Pomnik Wdzięczności Armii Czerwonej w Rzeszowie – pomnik, który znajdował się na Placu Ofiar Getta w Rzeszowie od 1951 do 2026 roku.
Historia Utworzenie Komitetu Budowy Pomnika Wdzięczności dla Armii Radzieckiej w Rzeszowie zainicjował wojewoda rzeszowski Jan Mirek. 26 maja 1948 r. Komitet podjął uchwałę o zlokalizowaniu pomnika na terenie byłego cmentarza żydowskiego. Dodatkowo Komitet rozpisał konkurs na projekt pomnika, oferty miały wpłynąć do 15 sierpnia 1948 r. Decyzją sądu konkursowego wybrano projekt Wojciecha Przedwojewskiego, jednakże w związku z przedłużaniem czasu wykonania pomnika Komitet zdecydował się ponownie otworzyć konkurs.
Kolejne rozstrzygnięcie konkursu zapadło 15 października 1949 r. Wybrano projekt zgłoszony przez Bazylego Wojtowicza. Wśród mieszkańców Rzeszowa ogłoszono zbiórkę środków na budowę, jednakże z powodu niewystarczających rezultatów Komitet zwrócił się do Prezydium Rady Narodowej o przyznanie funduszy na budowę. Uroczyste odsłonięcie pomnika miało miejsce 6 listopada 1951 r., było częścią obchodów rocznicy wybuchu Rewolucji Październikowej.
W późniejszych latach miejscowe władze starały się poprawić postrzeganie pomnika. Z racji obchodów 1000-lecia państwa polskiego podjęto inicjatywę złożenia u podstawy pomnika urny z ziemią z miejsc „walk i martyrologii” oraz miejsc straceń ludności cywilnej z terenu województwa rzeszowskiego. Zebranie ziemi nastąpiło w ramach przygotowanej przez Komisję Propagandy Wojewódzkiego Frontu Jedności Narodowej w Rzeszowie. Ziemia została złożona u podstawy pomnika 19 kwietnia 1966 r., wtedy też zamontowano dodatkową tablicę.
W lutym 2018 Rada Miasta Rzeszowa uchwaliła usunięcie pomnika z placu Ofiar Getta i przeniesienie go na cmentarz żołnierzy radzieckich przy ul. Lwowskiej w Rzeszowie. W 2019 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, że pomnik nie gloryfikuje ustroju komunistycznego, unieważniając decyzję wojewody podkarpackiej Ewy Leniart o jego likwidacji na mocy tzw. ustawy dekomunizacyjnej. W marcu 2022, wkrótce po rosyjskiej agresji na Ukrainę, były poseł Adam Słomka i stojący na czele Społecznego Komitetu Zniesienia Pomnika Armii Czerwonej w Rzeszowie Marcin Maruszak próbowali doprowadzić do rozbiórki pomnika przy użyciu sprowadzonego sprzętu budowlanego, co udaremniła policja. W tym okresie doszło także do wymiany korespondencji w sprawie demontażu pomnika między prezydentem Rzeszowa Konradem Fijołkiem a prezesem Instytutu Pamięci Narodowej Karolem Nawrockim. W styczniu 2026 Rada Miasta Rzeszowa przyznała 100 tys. zł na demontaż i relokację elementów pomnika: dekoracji rzeźbiarskiej cokołu, tablicy z inskrypcją oraz ziemi z pól bitewnych.
Opis pomnika Pomnik ma formę prostopadłościennego obelisku, o wysokości ok. 850 cm, zwróconego na południe. Wieńczy go statua kobiety z dzieckiem. W dolnej części obelisku znajdują się cztery płaskorzeźby. Na pierwszej są przedstawieni marszałek Iwan Koniew i gen. Karol Świerczewski, na drugiej są przedstawieni dwaj żołnierze składający przysięgę na sztandar. Na trzeciej znajduje się scena batalistyczna nawiązująca do polsko-radzieckiego braterstwa broni. Na czwartej zaprezentowano robotnika z młotem i chłopa z sierpem. Pomnik jest posadowiony na granitowym cokole, przed obeliskiem znajduje się tablica z napisem:
Kontrowersje Prawicowe środowiska kombatanckie podnoszą fakt, że w miejscu późniejszej lokalizacji pomnika, na ówczesnym rynku giełdowym, władze komunistyczne dokonały 17 czerwca 1946 r. jedynej w Rzeszowie publicznej egzekucji żołnierzy podziemia antykomunistycznego. Stracono tam przez powieszenie Bronisława Stęgę ps. Kolejarz (byłego żołnierza dywersji Armii Krajowej, który od listopada 1944 do zatrzymania przez WUBP w grudniu 1945 organizował zasadzki na żołnierzy radzieckich) oraz Józefa Koszelę ps. Sowa, skazanych przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Rzeszowie na karę śmierci za wspólne zastrzelenie w listopadzie 1945 żołnierza radzieckiego (trzeci skazany, Kazimierz Ziemiński, uzyskał zamianę wyroku zgodnie z rekomendacją sądu).
Po zmianach ustrojowych kręgi prawicowe kilkakrotnie występowały o usunięcie pomnika. Wprowadzona w 2016 r. ustawa o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego pozwala na jego rozbiórkę. Instytut Pamięci Narodowej zaopiniował pozytywnie jego usunięcie, sprzeciwił się natomiast umieszczeniu jego elementów na cmentarzu żołnierzy radzieckich przy ul. Lwowskiej w Rzeszowie lub na cmentarzu przy ul. Podkarpackiej, gdzie również znajdują się mogiły żołnierzy Armii Czerwonej (ale i członków Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość straconych przez władze komunistyczne), określając zamysł władz miasta „zaprzeczeniem dekomunizacji”.
Galeria
Przypisy
Bibliografia
Wdzięczności Kategoria:Pomniki żołnierzy Armii Czerwonej w Polsce Kategoria:Pomniki w Polsce odsłonięte w 1951