugą żoną Elżbietą
W 1636 r. został członkiem, w 1643 starszym cechu browarników. Po śmierci ojca w 1653 r. odziedziczył kamienicę przy Korzennej 55 i jego browar. Gdy w 1653 r. zmarła jego matka, odziedziczył po niej browar przy ulicy Piwnej. Pierwsza żona Heweliusza zmarła w 1662 r. Półtora roku później ożenił się powtórnie z młodszą o 36 lat Elżbietą Koopman. Jej rodzice przybyli do Gdańska z Amsterdamu, byli majętni – posiadali położone pod Gdańskiem miejscowości Otomin i Sulmin. Elżbieta nie tylko prowadziła dom, ale także aktywnie pomagała Heweliuszowi w pracy naukowej. Mieli czwórkę dzieci: syna Jana Adeodata (w 1664, zmarł w 1665) oraz trzy córki Katarzynę Elżbietę (w 1666), Julianę Renatę (w 1668) i Florę Konstancję (w 1672).
W 1664 r. Heweliusz został wybrany pierwszym w historii zagranicznym członkiem londyńskiego Royal Society.
W 1641 r. Jan Heweliusz został ławnikiem Starego Miasta, a w 1651 roku, został rajcą (radnym) tej części miasta. Zasiadł w Radzie Głównego Miasta, gdzie rajcy staromiejscy dysponowali jednym głosem. W Radzie zajmował się sądownictwem, opieką lekarską i szpitalnictwem. Jako rajca Starego Miasta korzystał z rocznej pensji w wysokości 300 talarów, godność tę piastował aż do śmierci.
Heweliusz był zamożny, ale jego działalność naukową wspierali również koronowani mecenasowie. W 1659 r. Ludwika Maria Gonzaga i Jan Kazimierz zwiedzali obserwatorium Heweliusza, a król wstępnie go nobilitował (czego nie zaakceptował później Sejm) i obdarzył przywilejem na druk dzieł. Drukarnia Heweliusza działała do pożaru w roku 1679. Finansowa pomoc przyszła z Francji: Heweliusz otrzymał od Ludwika XIV roczną pensję wynoszącą 1200 franków, a pobierał ją od 1664 roku przez osiem lat. W dowód wdzięczności dedykował Ludwikowi IV dwa swoje dzieła. Jan III Sobieski jeszcze zanim został królem jako marszałek wielki koronny poznał Heweliusza. W 1668 roku Sobieski gościł w jego obserwatorium i zamówił u astronoma zestaw instrumentów obserwacyjnych: globus niebieski i ziemski, mikroskop, dwie lunety oraz polemoskop, które Heweliusz dla niego osobiście wykonał. W 1676 roku Heweliusz wysłał z okazji elekcji króla wyhodowane przez siebie cytryny. W czasie pobytu w Gdańsku w 1677 roku, już jako król, Sobieski przyznał astronomowi roczną pensję 1000 florenów oraz inne przywileje. Po pożarze domów i obserwatorium w 1679 Jan III wsparł go dodatkowymi funduszami (Ludwik XIV również nadesłał uczonemu 2000 talarów). Ostatnie swoje dzieła Heweliusz dedykował królowi Sobieskiemu m.in. atlas nieba „Firmamentum Sobiescianum”.
Jan Heweliusz zmarł 28 stycznia 1687 roku, w dniu swoich 76. urodzin. Został pochowany w kościele św. Katarzyny. Po śmierci Heweliusza Elżbieta w oparciu o zgromadzone materiały wydała jeszcze trzy prace. Jedną z nich zadedykowała królowi Janowi III Sobieskiemu podpisując się „Elżbieta, wdowa Heweliuszowa”.
Osiągnięcia astronomiczne thumb|Mapa księżyca autorstwa Jana Heweliusza z dzieła Selenographia W pierwszej połowie lat czterdziestych XVII wieku Heweliusz prowadził systematyczne teleskopowe obserwacje Księżyca. Ich efektem była wydana w 1647 r. Selenografia, czyli opisanie Księżyca.... W początkowych rozdziałach astronom opisał budowę swych lunet, następnie przedstawił wyniki obserwacji planet, księżyców Jowisza oraz plam słonecznych. Najważniejszą część dzieła stanowiły obserwacje i dokładne mapy Księżyca. Ostatnie rozdziały Selenografii opisują obserwacje zaćmień i zakryć ciał niebieskich przez Księżyc. Selenografia zdobyła duże uznanie w Europie, a Heweliusz rozsyłał do znajomych i ważnych postaci ręcznie kolorowane egzemplarze. Niektóre ryciny wyszły także jako druki ulotne. 22 listopada 1644 zaobserwował fazy Merkurego.
W kolejnych latach prowadził różnego rodzaju obserwacje – planet, zaćmień, libracji Księżyca. W 1656 r. ukazała się Rozprawa o rzeczywistej postaci Saturna, w której próbował rozwikłać zagadkę jego wyglądu, ale odgadnąć istnienia pierścieni Heweliusz nie zdołał. W 1662 wydał pracę Merkury widoczny na Słońcu (Mercurius in sole visus Gedani, anno christiani 1661), relacjonującą tranzyt Merkurego. Wyznaczył przy tym kątową średnicę Merkurego.
thumb|Strona z dzieła Cometographia thumb|Rysunki polemoskopu wczesnego rodzaju peryskopu wynalezionego przez Heweliusza w 1637 W 1668 r. wydał dzieło Cometographia, w którym relacjonował własne obserwacje komet, jak również opisał ich pojawienia się od najdawniejszych czasów.
W 1670 r. niezależnie od Pera Anthelma odkrył najstarszą znaną nową – Nova 1670 Vulpeculae.
Następne dzieło Heweliusza, Machina niebieska wyszło w dwóch częściach. Pierwszy jego tom (Machinae coelestis pars prior) w 1673 r., a drugi (Machinae coelestis pars posterior) w 1679 r. Część pierwsza zawierała szczegółowe opisy instrumentów Heweliusza. John Flamsteed oraz Robert Hooke z Royal Society zakwestionowali metodykę obserwacji astronomicznych gdańszczanina. Uważali, że nowoczesne lunety wyposażone w mikrometr gwarantują precyzyjniejsze obserwacje niż instrumenty Heweliusza, pozbawione tych urządzeń. Heweliusz poprosił Royal Society o arbitraż i w maju 1679 przybył do Gdańska młody, ale już sławny Edmond Halley. Przez ponad miesiąc obaj astronomowie prowadzili obserwacje instrumentami Heweliusza i Halleya (wyposażonymi w nowoczesne lunety celownicze). Wynik okazał się pomyślny dla Heweliusza: dokładność jego pomiarów była taka sama jak pomiarów Halleya, co angielski astronom przekazał Royal Society.
W nocy z 26 na 27 września 1679, gdy Heweliusz przebywał w swojej wiejskiej posiadłości, pożar zniszczył jego domy, obserwatorium z instrumentami, pracownię oraz drukarnię z niemal całym nakładem Machinae coelestis pars posterior. Heweliusz rozpoczął trwającą kilka lat odbudowę domów, ale już w 1680 r. obserwował kometę, a od 1682 prowadził stałe obserwacje. W 1685 r. wyszła kolejna praca Heweliusza Rok zwrotny (Annus Climactericus). W 1686 r. Heweliusz rozpoczął pracę nad katalogiem gwiazd i atlasem nieba, dane do których zbierał już od początku lat 50. Niestety, nie udało mu się tego dzieła dokończyć. Oba dzieła zostały wydane przez wdowę w roku 1690. Najdokładniejszy na ówczesne czasy katalog położeń gwiazd zawierał 1564 pozycje. Atlas ciał niebieskich został opublikowany dzięki finansowemu wsparciu Jana III SobieskiegoLeszek Podhorodecki, Sobiescy herbu Janina, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1984. i jemu też został zadedykowany. Atlas ten zawiera m.in. cytaty z atlasu Uług Bega.
Nadał nazwę faculae jasnym regionom wokół plam słonecznych nazywanych współcześnie pochodniami. Określił granice siedmiu wprowadzonych przez siebie nowych gwiazdozbiorów.
Był obdarzony bardzo dobrym wzrokiemEugeniusz Rybka, Wkład astronomów polskich do nauki światowej, Warszawa 1953, s. 22–25.. Heweliusz zbudował szereg własnych oktantów, sekstantów i lunet oraz uzyskał dokładność pomiarów pozycji gwiazd do 28" w mierze łukowej, używając przyrządów bez powiększenia kątowego. Wyniki jego pomiarów okazały się bardziej precyzyjne, niż osiągnięte wcześniej przez słynnego duńskiego astronoma Tycho Brahe.
W 1683 r. dla uczczenia zwycięstwa wojsk polskich Sobieskiego pod Wiedniem Heweliusz nadał nowo opisanej konstelacji nazwę Tarcza Sobieskiego. Pozostałe gwiazdozbiory nazwane przez Heweliusza to Jaszczurka, Lisek, Mały Lew, Psy Gończe, Ryś i Sekstans. Zostały one w XX wieku zatwierdzone przez Międzynarodową Unię Astronomiczną i są po dziś dzień nadal aktualne w użyciu. W dziele Selenographia opisał między innymi zasadę działania peryskopu i przewidział jego zastosowanie naukowe, jako taki jest uważany czasami za wynalazcę peryskopu (podobny przyrząd opisał w latach 30. XV wieku Johannes Gutenberg).
Związki Heweliusza z browarnictwem
Gdy w 1635 r. ożenił się z Katarzyną Rebeschke, otrzymała ona w posagu od swego ojca dwa domy bezpośrednio sąsiadujące z domem Heweliusza oraz browar mieszczący się w jednym z tych domów. Zarządcą majątku, w tym browaru został Jan Heweliusz, który rok po ślubie udowodnił swoje kwalifikacje zawodowe i przyjęty został do gdańskiego cechu browarników. Tym samym otrzymał on prawo do samodzielnego warzenia oraz sprzedaży piwa. Jego zaangażowanie w działalność browarniczą docenione zostało w 1643 r. kiedy Heweliusz wybrany został Starszym Gdańskiego Cechu Browarników.