thumb|W czasie nocy paschalnej śpiewa się Orędzie paschalne, starożytną pieśń wyjaśniającą sens misterium paschalnego. Diakon ze zgromadzenia palotynów w Ołtarzewie proklamujący Exultet. Misterium paschalne – nazwa centralnego dla wiary chrześcijańskiej wydarzenia męki, śmierci i zmartwychwstania Jezusa Chrystusa. Wydarzenie, które miało miejsce w Jerozolimie u początków naszej ery rozumiane jest przez Kościół jako zbawcze – jako zwieńczenie historii zbawienia. Chrześcijanie wierzą, że dało początek wyzwolenia i oczyszczenia ludzkości z grzechu i śmierci, a także uwolnienia kosmosu, świata stworzonego z zepsucia i marności (por. List do Rzymian 8,18-25). Zgodnie z nauczaniem Kościoła, łaska zbawcza płynąca z tych wydarzeń uobecniana jest na sposób sakramentalny jako tajemnica-misterium dla każdego pokolenia: w głoszeniu Słowa Bożego, w kerygmacie, w liturgii chrześcijańskiej i w sakramentach.
Misterium paschalne w Biblii Teologia liturgii dostrzega ścisłe powiązanie misterium paschalnego z Nowym Przymierzem – Przymierzem Krwi Chrystusa (Łk 22,19-20). Ostatnia Wieczerza jest odczytywana jako liturgiczna, sakramentalna antycypacja misterium paschalnego: krzyża i zmartwychwstania (Mt 26,26-28; Mk 14,22-24). Wskazuje się, że misterium paschalne obejmowało też cały szereg wydarzeń związanych ze śmiercią krzyżową Jezusa z Nazaretu. Zaczęło się ono dokonywać już w trakcie uroczystego wkroczenia Jezusa Chrystusa do Jerozolimy (J 12,12-19; Mt 21,1-11), kiedy został ogłoszony Mesjaszem i duchowym królem Izraela. Elementem misterium było też zawiązanie spisku przeciwko Jezusowi (Mt 26,3-4.14-16; 27,3-10; Mk 14,10-11; Łk 22,1-6; J 11,47-53).
thumb|300px|Poświęcenie ognia na początku wigilii paschalnej. Jeden z wielu znaków liturgicznych wprowadzających w misterium paschalne. Benedyktyni w New Jersey, USA
Znaczenie słowa «pascha» w tradycji wczesnego Kościoła Tajemnica paschalna w Biblii i w pierwszych wiekach była określana słowem Pascha. Wśród ojców Kościoła można znaleźć kilka istotnych interpretacji jego znaczenia. Wczesna łacińska tradycja kościelna, koncentrując się na chwalebnej Męce Chrystusa, w swej katechezie odwoływała się do błędnego skojarzenia leksykalnego z greckim słowem paschein – cierpieć. Już Orygenes, a później Hieronim ze Strydonu, znający hebrajski, a za nimi Augustyn z Hippony prostowali tę etymologię ludową, wskazując, że po hebrajsku pascha oznacza przejście. W pismach Ojców Kościoła można odnaleźć następujące znaczenia:
przejście Pana Boga ponad domami Izraelitów (Hieronim) przejście ludu izraelskiego z Egiptu do Ziemi Obiecanej (Filon, Orygenes we fragmentach Peri Pascha, Grzegorz z Nazjanzu) przejście człowieka od słabości do cnót, od tego, co zmysłowe, do tego, co duchowe (Filon, Klemens, Orygenes, Grzegorz z Nazjanzu, Ambroży, itd.), przejście Chrystusa – a wraz z nim także Jego członków, Ciała Kościoła – z tego świata do Ojca (Augustyn z Hippony).
Jak zauważył Raniero Cantalamessa, wszystkie te znaczenia mówią przede wszystkim o „przejściu poprzez mękę” Chrystusa. Poza nielicznymi wyjątkami brak tekstów, które wyraźnie identyfikują przejście ze zmartwychwstaniem Chrystusa. Jeden z późniejszych tekstów mówi, że Pascha to „przejście Chrystusa ze śmierci do życia drogą prowadzącą przez zmartwychwstanie”:
Również Kwintus Juliusz Ilaryjski (+ 397) głosił:
Teksty Ojców pokazują, że pierwotna tradycja stawiająca w centrum Paschy „błogosławioną Mękę” Zbawiciela – żywa u kwartodecyman w Azji mniejszej, w Kościołach syryjskich oraz u ojców łacińskich – dzięki Augustynowi została utrwalona także wtedy, gdy powszechnie przyjęto, że słowo Pascha ma być rozumiane jako przejście.
Ojcowie Kościoła Pierwsze znane użycia terminu misterium paschalne (dosłownie misterium Paschy) znajduje się w homilii Melitona z Sardes O Passze (gr. Peri Pascha) powstałej między rokiem 160 i 170:Cantalamessa R. OFMCap, (1993) w: Easter in the Early Church, s. 41, przypis końcowy d. Cf. Ef3:4; Kol 4:3.
„Zrozumcie, przeto, umiłowani, jak jest ono nowe i stare, wieczne i doczesne, zniszczalne i niezniszczalne, śmiertelne i nieśmiertelne – owo misterium Paschy: stare co do mocy, lecz nowe co do Słowa...” (O Passze, 2-3)
Według Raniero Cantalamessy OFMCap, w oczach Melitona i jego współczesnych świętowanie misterium paschalnego skupiało całą historię zbawienia:
Według tego uczonego, patrystyczna interpretacja całego bogactwa znaczeń i wymiarów misterium paschalnego może być streszczona w czterech punktach: Historia – wydarzenia historyczne tworzą fundament misterium paschalnego i ich pamiątka celebrowana jest w paschalnej liturgii Wielkanocnej. Sakramenty i mistagogia – Historyczne wydarzenia śmierci i zmartwychwstania Chrystusa urzeczywistniają się w wierzącym w postaci jego przejścia ze śmierci do życia. W znaczeniu właściwym, jest to realizowane poprzez katechezę mistagogiczną prowadzącą do chrztu i Eucharystii. Sama uroczystość paschalna, Wielkanoc, jako taka, jest także sakramentem – paschale sacramentum. Życie moralne i duchowe. – Pascha (lub Wielkanoc) jest przejściem, oderwaniem się od zła, nawróceniem ku dobru i postępem w życiu duchowym, aż do ostatecznego przejścia do Królestwa Bożego. Eschatologia – we wczesnym okresie życia Kościoła celebracji misterium paschalnego towarzyszyło żywe oczekiwanie na przyjście Chrystusa. Stopniowo, wspólnoty chrześcijańskie skupiły się na obecności Chrystusa w Kościele jako na liturgicznej antycypacji paruzji. Eschatologia paschalna ma także wymiar indywidualny w postaci gorliwości, starania, by stać się uczestnikiem Paschy niebiańskiej. Misterium paschalne przyjmuje tu rolę zadatku życia wiecznegoCantalamessa R. OFMCap, (1993) Introduction, w: Easter in the Early Church, s. 2-3..
Marginalizacja pojęcia misterium paschalnego W okresie nowożytności, coraz większą popularność zyskiwała pobożność pasyjna, a w teologii zarówno protestanckiej, jak i katolickiej – teoria zadośćuczynienia za grzechy ludzi dokonanego przez Chrystusa na krzyżu, rozumianej w sposób czysto jurydyczny. Rozumienie Misterium paschalnego zostało ograniczone do misterium zastępczej śmierci Chrystusa. Jak zauważył Raniero Cantalamessa OFMCap, teologia Paschy, a szczególnie zmartwychwstania, ugięła się przed teologią krzyża /theologia crucis/Por. . W okresie patrystycznym, zwłaszcza w kościołach o tradycji świętowania Paschy w rocznicę śmierci Chrystusa (14 nissan), zwanych stąd kwartodecymanami, misterium krzyża, śmierć Chrystusa były w centrum celebracji. Były one jednak rozumiane na sposób kerygmatyczny: Chrystus swą śmiercią pokonał śmierć. Jeden z kaznodziejów IV w., Chromacjusz z Akwilei, znajdujący się pod wpływem tej tradycji głosił:
We fragmencie tym ważne miejsce zajmuje tajemnica Wcielenia Syna Bożego: „Życie zeszło do śmierci”, „śmierć została unicestwiona w chwili nadejścia życia”. Równowagę między kontemplacją śmierci i zmartwychwstania uzyskano właśnie dzięki zachowaniu więzi między Wcieleniem a misterium paschalnym. Rozumienie roli dwóch natur Chrystusa w tajemnicy śmierci i zmartwychwstania, pozwoliło głosić złamanie ościenia śmierci przez naturę boską Zbawiciela i wyzwolenie natury ludzkiej spod jej panowania. Wraz z tendencjami jurydycznymi w teologii, uwaga teologów zwróciła się ku teorii zadośćuczynienia sprawiedliwości Bożej za grzechy ludzkie przez ofiarę Chrystusa złożoną na krzyżu.
Przywrócenie centralnego miejsca misterium paschalnemu w XX w. W teologii katolickiej pojęcie misterium paschalnego powróciło na nowo w okresie poprzedzającym Sobór watykański II (1962-1965 r.) pod wpływem teologów Ruchu liturgicznego, szczególnie dom Odona Casela. Interesują się nim szczególnie takie dziedziny teologii jak: teologii liturgii, sakramentologia i eklezjologia.
Sobór watykański II Louis Bouyer, jeden z ekspertów soboru, przypomniał, że termin misterium paschalne był używany w trakcie obrad Soboru watykańskiego II (1963–65) jako bogate w treści określenie chrześcijańskiego odkupienia głoszonego i uobecnianego w liturgii. Ojcowie soborowi wsparli swym autorytetem owoc pracy uczonych ruchu liturgicznego, szczególnie dom Odona Casela i całej szkoły opactwa Maria Laach. Pojęcie misterium zbawienia przetarło swoją drogę do dokumentów Soboru nie bez sprzeciwów i niezrozumienia. Niektórzy zebrani biskupi wyrażali opinię, że jest ono niejasną i chimeryczną ideą, jego ortodoksja jest wątpliwa i że jest ignorowane przez poważną teologię. Ostatecznie Sobór zadecydował o potwierdzeniu ważności tego terminu. Znalazło to swe odbicie w Konstytucji o liturgii Sacrosanctum ConciliumLouis Bouyer (1965), The Liturgy Revived. A Doctrinal Commentary of the Conciliar Constitution on the Liturgy, s.11-12Notker Füglister (1969) Passover, w: Sacramentum Mundi, tom 4, s. 353. Na początku pierwszego rozdziału, w którym dokument mówi o odnowie i rozwoju liturgii, misterium paschalne jest ukazane jako droga, którą Jezus Chrystus odkupił ludzkość:
thumb|350px|Zapalenie paschału, symbolu Chrystusa zmartwychwstałego, Światłości świata „rozpraszającej ciemności grzechu i śmierci”, ważny liturgiczny znak wprowadzający w celebrację misterium paschalnego. Franciszkanie, Sanok. thumb|300px|Chrzest jest w mistagogii chrześcijańskiej rozumiany jako celebracja misterium paschalnego – zanurzenie w śmierć razem z Chrystusem ukrzyżowanym, by umrzeć dla grzechu i duchowe zmartwychwstanie do życia z Chrystusem zmartwychwstałym (por. Rz 6,4n). Współczesna sadzawka chrzcielna w stylu starochrześcijańskim, wykorzystywana do chrztu dzieci i dorosłych przez zanurzenie. Katolicka parafia Aniołów Stróżów w Londynie. Posoborowe ogólne wprowadzenie do obrzędów chrztu mówi o tym, że „we chrzcie obchodzi się i odprawia misterium paschalne w tym znaczeniu, że przezeń ludzie przechodzą ze śmierci grzechu do życia”. Dlatego tekst zaleca, by chrzcić dzieci „zwłaszcza w wigilię paschalną lub w niedzielę”. Paschalny charakter chrztu podkreśla też wprowadzenie teologiczno-pastoralne, zalecając by sprawowano go „w Wigilię Paschalną lub w niedzielę, w każdą bowiem niedzielę wspomina się Zmartwychwstanie Pana”.
Gerald O'Collins SJ zwrócił uwagę, że według Konstytucji Soboru o Objawieniu Bożym Dei Verbum (DV) mysterium paschalne jest szczytem Bożego Objawienia i Historii zbawienia. Konstytucja stwierdziła, że Objawienie, które dokonało się w życiu i działalności Jezusa, wyraziło się najpełniej właśnie w misterium paschalnym. Chrystus „zwłaszcza zaś przez śmierć swoją i pełne chwały zmartwychwstanie, a wreszcie przez zesłanie Ducha prawdy, objawienie doprowadził do końca i do doskonałości” (DV 4). Ze względu na to, że Objawienie i Historia zbawienia są ze sobą ściśle zespolone (por. DV 2) – argumentował O'Collins – „tajemnica paschalna stanowi jednocześnie punkt kulminacyjny zbawczej i objawieniowej komunikacji Boga w Chrystusie”.
Jan Paweł II Myśl Konstytucji „Dei Verbum” o misterium paschalnym podjął i rozwinął Jan Paweł II w rozdziale piątym swej wczesnej encykliki o Bożym Miłosierdziu (30.11.1980 r.) (DM). Jan Paweł II napisał, że prawdę o miłosierdziu, objawioną w swej głębi w historii zbawienia, odnaleźć można w końcowym wydarzeniu mesjańskiej misji Jezusa, określonym w języku Soboru watykańskiego II jako Mysterium paschale.
Papież napisał również, że w misterium paschalnym objawiła się miłość, która przeciwstawiła się temu, co jest korzeniem zła w historii człowieka czyli grzechowi i śmierci – i miłość ta okazała się silniejsza. Objawienie dokonało się w krzyżu Chrystusa, w nim miłosierdzie ukazało się najpełniej, w najwyższym stopniu (DM 8). W krzyżu spotkały się miłosierdzie i transcendentna sprawiedliwość Boża, „miłosierdzie Boże dało «pocałunek» sprawiedliwości”. Tego misterium krzyża doświadczyła, jak nikt inny z ludzi Maria, „Matka Ukrzyżowanego”. Stała się odtąd „Matką Bożego miłosierdzia”, jej macierzyństwo według Soboru watykańskiego II, jest „w porządku łaski” i towarzyszy „braciom jej Syna” w ich ziemskiej drodze do ich błogosławionego domu (DM 9, por. Lumen gentium 62).