thumb|400px|Autobusy komunikacji miejskiej na Malcie Maltański autobus (xarabank, karozza tal-linja) był w użyciu jako transport publiczny na śródziemnomorskim państwie Malta. Był on również główną atrakcją turystyczną na wyspie ze względu na niepowtarzalny wygląd. Tak było do 3 lipca 2011 roku, kiedy obsługę sieci tras autobusowych na wyspie przejęła firma Arriva. Malta miała w użyciu wiele typów autobusów, których nie używano już nigdzie indziej na świecie – była swoistym „żywym muzeum” starych autobusów.
Unikalny charakter maltańskich autobusów wynikał z tradycji posiadania ich na własność przez miejscowych kierowców oraz stosowanych od dawna praktyk ich personalizacji. Oprócz dbałości o detale i dekorację, wiele maltańskich autobusów miało niepowtarzalny wygląd dzięki konserwacji, naprawie i modyfikacji w lokalnych, często przydomowych, warsztatach.
Jako ikona, znak szczególny Malty, klasyczne autobusy były (i nadal są) głównym motywem większości pamiątek turystycznych. Jako podstawowy środek transportu publicznego na wyspie, autobusy były używane przez wielu turystów do odwiedzenia różnych części Malty. Kiedy zaczęto wprowadzać w użycie nowsze modele autobusów, niektóre z nich miały nowoczesny wystrój, jednakże personalizacja i dekoracja „w starym stylu” była kontynuowana również w nich.
Oryginalny system autobusowy (1920-2011) thumb|Jeden z pierwszych maltańskich autobusów, zakupiony w 1921 r. przez Cottonera Motor Bus Company. Jest ciągle dziś w użyciu jako atrakcja dla turystów. thumb|Błyszczące chromowania na starym maltańskim autobusie.
Historia Autobusy zaczęto importować na Maltę już w 1905 roku. W 1920 roku rozpoczęto ich produkcję na wyspie, przy współpracy miejscowych stolarzy i mechaników, robiących nadwozia autobusów dla firm obsługujących transport lokalny.
W latach 20. XX w. działalność publicznego transportu autobusowego podlegała otwartej konkurencji, a autobusy będące w użyciu nie zawsze były dobrze wykonane. Utworzenie w 1931 r. Zarządu Kontroli Ruchu (ang. Traffic Control Board) znormalizowało i zdyscyplinowało system transportu. Poskutkowało to rozpoczęciem przez kierowców unowocześniania wyglądu swoich autobusów. Od tego czasu kierowcy zaczęli być dumni ze swoich pojazdów i okazywali to przez ich personalizację i dekorowanie.
Od reformy w latach 70. XX w. działalność autobusów została scentralizowana we wspólnocie właścicieli Zrzeszenie Transportu Publicznego(ang. – Public Transport Association), w języku maltańskim Assoċjazzjoni Trasport Pubbliku (ATP). Związek ten stał się odpowiedzialny za scentralizowane z dnia na dzień zarządzanie operacyjne autobusami, tworząc jednolity harmonogram dyżurów oraz określając podstawowe kolory pojazdów, chociaż nie zmienił prawa własności autobusów. Ogólny system transportu podlega Zarządowi Transportu Malty (Malta Transport Authority) – Awtorità Dwar it-Trasport (ADT)
W grudniu 2003 r., w związku z zezłomowaniem ponad 100 autobusów, rząd subsydiował nową usługę autobusową przy użyciu tradycyjnych autobusów maltańskich, pod nazwą „VisitMalta bus”. Została ona utworzona wspólnie przez Ministerstwa Turystyki oraz Transportu, jednakże zlikwidowano ją w kwietniu 2005 r.„Thousands of liri down the drain as Malta bus tour is scrapped”. www.maltatoday.com.mt. 24 April 2005.
Podczas gdy autobusy na ogół są popularne wśród turystów oraz nostalgicznych Maltańczyków, oryginalny system był niepopularny i posiadał złą sławę wśród niektórych części społeczeństwa, które uważały, że usługa jest nieefektywna i szkodliwa dla środowiska naturalnego, a kierowcy czasem odnoszą się bardzo niegrzecznie do pasażerów, Poskutkowało to wzrostem liczby prywatnych pojazdów (i dzisiaj tylko 1 na 10 przejazdów mieszkańców jest obsługiwane za pomocą transportu publicznego. http://www.monstersandcritics.com/. 2 July 2011..) Jeden ekstremalny przypadek miał miejsce 29 czerwca 2010 r., kiedy kierowca próbował usunąć hiszpańską turystkę z autobusu, gdy ta poprosiła o wydanie 6c reszty„Bus driver charged with being rude to passenger”..
System operacyjny thumb|Autobusy na dworcu autobusowym w Bugibba. (L-P): autokar Bedford/Duple Dominant (z siedzeniami autobusowymi), nowoczesny niskopodłogowy BMC Falcon, klasyczny Leyland Comet/Aqualina i Bristol/ECW Model operacyjny sięga wstecz do systemu wprowadzonego w 1977 rokuBuses Magazine, February 2009 issue.. Władze ATP ustaliły harmonogramy, które następnie były obsługiwane przez prywatnych właścicieli autobusów. Byli oni odpowiedzialni za stan techniczny i utrzymanie swoich pojazdów, indywidualnie albo w grupach. Wiele autobusów było garażowanych w domach kierowców lub też w małych lokalnych garażach.
Aby zapewnić obsługę zarówno „dobrych”, jak i „złych” tras, codzienna eksploatacja autobusów działała na zasadzie harmonogramu dyżurów, w których autobusy pracowały w systemie „dzień pracy – dzień wolny”, przy czym w jeden dzień połowa autobusów obsługiwała trasy publiczne, a druga połowa była używana do wynajmu prywatnego, albo jako autobusy szkolne, albo była w konserwacji.
Największa koncentracja autobusów występowała na głównym dworcu autobusowym w Valletcie, na City Gate Square, wokół Fontanny Trytona, skąd odchodziła zdecydowana większość głównych tras. Inne miejsca wzmożonego ruchu autobusowego to Buġibba, Saint Paul’s Bay, Sliema i Mosta.
Stare barwy i modele autobusów thumb|Stare autobusy w Marsa (1967) thumb|Zielony maltański autobus (1987) thumb|left|Kiedyś nowoczesny King Long z elektronicznie wyświetlanym numerem linii 68 (Baħar iċ-Ċagħaq) thumb|left|Autobus z Gozo Wczesne typy autobusów pomalowane były na kolor oliwkowej zieleni z czarnym paskiem. W latach 30. XX w. autobusy miały różne kolory, w zależności od linii, którą obsługiwały. W 1975 roku zostały przemalowane na zielono, a od 1995 roku miały dwa kolory: biały (powyżej) i żółty (poniżej linii okien), przedzielony czerwonym pasem. Autobusy na Gozo były stalowoszare z czerwonym pasem poniżej okien.
Autobusy jeżdżące po Malcie bezpośrednio przed reformą 2011 roku nie były piętrowe, posiadały nadwozie autobusowe lub autokarowe. Wczesne autobusy nie posiadały jeszcze tych wszystkich cech autobusu miejskiego, numery linii napisane były na białych kartach. Późniejsze autobusy miały już nowoczesne funkcje np. elektroniczne wyświetlanie kierunku jazdy, lecz ciągle były tam pokazywane jedynie numery linii.
Ciągle było możliwe spotkać bardzo wczesne typy autobusów, posiadające silniki zamontowane z przodu pod szeroką maską, tak jak klasyczne ciężarówki, jakkolwiek nie były one już używane do przewozu pasażerów. Większość klasycznych maltańskich autobusów miała wyszukane „grille” (kratki ochronne chłodnicy), reflektory, zakrzywione przednie szyby oraz pochyłe dachy. Późniejsze modele miały nadwozia zaprojektowane dla konwencjonalnych autobusów i autokarów, używanych w innych krajach, jak np. Plaxton Supreme czy Duple Dominant.
Pomiędzy 1981 a 1987 rokiem tabor autobusowy został znacznie zmodernizowany za sprawą importu ponad 260 używanych pojazdów z Wielkiej Brytanii. Wiele najstarszych pojazdów zostało następnie zastąpionych przez 150 niskopodłogowych autobusów z Chin i Turcji, których zakup został sfinansowany z dotacji rządowych. Import używanych pojazdów z Wielkiej Brytanii był kontynuowany do 2008 roku. Jednym z ostatnich nabytków był Volvo B6s, uzyskany z nadwyżki pojazdów po przejęciu Yorkshiore Traction przez Stagecoach. Nawet po tej modernizacji, ciągle wśród 500 sztuk taboru autobusowego znajdowały się egzemplarze pochodzące z lat 50. XX w., które były w użyciu aż do definitywnej reformy transportu autobusowego w roku 2011.
Zdobnictwo thumb|Malowane ozdoby na autobusie z Malty Maltańskie autobusy charakteryzowały się wysokim poziomem indywidualizacji oraz mnóstwem dodatkowych ozdób. Typowe dodatki do tych autobusów to: Duża liczba części chromowanych / dokładne ich wypolerowanie, np. kołpaki i kratownice („grille”) Ozdobne malowanie, zarówno ogólne, jak i takich elementów, jak kierunkowskazy czy korki wlewu paliwa Niestandardowe komunikaty dla pasażerów, zarówno wewnątrz, jak i zewnątrz pojazdu Nazwy powiązane ze świętymi patronami miejscowości, monarchami i innymi znaczącymi obiektami Ozdoby i wisiorki, zwłaszcza na przedniej szybie od wewnątrz Slogany, malowidła ścienne, cytaty oraz rzeczy przynoszące szczęście (np. podkowa) Ze względu na specyfikę pracy autobusów, wielu kierowców było także mechanikami, a duża liczba autobusów dumnie eksponowała nazwę producenta nadwozia lub podwozia pojazdu, lub używanego silnika. W wielu jednak przypadkach nazwy te nie były właściwie nazwami autobusów, o których mowa.
Zachowanie dla potomnych thumb| Autobus pomalowany na oryginalne kolory kursujący na trasie Valletta – Żurrieq. Organizacja ochrony dziedzictwa Malty po restrukturyzacji sieci zakupiła 90 autobusów i jest obecnie w trakcie przywracania ich do pierwotnego stanu i zachowania ich niestandardowych modyfikacji. Wysiłki te były wspomagane przez wiedzę oraz oryginalne części mechaniczne, dostarczane przez byłych właścicieli pojazdów. Planuje się, że te odnowione autobusy eksponowane będą w muzeum dziedzictwa przemysłowego„The yellow buses: Latest addition to Maltese heritage”..
Od roku 2011 wiele starych autobusów zostało odmalowanych w ich oryginalnych kolorach sprzed 1975 roku. Godnym uwagi przykładem jest pocztowy autobus z Gozo (ang. Gozo Mail Bus), który został odmalowany w kolorze czerwonym z białym pasem.
Poczta Malty wydała w roku 2011 serię 20 znaczków pocztowych aby upamiętnić wycofanie ze służby, w dniu 2 lipca 2011, tradycyjnych maltańskich autobusów. Znaczki pokazują autobusy w różnych kolorach, na które były one pomalowane, jeżdżąc na różnych trasach„Malta Buses: The End of an Era”.. W roku 2013 wydano podobną serię, składającą się z 6 znaczków.
Arriva (2011–2013) thumb|Autobus firmy Arriva, model King Long, jeżdżący na Malcie thumb|Autobus przegubowy, sprowadzony z Londynu, do obsługi nowego systemu. Główna restrukturyzacja usług transportu autobusowego na Malcie miała miejsce 3 lipca 2011 roku. Sieć została przejęta przez firmę Arriva, nowe niskopodłogowe autobusy zostały wprowadzone do służby, struktura usług i ceny za przejazdy zmieniły się dramatycznieSimons, Jake Wallis (1 July 2011).„Malta’s Yellow Buses Retiring”..
Brytyjska konsultacyjna firma doradztwa technicznego została poproszona o ocenę systemu obsługi autobusowej na Malcie. Wydany w listopadzie 2005 roku raport skrytykował istniejący system oraz układ między ADT i ATP, który skutkował bardzo niskim stopniem wykorzystania istniejącego taboru, oraz spadkiem o 50% liczby pasażerów pomiędzy rokiem 1979 a 2009„Radical transport plan unveiled in parliament”. www.businesstoday.com.mt. 22 November 2006..
Ostateczne plany pierwszej od 1977 roku restrukturyzacji transportu autobusowego na Malcie zostały ogłoszone w grudniu 2008 roku. Zgodnie z przepisami Unii Europejskiej, prawo do eksploatacji nowej sieci nie mogło być bezpośrednio przeniesione na ATP, jakkolwiek odstąpiono od przetargu, by wyłonić nowego właściciela. W rezultacie doprowadziło to do odstąpienia od wspomaganego przez państwo systemu właściciel-operator, który w 2009 roku opierał się na 508 autobusach o przeciętnym wieku 35 lat, obsługiwanych przez ponad 400 niezależnych licencjobiorców.
Nowy tabor, zarządzany przez firmę Arriva, składał się z 264 autobusów, w tym 2 siedmiometrowych do obsługi tras w Valletcie, 61 dziewięciometrowych, włączając w to 10 autobusów o napędzie hybrydowym do obsługi w systemie park-and-ride oraz wybranych tras (Mater Dei-Ta’ Qali, Paola-Xgħajra-Paola), 153 autobusy 12-metrowe, oraz 46 autobusów przegubowych do obsługi lotniska i głównych tras, takich jak do Sliemy, portu lotniczego oraz terminali promowych. Nowy system zwiększył liczbę dostępnych w autobusach miejsc siedzących z 6.600 do 20.500, a liczbę przystanków do 850 na Malcie i 120 na Gozo.