thumb|upright=1.3|Tereny kontrolowane przez rząd Syrii (czerwony); rebeliantów (zielony); islamistów ISIS (szary), Kurdów (żółty), stan na wrzesień 2021 Autonomiczna Administracja Północnej i Wschodniej Syrii (powszechnie znana jako Rożawa, kurd. Rojava od Rojavaya Kurdistanê – رۆژاڤایا کوردستانێ – „Zachodni Kurdystan”) – istniejący w latach 2014–2026 de facto autonomiczny region w północno-wschodniej Syrii, zamieszkany przez ok. 2,5 mln ludzi (w listopadzie 2014 r. wskutek napływu uchodźców populację szacowano na 4,6 mln), w większości Kurdów, którzy stanowili ok. 60% ludności regionu.
Autonomia Rożawy była uznana przez rząd syryjski. Kontrolowana przez Kurdów prowincja była uwikłana w toczącą się w Syrii wojnę domową.
Kurdowie uważali obszar Rożawy za jedną z czterech części Kurdystanu, obok Północnego Kurdystanu (w południowo-wschodniej Turcji), Południowego Kurdystanu (w północnym Iraku) i Wschodniego Kurdystanu (w zachodnim Iranie). Niemniej, uchwalona w 2014 konstytucja Rożawy uznawała Autonomiczną Administrację za integralną część Syrii.
W wyniku ofensywy sił rządowych przeprowadzonej w styczniu 2026 roku w północno-wschodniej Syrii zajęto aż 80% terytorium Rożawy, które następnie zostało przekazane rządowi syryjskiemu w ramach porozumienia integracyjnego, czego zwieńczeniem było pełne włączenie Rożawy do państwa syryjskiego 20 sierpnia 2026 roku.
Nazwa Większość terenów północnej Syrii określana jest przez kurdyjskich nacjonalistów Zachodnim Kurdystanem (kurd. Rojavayê Kurdistanê) lub Rożawą (w j. kurd. „Zachód”), uznawanego za jedną z czterech części Kurdystanu. Natomiast ziemie północno-wschodniej Syrii określane są przez Asyryjczyków jak Gozarto (syr. ܓܙܪܬܐ, czyli Górna Mezopotamia) i stanowią część historycznej asyryjskiej ojczyzny.
16 marca 2016 faktyczna administracja północnej i wschodniej Syrii ogłosiła, że na kontrolowanych przez siebie terenach powstanie federalny system rządów pod nazwą Demokratyczna Federacja Rożawy – Północna Syria (kurd. Federaliya Demokratîk a Rojava – Bakurê Sûriyê; arab. الفدرالية الديمقراطية لروج آفا – شمال سوريا, syr. ܦܕܪܐܠܝܘܬ݂ܐ ܕܝܡܩܪܐܛܝܬܐ ܠܓܙܪܬܐ ܒܓܪܒܝܐ ܕܣܘܪܝܐ, zromanizowane: Federaloyotho Demoqraṭoyto l’Gozarto b’Garbyo d’Suriya). W grudniu 2016 nazwa została zmieniona na Demokratyczna Federacja Północnej Syrii (kurd. Federaliya Demokratîk a Bakûrê Sûriyê, arab. الفدرالية الديمقراطية لشمال سوريا, syr. ܦܕܪܐܠܝܘܬ݂ܐ ܕܝܡܩܪܐܛܝܬܐ ܕܓܪܒܝ ܣܘܪܝܐ). Następna zmiana nazwy miała miejsce 6 września 2018, kiedy zadecydowano również o nowym podziale administracyjnym, przyjęto wówczas nazwę Autonomiczna Administracja Północnej i Wschodniej Syrii, co miało podkreślać brak dążeń separatystycznych całego regionu.
Geografia Rożawa leży na zachód od Tygrysu, wzdłuż tureckiej granicy i graniczy z Irackim Kurdystanem na południowym wschodzie. Region ten znajduje się na ok. 36°30' szerokości geograficznej północnej i składa się głównie z równin i niskich wzgórz, chociaż występują wyższe formy ukstałtowania terenu, takie jak np. góra Abdulaziz, a także zachodnia część pasma górskiego Sindżar w Regionie Cizîrê.
Historia
Północna Syria jest częścią Żyznego Półksiężyca i obejmuje stanowiska archeologiczne datowane na neolit, m.in. takie jak Tell Halaf. W starożytności obszar ten był częścią królestwa Mitanni, którego centrum stanowiła dolina rzeki Chabur, znajdująca się we współczesnym Regionie Cizîrê. Obszar ten następnie stał się częścią Asyrii, przy czym, są to obszary z ostatnimi zachowanymi asyryjskimi pismami znalezionymi w mieście Dūr-Katlimmu i datowanymi od 604 p.n.e. do 599 p.n.e. Później tereny te były rządzone przez różne dynastie i imperia: Achemenidów z Iranu, Aleksandra Wielkiego z Macedonii, Artaksydów z Armenii, Cesarstwo Rzymskie, Królestwo Partów i Sasanidów z Iranu, a następnie Cesarastwo Bizantyńskie i kolejne arabskie kalifaty islamskie.
Kurdyjskie osadnictwo w Syrii sięga czasów sprzed wypraw krzyżowych w XI wieku. W Syrii znaleziono szereg kurdyjskich osad wojskowych i feudalnych sprzed tego okresu, m.in. w północnej części pasma gór libańskich oraz w okolicach Hamy. Zamek Krak des Chevaliers, znany w języku arabskim jako Hisn al-Akrad (Zamek Kurdów), był pierwotnie kurdyjską osadą wojskową, zanim został rozbudowany przez francuskich krzyżowców. Podobnie znajdujące się na granicy syryjsko-tureckiej pasmo górskie Kurt Dağı (Góra Kurdyjska) zamieszkane jest przez Kurdów od ponad tysiąclecia.
W okresie rządów Imperium Osmańskiego (1516–1922) duże kurdyjskie grupy plemienne osiedliły się, a także zostały przesiedlone z Anatolii na obszary północnej Syrii. Demografia tego regionu przeszła ogromną zmianę na początku XX wieku. Niektóre plemiona czerkieskie, kurdyjskie i czeczeńskie współpracowały z władzami osmańskimi (tureckimi) w masakrach ormiańskich i asyryjskich chrześcijan w Górnej Mezopotamii, w latach 1914–1920, razem atakami na nieuzbrojonych uciekających cywilów prowadzonych przez lokalne milicje arabskie. Wówczas wielu Asyryjczyków uciekło do Syrii i osiedliło się głównie w dzisiejszym rejonie Al-Hasaka. Począwszy od 1926 w regionie nastąpiła kolejna imigracja Kurdów po niepowodzeniu buntu Szejka Saida przeciwko władzom tureckim. Podczas gdy wielu Kurdów w Syrii mieszkało tam od wieków, kolejne fale ich rodaków uciekały z domów w Turcji i osiedlały się w Syrii, gdzie otrzymywaly obywatelstwo francuskich władz mandatowych. W latach trzydziestych i czterdziestych XX w. W regionie odnotowano kilka nieudanych ruchów autonomicznych.
Okres rządów Partii Baas Pod rządami Syryjskiej Republiki Arabskiej polityka arabskiego nacjonalizmu i próby arabizacji były szeroko rozpowszechnione w północnej Syrii, w dużej mierze skierowane przeciwko ludności kurdyjskiej. Region otrzymał niewielkie wsparcie inwestycyjne i rozwojowe ze strony rządu centralnego. W owym okresie wydano również wiele przepisów dyskryminujących Kurdów będących właścicielami nieruchomości, prowadzących samochody, pracujących w niektórych zawodach i tworzących partie polityczne. Nieruchomości były regularnie konfiskowane przez rządowe firmy lichwiarskie. Nauczanie języka kurdyjskiego było zakazane, przekreślając edukację kurdyjskich studentów. Wiele nazw miejscowośćowości w latach 60. i 70. uległo arabizacji. Przez brak finansowego wsparcia, szpitale nie dysponowały sprzętem do zaawansowanego leczenia, a pacjenci musieli być przenoszeni poza region. W swoim raporcie na 12. sesji Rady Praw Człowieka ONZ pt. Prześladowanie i dyskryminacja kurdyjskich obywateli w Syrii, Wysoki Komisarz Narodów Zjednoczonych ds. Praw Człowieka stwierdził, że „kolejne rządy syryjskie nadal przyjmowały politykę dyskryminacji etnicznej i prześladowań narodowych wobec Kurdów, całkowicie pozbawiając ich praw narodowych, demokratycznych i ludzkich – integralnej części ludzkiej egzystencji. Rząd wprowadził oparte na pochodzeniu programy, regulacje oraz środki wykluczające różne aspekty życia Kurdów – polityczne, ekonomiczne, społeczne i kulturowe”.
W wielu przypadkach rząd syryjski arbitralnie pozbawił osób pochodzenia kurdyjskiego obywatelstwa. Największy taki przypadek był wynikiem spisu ludności z 1962, który został przeprowadzony właśnie w tym celu. 120 000 osób pochodzenia kurdyjskiego zostało pozbawionych obywatelstwa i stało się bezpaństwowcami. Status ten dodatkowo przechodził na dzieci „bezpaństwowego” ojca. W 2010 Human Rights Watch (HRW) oszacował liczbę osób w Syrii o takim statusie na 300 000.
W 1973 władze syryjskie skonfiskowały 750 km² żyznych gruntów rolnych w muhafazie Al-Hasaka, które były własnością dziesiątek tysięcy kurdyjskich obywateli. Ziemie te przekazano arabskim rodzinom przesiedlanym z innych prowincji. W 2007 w tej samej muhafazie, 600 km² wokół Al-Malikijja przyznano arabskim rodzinom, a dziesiątki tysięcy kurdyjskich mieszkańców wiosek eksmitowano. Te i inne wywłaszczenia były częścią tak zwanej „inicjatywy pasa arabskiego”, która miała na celu zmianę struktury demograficznej bogatego w zasoby regionu.
Powstanie autonomii Po wybuchu wojny domowej w Syrii w marcu 2011, przedstawiciele Partii Unii Demokratycznej (PYD) ogłosili walkę o wyzwolenie narodowe oraz budowę społeczeństwa w oparciu o ideę demokratycznego konfederalizmu na terenach północno-wschodniej Syrii. Działania wojenne były prowadzone przez zbrojne ramię partii, które stanowiły Powszechne Jednostki Ochrony (YPG). PYD i Kurdyjska Rada Narodowa (utworzona 26 października 2011) – która stanowiła polityczną organizację reprezentującą Kurdów w Narodowej Radzie Syryjskiej – powołały 12 lipca 2012 na ziemiach syryjskich Najwyższy Kurdyjski Komitet. Pełnił on funkcję organu wykonawczego na terenach Rożawy do 2015. Kontrolowane przez nią YPG zyskało wówczas status wojska regularnego. W tym samym czasie utworzono Radę Ludową Zachodniego Kurdystanu, będącą parasolem partycypacyjno-demokratycznym dla różnych grup etnicznych oraz politycznych z terenów kontrolowanych przez YPG.
Powszechne Jednostki Obrony rozpoczęły 19 lipca 2012 roku operację w syryjskim Kurdystanie. Bojówki te, składające się z 650 osób, zaatakowały miasto Ajn al-Arab, a dzień później zdobyły Amudę i Afrîn, tuż przy granicy z Turcją. 21 lipca rebelianci kurdyjscy weszli do Al-Malikija i przygotowywali się do ataku na największe miasto w regionie, Al-Kamiszli. 22 lipca bojownicy zajęli Ras al-Ajn i Al-Darbasijja. Starcia wybuchły też w Al-Kamiszli po tym, jak rządowe służby bezpieczeństwa ostrzelały tam protestujących.
W muhafazie Al-Hasaka toczyła się ofensywa YPG, które wypierały z kurdyjskich terenów radykalnych islamistów. Po trwających dwumiesięcznych walkach, które okazały się zwycięskie dla Kurdów, PYD ogłosiła 12 listopada 2013 na trwającym dwa dni posiedzeniu w Al-Kamiszli, utworzenie przejściowego autonomicznego rządu i administracji na kontrolowanych regionach. Tzw. Autonomiczna Rada Przejściowa zakładała podział regionu kurdyjskiego Syrii na trzy kantony (Kobanî, Afrîn oraz Cizîrê), każdy z własnym lokalnym zgromadzeniem, jak i również przedstawicielami do regionalnego organu wykonawczego. W 2016 ogłoszono na terenach Rożawy powstanie Systemu Federacji, który objął wszystkie kantony oraz niektóre mieszane etnicznie regiony wyzwolone spod okupacji Państwa Islamskiego.
Prowincja w wyniku rewolucji w listopadzie 2013 uzyskała autonomię proklamowaną oficjalnie 9 stycznia 2014. Społeczność ta jest oparta na zasadach bezpośredniej demokracji, równości płci i poszanowania praw mniejszości, deklarowanych w imieniu zamieszkujących ten obszar Kurdów, Arabów, Syryjczyków, Aramejczyków, Turkmenów, Ormian i Czeczenów.
W sierpniu 2019 roku prezydent Turcji, zapowiedział użycie wojska przeciw Kurdom na terenie Rożawy. Na początku października 2019 roku, wobec zbliżającej się tureckiej inwazji, wojska amerykańskie opuściły Rożawę. Prezydent Stanów Zjednoczonych, Donald Trump twierdził, że utrzymanie bazy i patroli amerykańskich na granicy turecko-syryjskiej stało się dla USA zbyt kosztowne, a strony konfliktu w tej części Syrii powinny same rozstrzygnąć sytuację. Działania te zostały podjęte w celu utworzenia tzw. przygranicznego „pasa bezpieczeństwa” o szerokości 32 km, na którym zaplanowano osiedlenie syryjskich uchodźców wojennych aktualnie przebywających na terenie Turcji, mających oddzielać tereny Kurdów Tureckich od terenów Kurdów Syryjskich.
9 października 2019 roku Turcja rozpoczęła działania wojenne, w wyniku których liczba uchodźców w regionie wzrosła do ponad 100 tysięcy. 17 października 2019 roku Turcja ogłosiła pięciodniowe zawieszenie broni. 23 października 2019 roku w Soczi odbyły się rosyjsko-tureckie rozmowy, na których Rosja zgodziła się aby pod kontrolą turecką, pozostał pas ziemi o szerokości 32 km, między miastami Ras al-Ajn i Tall Abjad, a rosyjska żandarmeria będzie czuwać nad przestrzeganiem zawieszenia broni. 27 października 2019 roku Syryjskie Siły Demokratyczne (SDF) wydały oświadczenie o podporządkowaniu się międzynarodowym ustaleniom i opuszczeniu strefy granicznej.
Demografia Skład etniczny