Naczelne (Primates, z łaciny „pierwsze”) – rząd ssaków ze starofrancuskiego lub francuskiego primat, od łacińskiego słowa primat-, od primus – „pierwszy”. Taksonomia wyróżnia w nim dwie odrębne linie (podrzędy): Strepsirrhini i Haplorrhini. Naczelne powstały z przodków żyjących na drzewach lasów tropikalnych. Wiele z nich przedstawia adaptacje do życia w tym wymagającym, trójwymiarowym środowisku. Większość z nich zachowała przynajmniej częściowo nadrzewny tryb życia.
Nie licząc zamieszkującego wszystkie kontynenty człowieka, większość naczelnych zamieszkuje zwrotnikowe lub podzwrotnikowe obszary obu Ameryk, Afryki i Azji. Przedstawicieli tego rzędu cechuje duże zróżnicowanie pod względem wielkości ciała: obok gatunków o małych wymiarach, jak np. ważący jedynie 30 g Microcebus berthae należą do nich gatunki o dużych wymiarach, jak np. osiągające masę ponad dwieście kilogramów goryle Gorilla beringei graueri. Najstarsze znane skamieniałości zwierząt należących do tego rzędu pochodzą sprzed 55,8 milionów lat, i przyporządkowane są do rodzaju Teilhardina. Najwcześniejszy bliski krewny naczelnych, którego szczątki są licznie reprezentowane, to późnopaleoceński Plesiadapis, żyjący około 55–58 milionów lat temu. Z analiz materiału genetycznego wynika, że linia naczelnych powstała jeszcze przed granicą kreda-trzeciorzęd, około 63-74 milionów lat temu.
Rząd naczelnych tradycyjnie dzielono na dwie podgrupy: małpiatki i małpy właściwe. Małpiatkom przypisywano w większym stopniu cechy najwcześniejszych naczelnych. Zaliczano do nich Lemuridae z Madagaskaru, Lorisidae i Tarsiidae. Małpy właściwe obejmowały małpy zwierzokształtne, małpy człekokształtne i człowiekowate. Obecnie taksonomowie preferują podział na dwa podrzędy Strepsirrhini, w skład których weszły dawne Prosimia oprócz Tarsiidae, oraz Haplorrhini, obejmujące Tarsiidae, jak też dawne małpy właściwe.
Małpy właściwe dzielą się znów na dwie grupy: małpy wąskonose, małpy Starego Świata zamieszkujące pierwotnie Afrykę i Azję południowo-wschodnią, oraz małpy szerokonose, małpy Nowego Świata zamieszkujące Amerykę Środkową i Południową. Przedstawiciele wąskonosych to pawiany, makakowate, gibbony i człowiekowate, zwane też wielkimi małpami. Do szerokonosych należą kapucynki, czepiakowate, oraz pazurkowce. Ludzie to jedyni współcześni przedstawiciele wąskonosych, którym udało się skolonizować rozległe tereny innych kontynentów poza Afryką i Azją, ale dowody kopalne wskazują na to, że w przeszłości pewne gatunki zamieszkiwały Europę.
Naczelne uznawane są za ssaki mało wyspecjalizowane. Niektóre z nich, jak część wielkich małp i pawiany, wiodą głównie naziemny tryb życia, jednak wszystkie gatunki cechują się przystosowaniami do wspinaczki po drzewach. Przedstawiciele naczelnych mogą przemieszczać się poprzez skakanie z drzewa na drzewo, chód na dwóch bądź czterech kończynach (w tym niektóre wspierać się mogą na knykciach), i przez brachiację).
Naczelne cechują się mózgowiami względnie większymi niż u innych zwierząt. W większym stopniu polegają też na wzroku zamiast na węchu, najważniejszym ze zmysłów u większości ssaków. Cechy te rozwinęły się w większym stopniu u małp, słabiej zaś u Lorisidae czy Lemuridae. U części naczelnych rozwinęło się widzenie barwne. Większość z nich posiada także przeciwstawny kciuk, niektóre z nich posiadają również chwytny ogon. Większość gatunków wykazuje dymorfizm płciowy, obejmujący różnice w masie ciała, wielkości kłów i ubarwieniu. Przedstawicieli naczelnych cechuje wolniejsze tempo rozwoju osobniczego niż innych ssaków o podobnych rozmiarach: później osiągają dojrzałość, jednakże żyją dłużej. Zależnie od gatunku osobniki dorosłe mogą żyć samotnie, w parach bądź w grupach, liczących zazwyczaj do setki osobników.
Terminologia Powiązania pomiędzy różnymi grupami naczelnych były do niedawna słabo poznane, wobec czego powszechnie używane terminy bywają mylące. Przykładowo w języku angielskim nazwy "ape" ("małpa człekokształtna") używano jako synonimu "monkey" ("małpa zwierzokształtna") bądź do wszystkich nieposiadających ogona, względnie przypominających człowieka naczelnych.
Sir Wilfrid Le Gros Clark należał do prymatologów, którzy rozwinęli pomysł trendów w ewolucji naczelnych i metodologię układania żyjących ich przedstawicieli w jakoby wznoszące się aż do człowieka serie. Powszechnie używane nazwy określające grupy w obrębie naczelnych, jak „małpiatki”, „małpy”, angielskie "lesser ape" i „wielkie małpy” ("great ape") odzwierciadlają ten pogląd. Zgodnie ze współczesnym rozumieniem historii ewolucyjnej naczelnych część z tych grup to taksony parafiletyczne – nie obejmują one wszystkich potomków swego ostatniego wspólnego przodka.
Odmiennie od pomysłu Clarka współczesne klasyfikacje wyróżniają (i nazywają) jedynie te grupy, które są monofiletyczne, a więc obejmują wszystkich potomków swego ostatniego wspólnego przodka.
Poniższy diagram przedstawia jedną z możliwych klasyfikacji współcześnie żyjących naczelnych. Dawne, tradycyjne grupy zaznaczono kolorami: małpiatki, małpy zwierzokształtne, małpy człekokształtne: niezaliczane do wielkich małp i zaliczane do wielkich małp, człowieka.
Wszystkie grupy o podanych nazwach naukowych są monofiletyczne (a więc stanowią klady), a klasyfikacja kladystyczna odzwierciedla historię ewolucyjną danej grupy. Kolorem zaznaczono nazwy tradycyjne, część z nich oznacza grupy parafiletyczne: „małpiatki” obejmują dwie grupy monofiletyczne: podrząd Strepsirrhini, czyli Lemuroidea, Lorisoidea i tym podobne, a także Tarsiiformes z podrzędu Haplorrhini. Parafiletyzm grupy wynika z niewłączenia doń Simiiformes, pochodzących również od ostatniego wspólnego przodka tych, ale też wszystkich naczelnych. „małpy” zawierają w sobie dwie monofiletyczne grupy, określane mianem małp Nowego Świata i małp Starego Świata. Parafiletyzm wynika z wykluczenia nadrodziny Hominoidea, pochodzącej także od ostatniego wspólnego przodka Simiiformes. „małpy człekokształtne” w ogólności, w szczególności zaś „wielkie małpy” – parafiletyzm obu grup wynika z wykluczenia z nich człowieka.
W związku z powyższym zakresy nazw z dwu ich zestawów nie zgadzają się ze sobą, z czego wynikają problemy związane również z nazwami zwyczajowymi, zazwyczaj tradycyjnymi. Przykład stanowi nadrodzina Hominoidea. W powszechnym rozumieniu składa się ona z małp człekokształtnych i ludzi, nie ma zwyczajowej nazwy określającej taką grupę. W języku angielskim poradzono sobie, tworząc taką nazwę: "hominoids". Inna możliwość wyjścia z problemu to poszerzenie znaczenia jednej z nazw tradycyjnych. Przykładowo w swej książce z 2005 Benton, paleontolog kręgowców, określa mianem "apes" („małpy człekokształtne”, Hominoidea) gibbony, orangutany, goryle, szympansy i ludzi; a więc Benton używa słowa "apes" w znaczeniu "hominoids", Hominoidea. W takim jednak przypadku grupa poprzednio nazywana "apes" musi być teraz określana "non-human apes" (co oznacza „małpy człekokształtne inne niż człowiek”.
Do roku 2005 nie było jeszcze konsensusu, który sposób klasyfikacji ma obowiązywać: czy zaakceptować tradycyjne, zwyczajowe, ale określające parafiletyczne grupy nazwy, czy też używać wyłącznie nazw grup monofiletycznych, czy też może używać nowych nazw zwyczajowych, czy też zaadaptować stare nazwy. Wszystkie rozwiązania można znaleźć w pracach biologów, niekiedy nawet różne rozwiązania obserwuje się w pracach tego samego autora, a nawet w tej samej pracy. Wspomniany Benton definiuje wpierw „małpy człekokształtne” ("apes"), włączając w nie człowieka, po czym powtarza "ape-like" w znaczeniu "like an ape rather than a human" („bardziej podobny do małp człekokształtnych niż do człowieka”).
Klasyfikacja współczesnych naczelnych thumb|Lepilemur rudawy z rodziny lepilemurowatych thumb|Galagonik karłowaty z rodziny galagowatych żyje na kontynencie afrykańskim thumb|Tarsius syrichta, kiedyś uznawany za małpiatkę, obecnie przeważnie figuruje w Haplorrhini. W 2015 nazwano go po polsku wyrakiem filipińskim thumb|Czepiak białolicy z rodziny czepiakowatych należy do małp Nowego Świata thumb|Mandryl równikowy z rodziny koczkodanowatych to małpa Starego Świata thumb|Rysunek z 1927 przedstawiający szympansa podczas brachiacji, gibbona (na górze po prawej) i 2 orangutany, w tym jednego chodzącgo na knykciach (w środku i na dole) thumb|Człowiek rozumny to jedyny współczesny przedstawiciel naczelnych, który w pełni rozwinął dwunożność Rząd naczelnych ustanowił Karol Linneusz w 1758 w 10. wydaniu Systema Naturae, umieszczając w nim rodzaje Homo (ludzi), Simia (małpy), Lemur (małpiatki) oraz Vespertilio (nietoperze). W pierwszym wydaniu tej książki (1735) używał miana Anthropomorpha dla Homo, Simia i Bradypus (leniwce). W 1839 Henri Marie Ducrotay de Blainville, idąc za przykładem Linneusza i naśladując jego nazewnictwo, utworzył rzędy Secundates (włączając doń nietoperze, owadożerne i drapieżne), Tertiates (zawierające podrząd Glires) i Quaternates (gdzie znalazły się Gravigrada, Pachydermata i przeżuwacze). Obecnie taksony te nie są akceptowane.
Nim Anderson i Jones wprowadzili klasyfikację Strepsirrhini i Haplorhini w 1984, za czym poszła praca McKenny i Bella z 1997 Classification of Mammals: Above the species level, naczelne dzielono na dwie nadrodziny: Prosimii i Anthropoidea. Prosimii obejmowały małpiatki (jako Strepsirrhini) oraz wyrakowate. Termin Anthropoidea obejmował wszystkie małpy.
W obrębie naczelnych wyróżnia się następujące rodziny, zgrupowane za jedną z możliwych klasyfikacji (istnieją również inne sposoby klasyfikacji, na przykład podział współczesnych Strepsirrhini na dwa infrarzędy: Lemuriformes i Lorisiformes). Rząd: Primates – naczelne Podrząd: Strepsirrhini – lemurowe Infrarząd: Lemuriformes – lemurokształtne Nadrodzina: Cheirogaleoidea – lemurkowce Rodzina: Cheirogaleidae – lemurkowate Nadrodzina: Lemuroidea – lemurowce Rodzina: Lepilemuridae – lepilemurowate Rodzina: †Megaladapidae Rodzina: Lemuridae – lemurowate Rodzina: †Archaeolemuridae Rodzina: †Palaeopropithecidae Rodzina: Indriidae – indrisowate Infrarząd: Chiromyiformes – palczakokształtne Rodzina: Daubentoniidae – palczakowate Infrarząd: Lorisiformes – lorisokształtne Rodzina: Galagidae – galagowate Rodzina: Lorisidae – lorisowate Podrząd: Haplorrhini – wyższe naczelne Infrarząd: Tarsiiformes – wyrakokształtne Rodzina: Tarsiidae – wyrakowate Infrarząd: Simiiformes – małpokształtne Parvordo: Platyrrhini – małpy szerokonose Rodzina: Callitrichidae – pazurkowcowate Rodzina: Aotidae – ponocnicowate Rodzina: Cebidae – płaksowate Rodzina: Pitheciidae – sakowate Rodzina: Atelidae – czepiakowate Parvordo: Catarrhini – małpy wąskonose Nadrodzina: Cercopithecoidea – koczkodanowce Rodzina: Cercopithecidae – koczkodanowate Nadrodzina: Hominoidea – człekokształtne Rodzina: Hylobatidae – gibbonowate Rodzina: Hominidae – człowiekowate
Choć monofilia Lemuroidea i Lorisoidea jest szeroko akceptowana, nazwy kladów to nie dotyczy. Użyta tutaj nazwa pochodzi z popularnej taksonomii wyróżniającej klad cechujący się grzebieniem zębowym jako jeden infrarząd, a wymarłe, nieposiadające grzebienia zębowego Adapiformes w inny, obie włączając w podrząd. Jednak inna popularna taksonomia, alternatywna względem tamtej, umieszcza Lorisidae w ich własnym infrarzędzie Lorisiformes.
Inną klasyfikację proponuje Polskie nazewnictwo ssaków świata.
Rząd: naczelne (Primates) Podrząd: małpiatki (Prosimii) / podrząd lemurowe (Strepsirrhini) Infrarząd: lemurokształtne (Lemuriformes) Nadrodzina: lemurkowce (Cheirogaleoidea) Rodzina: lemurkowate (Cheirogaleidae) Rodzaje: lemurak (Allocebus), lemurek (Cheirogaleus), mikrus (Mirza), mikrusek (Microcebus), widłogłówka (Phaner) Nadrodzina: lemurowce (Lemuroidea) Rodzina: indrisowate (Indriidae) Rodzaje: awahi (Avahi), indris (Indri), sifaka (Propithecus) Rodzina: lemurowate (Lemuridae) Rodzaje: lemur (Lemur), lemuria (Eulemur), maki (Hapalemur), prolemur (Prolemur), wari (Varecia)