Robert Gray (ur. 10 maja 1755 w Tiverton, zm. w lipcu 1806) – amerykański żeglarz i kupiec, badacz morskich szlaków handlowych wzdłuż pacyficznych wybrzeży Ameryki Północnej, pierwszy Amerykanin, który opłynął glob; eksplorator ujścia rzeki Kolumbia w 1792 roku.
Lata wczesnej młodości Graya nie są szerzej znane. Urodził się w miejscowości Tiverton w dzisiejszym stanie Rhode Island, a w wieku dwudziestu lat służył w Continental Navy utworzonej podczas amerykańskiej wojny o niepodległośćOregon Blue Book (online).Corning, Howard M. (1989) Dictionary of Oregon History. Binfords & Mort Publishing. p. 103.. Po odbyciu dwóch podróży naokoło świata żeglował nadal jako dowódca statku handlowego na północnym Atlantyku. W tym też czasie odbył trzecią wyprawę do północno-zachodniego wybrzeża Ameryki, ale zakończyła się ona zagarnięciem jego statku przez francuskich korsarzy, bowiem trwała wówczas francusko-amerykańska Quasi-wojna; później, w czasie tego samego konfliktu, dowodził amerykańskim okrętem korsarskim. Gray zmarł w czasie rejsu w lecie 1806 roku w pobliżu CharlestonLockley., prawdopodobnie na żółtą febręHoway, s. xiv.. Wiele punktów geograficznych na wybrzeżach stanów Oregon i Waszyngton, a także pewna liczba tamtejszych szkół, nosi jego imię.
Podróż na północny Pacyfik 1787-1790 thumb|Medal wydany dla upamiętnienia podróży Graya i Kendricka 30 września 1787 roku Robert Gray i kapitan John Kendrick opuścili na pokładach dwóch statków Boston, a ich celem było otwarcie szlaku handlowego wzdłuż północno-zachodnich wybrzeży Ameryki PółnocnejGreely.. Wyprawa finansowana była przez kupców z Bostonu, głównie przez Charlesa BulfinchaKushner.. Bulfinch (znany architekt), który zapoznał się z raportem kapitana Jamesa Cooka, pragnął urzeczywistnić jego pomysł i odtworzyć handel futrami pomiędzy wybrzeżem północno-zachodnim a Chinami. Próbowali dokonać tej sztuki inni żeglarze amerykańscy, ale nie byli w stanie znaleźć towarów, jakie mogłyby zainteresować Chińczyków. Żeglarze z Nowej Anglii mieli rozwiązać ten problem. Gray nie był pierwszym Amerykaninem, jaki zobaczył wybrzeża północno-zachodnie; zapewne rok wcześniej dotarł tam inny żeglarz, osiadły w Albany londyńczyk Simon Metcalfe.
Podczas podróży Kendricka i Graya w ładowniach statków znajdowały się towary na wymianę jak koce, noże, sztaby żelaza. Obaj kapitanowie mieli ze sobą listy polecające Kongresu i paszporty wydane przez legislaturę Massachusetts. Popłynęli na południe, okrążyli przylądek Horn na południowym krańcu Ameryki Południowej, wcześniej zatrzymując się na Wyspach Zielonego Przylądka i na Falklandach. W styczniu, po opłynięciu Hornu, statki rozdzielił silny sztorm, który uszkodził Columbia Rediviva, co zmusiło Kendricka do zawinięcia na wyspy Juan Fernández. Na jednej z wysp archipelagu znajdował się hiszpański port, gdzie Columbia przeszła niezbędny remont. Tymczasem Gray dotarł w sierpniu do celu podróży. Nieco wcześniej jego statek wszedł na mieliznę w ujściu rzeki na wysokości 46 równoleżnikaHittell.. Nim udało się statek uwolnić i pożeglować dalej na północ doszło do starcia zbrojnego z Indianami, w którego trakcie Gray stracił jednego z członków załogi. Ostatecznie, 17 września 1788 roku, Lady Washington Graya dotarła do wyspy Vancouver.
Niedługo dołączyła Columbia i załogi obu statków zimowały na brzegach wąskiej cieśniny okalającej przylegającą do Vancouver wyspę Nootka. Były też świadkami tzw. kryzysu w cieśninie Nootka, do którego doszło latem 1789 roku. Oto w maju tego roku w okolicy pojawiły się okręty hiszpańskie, którymi dowodził Esteban José Martínez; zadaniem Martíneza było założenie osady i włączenie tych ziem do korony hiszpańskiej. Jednak wkrótce zjawiło się kilka jednostek brytyjskich i rychło doszło do konfliktu, który omal nie doprowadził do wojny między obu krajami. Martínez zagarnął kilka jednostek brytyjskich, natomiast statki amerykańskie zostawił w spokoju (zatrzymał jedynie przybyły później Fair American), a jesienią kryzys został zażegnany podpisaniem wstępnego porozumienia stron. thumb|left|Załoga Graya w walce z Indianami Prowadząc handel wymienny wzdłuż dzisiejszej Kolumbii Brytyjskiej i stanów Waszyngton, Oregon i Kalifornia, obaj amerykańscy podróżnicy przebadali dokładnie wody przybrzeżne. W roku 1788 Gray spotkał się z angielskim kapitanem Johnem Maeresem, który, na opublikowanych po powrocie do Anglii mapach, przedstawił m.in. wyimaginowaną podróż Graya po wodach nieistniejącego morza. W roku 1792 George Vancouver pytał Graya o tę podróż, ale ten oświadczył, że nigdy takiej nie odbył.
W roku 1788 Gray próbował wpłynąć w ujście wielkiej rzeki, lecz nie był w stanie tego dokonać ze względu na siłę odpływu. Rzeką tą była Kolumbia. Gdy kapitanowie zaczynali swą podróż Gray dowodził slupem Lady Washington, zaś Kendrick Columbia Rediviva, ale w czasie rejsu zamienili się rolami. Po zamianie Kendrick został u wybrzeży północnoamerykańskich skupując skóry i futra, podczas gdy Gray pożeglował z ładunkiem skór do Chin, zatrzymując się po drodze na wyspach Sandwich. Gray zakotwiczył na redzie Kantonu na początku 1790 i wymienił swój towar na spory ładunek herbaty. Stamtąd popłynął na południe i zachód, przez Ocean Indyjski, opłynął Przylądek Dobrej Nadziei, a 9 sierpnia zjawił się w Bostonie. Tym samym Columbia stała się pierwszą amerykańską jednostką, która dokonała opłynięcia globu, pokonując dystans 49 000 mil. Wprawdzie z handlowego punktu widzenia rejs okazał się niezbyt opłacalny, Graya i jego załogę powitano triumfalną paradą ulicami miastaSkinner., a gubernator John Hancock wydał z tej okazji uroczyste przyjęcie.
Sukces Graya spowodował, że w zaledwie sześć tygodni po zawinięciu do Bostonu ponownie wysłano go na północny Pacyfik (drugim statkiem ekspedycji dowodził Joseph Inghraham). Za nim ruszyły inne statki z Nowej Anglii, a w roku 1801 między północno-zachodnim wybrzeżem Ameryki Północnej a Chinami krążyło już szesnaście amerykańskich statków. Obecność Amerykanów na Pacyfiku zachwiała pozycją innych krajów, zwłaszcza Hiszpanii i Rosji, które zgłaszały prawa własności do „niczyich” ziem, a w niedalekiej przyszłości miała posłużyć jako dodatkowy argument w drodze do pozyskania przez USA Oregonu i ograniczyć pretensje terytorialne tych krajów do Kalifornii i Alaski.
Druga wyprawa na Pacyfik, 1790-1793 thumb|Zimowisko Graya w Adventure Cove, ryc. George’a Davidsona Columbia postawiła żagle 28 września 1790 rokuFlora.. Tym razem Gray, choć nadal dowódca statku handlowego, żeglował z patentem wydanym przez rząd Stanów Zjednoczonych i podpisanym przez prezydenta George’a Washingtona. Gray dotarł do Nootki 5 czerwca 1791 roku, a zimował za palisadą wzniesionego w tym celu Fortu Defiance. Zimą załoga zbudowała 45-tonowy slup Adventure, który zwodowano wiosną, a dowódcą został zastępca Graya, Robert Haswell. Nowy statek pożeglował na północ docierając do Wysp Królowej Charlotty. Tymczasem Gray na Columbii popłynął na południe, przezimował na wyspie Vancouver, a w kwietniu 1792 roku założył tam faktorię handlową Clayoquot.
Przed opuszczeniem Nootki Gray nakazał zniszczenie należącej do plemienia Nuu-chah-nulth wioski Opitsaht. Atak był odwetem za rzekome pogróżki ze strony krajowców i odpowiedzią na spisek, jaki mieli zawiązać tubylcy w porozumieniu z Hawajczykiem, członkiem załogi Graya. Do dziś nie wiadomo czy spisek rzeczywiście miał miejsce, czy też doszło do zwykłego nieporozumienia. Składająca się z mniej więcej dwustu domostw wioska Opitsaht została puszczona z dymem, lecz obyło się bez ofiar, bo zabudowania były opuszczone. Oficer John Boit, który prowadził własny dziennik pokładowy, napisał, że Graya poniosło. W roku 2005 potomkowie Graya oficjalnie przeprosili za zniszczenie Opitsaht.
Nie był to jedyny atak Graya w roku 1792. W maju kazał napaść na wioskę Chicklisaht, również należącą do ludu Nuu-chah-nulth, gdzie zabito siedmiu Indian i zrabowano zapas skór wydr morskich. Mieszkańcy zabrali swych rannych do hiszpańskiego fortu na wyspie Nootka i domagali się od miejscowego komendanta ukarania Graya. Do ataku tego doszło po załamaniu się negocjacji handlowych (w końcu lat osiemdziesiątych XVIII wieku ceny skór wydr morskich gwałtownie wzrosły), a Gray należał do tych kapitanów, którzy chętnie używali siły: nieco później otworzył ogień do grupy Czinuków zabijając dwudziestu z nich. Jeszcze później, w Clayoquot Sound, Gray zabił lub ranił 25 krajowców, którzy podpłynęli do jego statku nocą w wojennych canoe. Pod koniec roku walczył z plemieniem Kwakwalów.
Podczas tego rejsu na pokładzie Columbia Rediviva Gray odnotował silne zamulenie wód i postanowił sprawdzić, czy nie jest to przypadkiem ujście poszukiwanej „Wielkiej Rzeki Zachodu”. 29 kwietnia, gdy oczekiwał na zmianę pogody, co umożliwiłoby mu podjęcie eksploracji, dostrzegł w pobliżu inny statek. Okazało się, że jest to brytyjski HMS Discovery, dowodzony przez kapitana George’a Vancouvera. Obaj kapitanowie wymienili się doświadczeniami: Gray powiedział Vancouverowi o wielkiej rzece, w której ujście próbował bezskutecznie wpłynąć w roku 1788, ale Vancouver wątpił w istnienie wielkiej rzeki na tej wysokości geograficznej. W tej sytuacji Gray podążył dalej na południe, opuściwszy 30 kwietnia 1792 roku cieśninę Juan de Fuca, i zajął się dalszym pozyskiwaniem drogocennych skór. 7 maja Columbia wpłynęła do Zatoki Graya, w dzisiejszym stanie Waszyngton (Gray nadał jej wprawdzie nazwę Bullfinch Harbor, ale przyjęła się nazwa nadana nieco później przez Vancouvera).
Odkrycie rzeki Kolumbia thumb|Statek Graya na wodach Kolumbii Opuściwszy zatokę Gray pożeglował dalej na południe i wkrótce, pod wieczór 11 maja, jedna z jego łodzi wiosłowo-żaglowych odkryła szeroki kanał, który prowadził wprost do ujścia wielkiej rzeki. Marynarze wrócili z dobrą wieścią, więc Gray kazał postawić żagle i wpłynął w ujście, nadając rzece imię swego statkuGaribaldi Museum..
Przez dziewięć dni Columbia płynęła pod prąd pokonując dystans około 20 kmMussulman.. Wszędzie napotykano Indian i prowadzono wymianę handlową, oferując za skóry, mięso zwierząt, ryby i futra gwoździe (nic więcej do wymiany na statku już nie pozostało)Oldham.. Najdalszym punktem, do którego dotarł Gray, było ujście rzeki, którą później William Broughton, zastępca Vancouvera, penetrujący nurt Kolumbii w październiku 1792 nazwał jego imieniem. Robert Gray sporządził mapę ujścia Kolumbii, a kopię przekazał Vancouverowi.
Sukces Graya, jakim była eksploracja estuarium Kolumbii, posłużył później Stanom Zjednoczonym jako argument w sporze o przynależność Kraju Oregon. 20 maja Gray opuścił ujście rzeki, pożeglował na północ, by spotkać się z Adventure z zamiarem ponownego udania się na zachód, do ChinMakela..
Nootka raz jeszcze 22 lipca 1792 roku Columbia wpłynęła na wody cieśniny Nootka, a towarzyszył jej bryg Hope dowodzony przez Ingrahama. Komendantem hiszpańskiego fortu i osady był w tym czasie Juan Francisco de la Bodega y Quadra. Bodega oczekiwał przybycia George’a Vancouvera, z którym miał zawrzeć porozumienie co do przynależności terytorium. Początkowo zamierzał przekazać hiszpańską osadę Vancouverowi, ale później zmienił zdanie. Zorientował się mianowicie, że John Meares oszukiwał Hiszpanów: nie tylko wyolbrzymiał straty poniesione na skutek kryzysu, lecz nadto bezprawnie posługiwał się portugalską banderą. Gdy na wody Nootka Sound przybyli Gray i Ingraham, Vancouver był jeszcze daleko. Bodega wykorzystał tę okoliczność, by zapytać Amerykanów co wiedzą o wydarzeniach roku 1789. Ingraham odpowiedział na list Bodegi tak: „Znam szczegóły kryzysu; zgodnie z życzeniem kapitana Graya wyjaśnię je, a on też się pod tym podpisze”. thumb|left|Mapa Zatoki Graya