thumb|360px|Mapa administracyjna komitatu Bihar z 1910 r. Komitat Bihar (rum.: Comitatul Bihor, niem.: Komitat Bihar; łac.: Comitatus Bihariensis) – jednostka administracyjna Węgier do 1950 r. Trzy czwarte terytorium komitatu sprzed traktatu trianońskiego znajduje się obecnie w Rumunii, podczas gdy jego zachodnia ćwiartka jest częścią Węgier.
Geografia Komitat Bihar były trzecim do wielkości powierzchni komitatem Węgier. Południowo-wschodnia część komitatu leży w Górach Zachodniorumuńskich, podczas gdy jego część północno-zachodnia znajduje się na Wielkiej Nizinie Węgierskiej. Ważniejsze rzeki to Keresz i Berettyó. Komitat graniczył od północy z komitatami Hajdú, Szabolcs i Szatmár, od wschodu z komitatami Szilágy, Kolozs i Torda-Aranyos, od południa z komitatem Arad, a od zachodu z komitatami Békés i Szolnok. Ze względu na rozmiary nazywano go często państwem Bihar (Biharország).
W południowo-wschodniej części byłego komitatu znajdował się szczyt Nagy-Bihar (1849 m n.p.m.), najwyższe wzniesienie Masywu Biharu. Licząca ok. 3000 lat jaskinia lodowa Scărișoara jest największą tego typu jaskinią w Rumunii, która została odkryta prawdopodobnie w 1847 r. Do jaskini można dojechać drogą o długości 200 m. Położona na wysokości 580 m n.p.m. przełęcz Pasul Craiului (węg. Király-hágó) była przez stulecia granicą komitatów Bihar i Kolozs, a w latach 1552–1867 również Siedmiogrodu i Węgier.
Historia thumb|left|300px|Komitat Bihar na pierwszej mapie wojskowej, 1782-85 Według nieznanego autora, w czasach Arpada, ziemie między Cisą, Maruszą, Samoszem i lasem Igfon znajdowały się w posiadaniu biharskiego wodza Ménmaróta. Najmłodszy syn Arpada, Zoltán stanął później na czele Ducatusu Biharskiego, który był według tradycji terytorium zarządzanym przez następcę tronu. Jego stolicą był Biharvár, znajdujący się 14 km na północ od Nagyváradu. Ducatus Biharski (węg. Bihari Dukátus), jak również Ducatus Nitrzański (węg. Nyitrai Dukátus) oraz Ducatus Somogy (węg. Somogyi Dukátus) został zniesiony przez Kolomana Uczonego ok. 1110 r.
Bihar należy do najwcześniej utworzonych komitatów. Utworzył go Stefan I ze stolicą w Biharze. Po najeździe tatarskim stolicą został Nagyvárad. W średniowieczu do komitatu należały również tereny źródłowe Szybkiego Kereszu i region Kalotaszeg. Podczas rozpadu Węgier na trzy części, stał się częścią Partium. W latach 1660–1692 większa część komitatu wraz z zamkami znalazła się pod okupacją turecką. W latach 1849–1860 podzielono komitat na Północny i Południowy Bihar z Debreczynem i Nagyváradem jako stolicami, a sytuacja się nieco zmieniła po utworzeniu w 1876 r. komitatu Hajdú.
thumb|left|150px|Część historycznego komitatu Bihar w obecnych granicach Węgier W 1914 r. jego powierzchnia wynosiła 10 678 km², z czego w 1918 r. 7874 km² znalazło się w Rumunii. Siedzibą władz węgierskiego komitatu Bihar do 1950 r. (z wyjątkiem okresu 1940-44) było Berettyóújfalu, a po przyłączeniu w wyniku drugiego arbitrażu wiedeńskiego Północnego Siedmiogrodu, znowu Nagyvárad. W okresie po przyłączeniu powierzchnia węgierskiej części komitatu wynosiła 6511 km². Stolicą rumuńskiej jego części był Beiuș.
Zachodnia, pozostała w granicach Węgier część została w 1950 r. w ramach reformy administracyjnej, połączona z dawnym komitatem Hajdú i w ten sposób powstał dzisiejszy komitat Hajdú-Bihar.
Ludność Liczba mieszkańców w 1880 r. wynosiła 446 777. Wśród nich było: 233 135 Węgrów (52,18%), 4305 Niemców (0,96%), 4554 Słowaków (1,02%), 186 264 Rumunów (41,69%), 466 Karpatorusinów (0,1%), 62 Serbów i Chorwatów (0,01%) i 2095 (0,47%) osób innych narodowości.
Liczba mieszkańców w 1891 r. wynosiła 516 704 osób, z czego: 283 806 (54,93%) Węgrów 219 940 (42,57%) Rumunów 5957 (1,15%) Słowaków 3374 (0,65%) Niemców
Liczba mieszkańców w 1910 r. wynosiła 646 301 osób, z czego: 365 642 (56,57%) Węgrów 265 098 (41,02%) Rumunów 8457 (1,31%) Słowaków 3599 (0,56%) Niemców A magyar szent korona országainak 1910. évi népszámlálása; Budapest 1912 (spis ludności z 1910 roku) – strona 22 i następne.
Podział administracyjny W 1913 r. komitat był podzielony na 17 powiatów: thumb|400px|Komitat Bihar powiat Bél powiat Belényes powiat Berettyóújfalu powiat Biharkeresztes powiat Cséffa powiat Derecske powiat Élesd powiat Érmihályfalva powiat Centralny (siedziba Nagyvárad) powiat Magyarcséke powiat Margitta powiat Nagyszalonta powiat Sárrét (siedziba Biharnagybajom) powiat Szalárd powiat Székelyhíd powiat Tenke powiat Vaskoh
Na terytorium komitatu leżał oprócz tego, nie będąc jego częścią, Nagyvárad jako miasto na prawie municypalnym.
Żupani komitatu Bihar Imię lub nazwisko i imię, godność Okres urzędowania István comes około 1067 Saul 1102–1113 István (również sędzia krajowy (judex curiae regiae)) 1113 Bökény (również sędzia krajowy (judex curiae regiae)) 1135–1136 Achus 1137–1138 Faus – palatyn 1138 István 1141 Ezsau 1183–1186 Both 1189–1193 Péter 1197 Miklós 1199 Mika (również sędzia krajowy (judex curiae regiae)) 1198–1202 Benedek – palatyn 1202–1203 Girko 1205–1206 Mog (również palatyn) 1206–1207 Miklós (powtórnie) 1207–1209 Marcellus 1208 Zsámbéki Smaragd 1208 Mihály 1209 Fiad 1209 Bánk 1209–1212 Mika 1212–1216 Nimcha (również książę siedmiogrodzki) 1217 Mika 1218–1221 Illés 1222 Gyula 1222 Pózsa 1223 Micha 1223 Tivadar 1224 Miklós 1228–1229 Moys – palatyn 1229–1230 István (również główny podczaszy) 1233–1235 Dénes 1236 Lőrincz 1236–1238 Domonkos (również skarbnik) 1240 Bacs 1241–1242 Dénes – palatyn 1246 Mike (również palatyn i żupan komitatu Temes) 1247 István – palatyn (również żupan komitatu Temes) 1247 Moys – (również żupan komitatu Somogy) 1264 Telegdi Demeter 1272 Pál (również żupan komitatów Szatmár i Kraszna) 1290–1301 Beke 1302 Mosonyi Dénes 1310 Debreczeni Dózsa (również żupan komitatu Szabolcs) 1317–1318 Futtaki Dénes 1319–1321 Csuka 1327 Hannusfalvi Donk Demeter – skarbnik 1332–1333 Balázs 1338 Szécsényi Farkas Tamás 1343 Báthori János 1343 Miklós (również żupan komitatów Temes, Kraszna i środkowego Szolnok) 1370 Berenthi Tamás 1370 Gergely 1375 Toldi György 1380–1382 Telegdi Miklós 1383 Podvinay Miklós 1386 Zsidai Csáki Miklós 1396–1397 Csáki László (również żupan środkowego Szolnok) 1426 Székely János 1438 Csáky Ferenc 1441–1461 Nitzki Benedek (w trakcie) 1458 Nagymihályi András 1463 Vitéz János – biskup Nagyváradu (żupan dziedziczny) 1464 Beckenschläger János – biskup (żupan dziedziczny) 1465–1467 Miklós – biskup (żupan dziedziczny) 1470 Egervári László – kasztelan Nagyváradu 1474 Filipecz János – biskup (żupan dziedziczny) 1474–1488 Kinizsi Pál 1489–1493 Somi Jósa 1494 Farkas Bálint – biskup (żupan dziedziczny) 1495 Kálmáncshi György – biskup (żupan dziedziczny) 1495–1501 Szathmári György – biskup (żupan dziedziczny) 1502 Thurzó Zsigmond – biskup (żupan dziedziczny) 1506 Pöstyényi Gergely – namiestnik 1513 Perényi Ferenc – biskup (żupan dziedziczny) 1514–1526 Czibak Imre – biskup 1526–1550 Both Péter – kasztelan Nagyváradu 1550 Fráter György – biskup 1550–1551 Varkocs Tamás I. 1552–1553 Zaberdjei Mátyás – biskup 1553–1556 Ghymesi Forgách Ferenc 1556 Kendi Antal 1557 Varkocs Tamás II. 1557 Somlyai Bátori István – kasztelan Nagyváradu 1562–1566 Hagymássy Kristóf 1566 Báthori Kristóf 1571–1577 Giczy János 1577–1580 Sibrik György 1580 Giczy János 1581 Bánffy Dénes 1581 Veres Gáspár 1581 Sibrik György 1582–1585 Bánffy Dénes 1585–1586 Pekry Gábor 1587–1589 Báthory István 1589 Bánffy Dénes 1590–1592 Bocskai István 1592–1598 Nyáry Pál – sędzia, kasztelan Nagyváradu 1598 Bánffy Dénes 1599 Nyáry Pál – sędzia, kasztelan Nagyváradu 1599–1601 Bánffy Dénes 1606 Rhédey Ferenc (również żupan komitatu Máramaros) 1614–1621 Bethlen István – kasztelan Nagyváradu 1621–1633 II. Rákóczi György – kasztelan Nagyváradu 1633 Ruszkai Korniss Zsigmond – rycerz Złotej Ostrogi 1636–1643 Teleki János 1651 Gyulay Ferenc – kasztelan Nagyváradu 1653–1659 Ebeni István – kasztelan Nagyváradu 1659 Haller Gábor 1659–1660 Rhédey Ferenc – książę siedmiogrodzki 1660 nie było żupana 1660–1668 Benkovics Ágoston – biskup (żupan dziedziczny) 1688–1702 Csáky – hrabia, kardynał 1703–1732 Luzsénszki István – hrabia, biskup 1733. lipiec – 1735 Okolicsányi János – biskup czerwiec 1735 – 1738 Csáky Miklós – hrabia, biskup 1738–1758 Forgách Pál – biskup marzec 1758 – 1760 Patachich Ádám – biskup maj 1760 – 1776 Andrássy István – hrabia, namiestnik kwiecień 1777 Brunswick Antal – hrabia maj 1779 – 1780 Korniss Mihály – hrabia 1781 Ürményi József czerwiec 1782 – 1785 Teleki Samu – hrabia, namiestnik i naczelnik okręgu czerwiec 1785 – 1787 Haller József – hrabia marzec 1787 – 1790 Brunswick József – namiestnik grudzień 1790 Teleki Samu – hrabia II. lipiec 1791 – 1822 Rhédey Lajos – administrator żupański 1822–1824 Zichy Ferenc – hrabia, namiestnik 1825 Lónyay János – namiestnik 1836 Tisza Lajos – namiestnik 1836–1848 Beőthy Ödön 1848 Uray Bálint – c.k. komisarz 1849 Jósa Péter – c.k. komisarz 1849 Reviczky Menyhért (Bihar Północny) i Ravazdy István (Bihar Południowy) – naczelnicy komitatów 1860 Várady Szabó János – naczelnik Północnego Biharu 1860 Gerzon N. – (Bihar Południowy) i Hoffbauer Sándor (Bihar Południowy) 1860 Haller Sándor – hrabia, żupan 1860 Petrák János – c.k. komisarz 1861–1862 Hajdú János – namiestnik 1862–1865 Szlávy József – żupan 1865–1867 Tisza Lajos 1867–1871 Dőry József – baron 1871–1892 Beőthy László 1893–1905 Glacz Antal – żupan kwiecień 1906 – wrzesień 1909 dr. Miskolczy Ferenc – żupan marzec 1910 – czerwiec 1917 Malatinszky Lajos – żupan lipiec 1917 – wrzesień 1918 dr. Szilágyi Lajos – żupan wrzesień 1918 – kwiecień 1920 dr. Kovács Nagy Sándor – żupan wrzesień 1920 – grudzień 1921 Balásházy István – żupan marzec 1922 – czerwiec 1922 dr. Miskolczy Lajos – żupan listopad 1922 – marzec 1923 Almásy Sándor – żupan marzec 1923 – lipiec 1927 baron Feilitzsch Bertold – szambelan lipiec 1927 – marzec 1930 baron Vay László – żupan marzec 1930 – wrzesień 1933 dr. Szilágyi Lajos – żupan wrzesień 1933 – listopad 1937 Barcsay Ákos – żupan listopad 1937 – marzec 1938 dr. Vajai Károly – żupan marzec 1938 Barcsay Ákos – żupan kwiecień 1938 dr. Molnár Imre – żupan 1939–1940 dr. Ciffra Kálmán – żupan 1941–1944 Bartsch Sándor – żupan listopad 1944 dr. Zöld Sándor – żupan listopad 1944 – grudzień 1944 Erdélyi Károly – żupan styczeń 1945 – październik 1945 Kiss János – żupan październik 1945 – grudzień 1946 Bakó Sándor – żupan grudzień 1946 – lipiec 1947 Barcsa Gyula – żupan październik 1947 – listopad 1947 Futó József – żupan listopad 1947 – listopad 1948 Demjén Miklós – żupan grudzień 1948 – czerwiec 1949 dr. Hazai László – żupan 1949. sierpień – marzec 1950
Przypisy
Bibliografia Hajdú-Moharos József: Partium, Nagyvárad 1997 A Pallas nagy lexikona Magyar katolikus lexikon Erdély útikönyv, JEL-KÉP Bt.
Linki zewnętrzne Spis powszechny z 1880 r.
Literatura Borovszky Samu – Sziklay János: Magyarország vármegyéi és városai VI. Budapest: Országos Monografia Társaság. 1901.
B