Stepan Karłowycz Wanczycki, znany także jako Stefan Wańczycki oraz Stepan Vanchytsky; ukr. Степан Карлович Ванчицький (ur. 14 października 1888 w Krasnem, zm. 18 listopada 1969 w Sydney) – ukraiński doktor praw, adwokat, członek Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki, dziennikarz i polityk UNDOЕнциклопедія української діяспори: том 4 (Австралія-Азія-Африка), гол. ред.: Маркусь Василь, Наукове Товариство ім. Шевченка і Національна академія наук України. Вид. «ІНТЕЛ» Київ 1995. str. 51; od 10 do 30 września 1939 burmistrz Sanoka po aresztowaniu i uwięzieniu sprawującego ten urząd Maksymiliana Słuszkiewicza.
Życiorys Urodził się 14 października 1888 jako syn Karola i Antoniny. Ukończył gimnazjum w Tarnopolu, następnie studiował na Wydziale Prawa Uniwersytetu Lwowskiego do 1913. Brał udział w walce wyzwoleńczej w szeregach Legionu Ukraińskich Strzelców Siczowych.
Dziennikarską karierę Wanczycki rozpoczął w 1914 w Galicji pisząc do gazet „Diło” i „Ukrainśke Słowo”. W latach dwudziestych XX w. Wanczycki z grupą młodych księży i nauczycieli włączył się w proces ukraińskiego życia narodowego, głównym ośrodkiem ich działalności stał się wówczas SanokIn the 1920s the Ukrainian movement, supported by young priests and school teachers, began to predominate. Its principal center was Sianik, and its leading figures were Rev I. Kachmar, V. Blavatsky, S. Vanchytsky, and F. Kokovsky. Encyclopedia of Ukraine, Lemkos. Od 1928 prowadził kancelarię adwokacką w Sanoku do 1939 przy ulicy Tadeusza Kościuszki. W połowie 1932 zgłosił się jako obrońca chłopów ukraińskich z powiatu leskiego, oskarżonych o zbrodnię rozruchów i użycie przemocy wobec władzy bezpieczeństwa. Działał w nurcie Ukraińców skupionych w organizacji „Proswita”. Organizował czytelnie „Proswity” w wioskach i miasteczkach zamieszkałych przez Łemków. Aktywnie walczył z polskimi władzami przeciwko polonizacji „ukraińskich Karpat Zachodnich”. Odpowiedzią tych środowisk na utworzenie w 1934 Apostolskiej Administracji Łemkowszczyzny było pismo „Nasz Łemko” wydawane w Sanoku oraz sanockie Muzeum Łemkowszczyzna, w którym Wanczycki był redaktorem. W Sanoku współpracował z artystą Leonem Getzem, ks. Stepanem Wenhrynowyczem i etnograf Iryną Dobrianską. W latach 30. kierował organizacją „Ridna Szkoła” w Sanoku. Należał do sanockiego koła Ukraińskiego Zjednoczenia Narodowo-Demokratycznego (UNDO) i był jego lideremWojciech Sołtys, Stosunki społeczno-polityczne, Pomiędzy wojnami światowymi 1918–1939, w: Sanok. Dzieje miasta. Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 564., do stronnictwa należał razem ze znanymi adwokatami: Eugeniuszem Szatyńskim, Wasylem Bławackim i Julianem Łeńczykiem oraz lekarzami: Karanowiczem i Łemiszkiem, jak również sędzią Janem BełejemWłodzimierz Marczak: Ukrainiec w Polsce: Dole i niedole w PRL-u. s. 76.. Była to najlepsza w tym czasie organizacja polityczna na Łemkowszczyźnie w powiecie sanockimŁemkowie w historii i kulturze Karpat s343) liderzy: S. Wańczycki, ks. P. Andrzejczuk) 343.
thumb|240px|Obwieszczenie wojskowego komendanta Sanoka gen. Prihodę o ustanowieniu komisarycznego Burmistrza Sanoka, 16 września 1939 Po wybuchu II wojny światowej i podczas trwającej kampanii wrześniowej we wrześniu 1939 władze administracyjne w Sanoku po wkroczeniu oddziałów niemieckich i słowackich zostały opanowane przez ukraińskich nacjonalistów skupionych w „Komitecie Ukraińskim” kierowanym przez Wanczyckiego, celem eliminacji Polaków ze wszystkich stanowisk. Po walkach z jednostkami polskimi w okolicach Krosna słowacka 3 Dywizja Razus oraz XVIII Dywizja Górska osiągnęła Sanok 15 września 1939. W ramach 14 Armii dowodzonej przez Lista utworzono wielkie jednostki zabezpieczenia tyłowego - rückwärtiges Armeegebiet, na które składało się trzy obszary Północ, Wschód i Południe. Dowódcą słowackiego sektora Południe, Armeegebiete Süd - oblast Juh, na którym znajdował się Sanok był generał major Prihoda, SV – RużomberkV rámci vel. 14 armády sa vytvorilo vel. armádneho tylu (rückwärtiges Armeegebiet), ktoré sa skladalo z troch oblastí: Sever, Stred a Juh. Veliteľom oblasti „Juh“ pod ktoré spadalo územie Slovenska bol generał major Prihoda (SV – Rużomberk). w: Igor Baka. Vojenský historický ústav Bratislava 2006 SLOVENSKÁ REPUBLIKA a nacistická agresia proti POĽSKU. W połowie września przybył do Sanoka również pułkownik Roman Suszko, pisze o tym Wołodymyr Kubijowycz"Oberlander był doradcą, a w rzeczywistości zwierzchnikiem płk. Romana Suszki. W tym charakterze przebywał on w Samborze, Sanoku, a później w Krośnie, gdzie grupę Suszki zdemobilizowano". Polacy i Ukraińcy dawniej i dziś Bogumił Grott. 2002. str. 101. (Kubijowycz, Meni 85, Paryż-Monachium 1986)..
Po uroczystym przywitaniu generała Prihody chlebem i solą przez przedstawicieli miejscowej ukraińskiej inteligencji powołano ukraiński zarząd miejski, w skład którego weszli komisaryczny burmistrz dr Stepan Wanczycki oraz dr Wasyl Bławacki, dr Wołodymyr Karanowycz i Stepan Car. Pododdziały niemieckie w tym czasie witane były owacyjnie przez środowiska ukraińskie Beska, Nowosielec i Dąbrówki Ruskiej. Gdzie symbolicznymi gestami były tzw. "pogrzeby Polski", dokonywane w wielu miejscowościach. Delegacje ukraińskie z okolicznych miejscowości przybywały do Sanoka witać władze niemieckie, a przy okazji rabowały polskie i żydowskie mienie, sklepy, drobne warsztaty rzemieślnicze itp. terroryzując Polaków i Żydów. Od momentu zajęcia Sanoka przez Niemców miejscowi Ukraińcy, jak też bardzo licznie przybyli Ukraińcy z terenów wschodnich objęli znaczną część stanowisk w administracji politycznej i gospodarczej aż po organizację kilku spółdzielni. W okresie tym na terenie Sanoka rozpoczyna działalność Ukraiński Komitet Pomocy, pod nazwą Українська Народна Рада, niem. "Ukrainischer Volksrat". W mieście tworzą się struktury ukraińskiej rady narodowej, kierowanej przez doktora Wanczyckiego, który będzie działał do wiosny 1940. W ręce tej władzy przechodzą także tzw. „strzelcy siczowi” jako zalążek aparatu porządkowo-policyjny. Ukraińców zaczęto przyjmować do służby w policji, gestapo, straży więziennej i przemysłowejRuch oporu w regionie Beskidu Niskiego: 1939-1944 Andrzej Daszkiewicz, 1975, str. 18Stosunki polsko-ukraińskie 1939-1947: zarys problematyki Andrzej Sowa, 1998, str. 109;. W ten sposób do wiosny 1940 utworzono sieć (26) Ukraińskich Komitetów Pomocy i delegatur rejonowych (33), przekształconych następnie w agendy terenowe powoływane za zgodą Niemców, oficjalnie od 22 maja 1940, faktycznie działającego w rzeczywistości od listopada 1939 Ukraińskiego Centralnego Komitety w Krakowie. Bardzo szybko dla swoich dzieci Ukraińcy utworzyli też szkołę w Sanoku oraz szkołę zawodową. W połowie 1940 ocalałe zbiory polskie Muzeum Historycznego zostają włączone do Muzeum Łemkiwszczyna. Nowa placówka działająca pod auspicjami Niemców otrzymuje nazwę Ukraińskie Muzeum Łemkiwszczyna. Kuratorem muzeum zostaje obwołany Leon Getz, zwolnieni zostają Adam Fastnacht i Aleksander RybickiEdward Zając. Zarys dzieje Muzeum Historycznego w Sanoku. Rocznik Sanocki 1979, str. 272..
W okresie krótkich rządów dr Wanczyckiego doszło między innymi do pogromów i kradzieży na żydowskich mieszkańcach Sanoka. Spalone zostały trzy synagogi oraz rabowano sklepy…podpalono 16 września 1939 r. trzy bóżnice wraz z ich historycznym wyposażeniem. Władze miejskie w Sanoku zostały opanowane przez Ukraińców, którzy rabowali sklepy żydowskie, rozdając towary ludności ukraińskiej, przyjeżdżającej furmankami ze wsi [w:] Mieczysław Wieliczko, Linia demarkacyjna nad Sanem - koncepcja i realizacja. Pogranicze, Studia z dziejów stosunków polsko-ukraińskich w XX wieku, Lublin, 1992, str. 83; W tym samym okresie spalono bóżnice w Jaśle, Bukowsku, Dynowie, Jarosławiu, Łańcucie oraz w Przemyślu. w: Mieczysław Wieliczko. Dzieje społeczne Polaków w warunkach okupacji: 1939-1944/1945 str. 28. Ukraińscy nacjonaliści niszczyli polskie symbole narodowe. Nie oszczędzili również sanockiego muzeum historycznegoDla ścisłości należy dodać, że wielką przysługę w dziele zniszczenia oddali Niemcom ukraińscy nacjonaliści, którzy w chwili wkroczenia Niemców do Sanoka pozdzierali i poniszczyli polskie godła i pamiątki, i korzystając ze sposobnej chwili uchwycili w swe ręce administrację". Edward Zając. Zarys dziejów Muzeum Historycznego w Sanoku. str. 272. - 273; "Bezpośrednio po zajęciu powiatu, Sanok został przekazany przez dowódcę sił niemieckich, generała Prihodę na rzecz Ukraińców - Obwieszczenie Komendanta Prihody z dnia 16.09.1939t " Tajne nauczanie; ; W pierwszej połowie września Polacy radzili sobie z próbami przejęcia terenowej władzy przez Ukraińców. Od 16 września Ukraińcy podjęli także działania zbrojne przeciwko Węgrom na Ukrainie Zakarpackiej. str. 529 Trudne sąsiedztwo: stosunki polsko-ukraińskie w X-XX wieku, Karol Grünberg, Bolesław Sprengel, 2005. 21 września 1939 został aresztowany wskutek donosu z zarzutem działalności na niekorzyść Niemców, prawdopodobnie wytworzonego przez Ukraińców, Maksymilian SłuszkiewiczAndrzej Romaniak: W 70 rocznicę sanockiego września (pol.). 1 września 2009.. Sam Wanczycki osadzony w więzieniu w Sanoku od 15 do 29 sierpnia 1940.
Po opuszczeniu szkół w mieście przez wojska niemieckie opanowali je Ukraińcy. Podjęte starania o otwarcie szkoły polskiej, wskutek sprzeciwu Ukraińców napotykały liczne trudności. Po odwołaniu z pełnionej funkcji aż do lipca 1944 Stepan Wanczycki wchodził w skład zarządu miejskiego Sanoka wraz z dr Wasylem Bławackim i Stepanem Carem (ponadto we władzach byli prof. Bażałuk, Bugiera), pierwszą polską szkołę uruchomiono dopiero 1 października 1940Jan Draus, Oświata na Rzeszowszczyźnie w latach 1939-1945, s. 44.. Podczas przybycia do Sanoka Hansa Franka małżonki adwokatów Wanczyckiego i Bławackiego były w komitecie witających gubernatora chlebem i solą. W lipcu 1944 Wanczycki ewakuował się do Niemiec, a następnie wyemigrował do Australii.
Był działaczem ukraińskiego życia publicznego w Sydney; kontynuował również działalność dziennikarską. W 1952 podczas odbywającego się w Sydney III. Kongresu Ukraińców w Australii wszedł w skład zarządu kierowanego przez Sawę Jaśkewycza (zm. 1996) i byłego członka 14 Dywizji Grenadierów SS. Union of Ukrainian in Australia (U.U.A.) ukr. Союз українок Австралії reprezentowała w 1952 blisko 60% (18 000) społeczność ukraińskich emigrantów, którzy po II wojnie światowej przybyli do AustraliiUkrainian Observer, 1952 T. 4 str. 16, The Ukrainian Weekly, September 29, 1952 3rd Congress of Ukrainians in Australia.
Autor wielu artykułów na temat Łemkowszczyzny pisanych w periodykach „Łemkiwśki wisti”, „Łemkiwśki kałendari”, „Nasz Łemko”. Autor artykułów Łemkam nałeżyt´sia jichnia ridna zemla (1968), Łemkiwszczyna - samocwit Ukrajiny i innych na temat historii Łemków.
Był żonaty z Heleną, z którą miał syna Izjasława Ołeha Włodzmierza (ur. 1919, absolwent Państwowego Gimnazjum im. Królowej Zofii w Sanoku z 1938). W latach 30. zamieszkiwał wraz z rodziną w Sanoku przy ulicy Potockiego.
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Absolwenci Wydziału Prawa Uniwersytetu Lwowskiego Kategoria:Adwokaci II Rzeczypospolitej Kategoria:Burmistrzowie Sanoka Kategoria:Działacze „Proswity” Kategoria:Ludzie związani z Tarnopolem Kategoria:Członkowie Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki Kategoria:Emigracja ukraińska Kategoria:Politycy Ukraińskiego Zjednoczenia Narodowo-Demokratycznego Kategoria:Pozbawieni obywatelstwa polskiego przez władze Polski Ludowej 1944–1989 Kategoria:Ukraińscy kolaboranci III Rzeszy Kategoria:Ukraińcy związani z Sanokiem Kategoria:Ukraińscy adwokaci Kategoria:Urzędnicy Generalnego Gubernatorstwa Kategoria:Więźniowie więzienia w Sanoku (okupacja niemiecka) Kategoria:Żołnierze Ukraińskich Strzelców Siczowych Kategoria:Urodzeni w 1888 Kategoria:Zmarli w 1969