Mieczysław Stefan Geniusz (ur. 26 grudnia? 1853 w Raczkach, zm. 24 listopada? 1920 w Warszawie) – inżynier związany z budową i funkcjonowaniem Kanału Sueskiego, publicysta, społecznik, teoretyk i działacz ruchu teozoficznego, popularyzator idei wyzwolenia Polski, członek Naczelnego Komitetu Konfederacji Polskiej w 1919 roku.
thumb|Biuro Towarzystwa Kanału Sueskiego w Ismailii na pocztówce z początku XX w. thumb|Zakład przyrodoleczniczy Apolinarego Tarnawskiego w Kosowie na fotografii Henryka Poddębskiego z lat 30. XX w. thumb| w Barby w Sabaudii (2020) thumb|Grób Mieczysława Geniusza na warszawskich Powązkach (okres międzywojenny) thumb|Grób Mieczysława Geniusza (2015) thumb|Inskrypcja na zniszczonym pomniku nagrobnym Mieczysława Geniusza (2015) mały|Nekrolog w „Kurierze Warszawskim”
Życiorys Urodził się w Raczkach, niedaleko Suwałk, w 1853. Pochodził z drobnej szlachty pieczętującej się herbem Ogończyk. Jego dziadek, Franciszek, był oficerem napoleońskim, a po 1812 został nadleśniczym w Puszczy Białowieskiej. Ojciec – Tomasz, sprawował funkcję burmistrza w RaczkachM. Cz. Przewóska-Helja, Mieczysław Geniusz: dzieje żywota z lat wojny, Warszawa 1937, s. 14–15..
Po śmierci ojca w 1855 matka wyszła powtórnie za mąż za Cypriana Kuczewskiego (1828–1892) h. Poraj. Ojczym brał czynny udział w powstaniu styczniowym, był naczelnikiem powiatu. Ze względu na represje popowstaniowe, prześladowania i konfiskatę dóbr na Litwie, Kuczewski wraz z rodziną musiał opuścić Polskę. Schronił się początkowo w Paryżu (1869), następnie dzięki pomocy brata znalazł pracę w Egipcie, w Towarzystwie Budowy Kanału Sueskiego jako urzędnik, zmarł w Ismailii w 1892.
Mieczysław naukę rozpoczął w suwalskim gimnazjum, a kontynuował we Francji, w Szkole Polskiej w Batignolles. Studiował matematykę, w czasie studiów zainteresował się problematyką budownictwa dróg i mostówI. Grochowska, Mędrzec z Port-Saidu, „Kontrasty” 1973, nr 12, s. 33.. Po uzyskaniu dyplomu pracował przez osiem lat (1877–1885) jako rysownik techniczny w paryskim Bureau Central des Études de la Voie dla spółki kolejowej (syna i spadkobiercy Jamesa).
W 1873 nawiązał w paryskim domu literata i dziennikarza Józefa Bogdana Wagnera (w 1863 dyrektora Drukarni Rządu Narodowego w WarszawieT. Smoleński, Egipskie norwidiana, „Ateneum Polskie” 1908, t. 2, nr 1, s. 106.) przyjaźń z Cyprianem Kamilem NorwidemA. Matusiewicz, Mędrzec z Port Saidu, [w:] Biografie suwalskie. Cz. II, red. M. Pawłowska, Suwałki 1993, s. 29.. Gdy żenił się 9 grudnia 1879 na emigracji z córką Wagnera WandąT. Smoleński, Egipskie norwidiana, „Ateneum Polskie” 1908, t. 2, nr 1, s. 110., wyznaczył Norwida swoim drużbą weselnym. Norwid wymówił się jednak trudnościami zdrowotnymi i zimową pogodą, która miała przeszkodzić mu w podróży rozpoczętej wspólnie z Pantaleonem SzyndleremPoeta jednak nie asystuje (...) ślubowi (...) ma bowiem chorą nogę, a nie udaje mu się znaleźć żadnego środka komunikacji. J.W. Gomulicki, Cyprian Norwid: przewodnik po życiu i twórczości, Warszawa 1976, s. 141. W liście z 10 grudnia 1879 r. Norwid pisał do Geniusza: doprawdy iż serce Lapończyka trzebaby mieć aby 24 stopnie zimna (u nas 24) lekceważyć. (...) Wybrałem się z Szyndlerem, ale środków komunikacji zabrakło i cofnęliśmy się. Odsłużę na weselu srebrnem. T. Smoleński, Egipskie..., s. 110.. Śladem przyjaźni był zbiór pamiątek po Norwidzie w posiadaniu Geniusza, w skład którego weszły rękopisy, listy, szkice ołówkiem i piórkiem, akwaforty.
W 1885 Geniusz wyjechał z rodziną do Egiptu, gdzie podjął pracę w Towarzystwie Budowy Kanału Sueskiego w Ismailii jako rysownik techniczny, awansując z czasem na kierownika robót kolejno w centralnym biurze technicznym i w warsztatach głównych. Około 1896 został przeniesiony do Port-Saidu, gdzie pełnił funkcję dyrektora Kompanii Wód Słodkich i osiadł w pobliskiej oazie Rassua (الرسوة, El Raswa). Kompania zajmowała się filtrowaniem i odprowadzaniem wody z Nilu do Port-Saidu. W 1887 zmarły w Ismailii jego urodzone we Francji córki – Wanda, Aurelia i trzecia, nieznana z imienia – być może w wyniku zachorowania na żółtą febrę.
W latach 90. XIX w. Geniusz zaczął wraz z żoną odwiedzać Polskę, początkowo głównie Galicję, a w szczególności Zakopane. 10 listopada 1901 zmarła po krótkiej chorobie jego żona. Przeżycia związane ze stratą najbliższych skierowały Geniusza w stronę nurtu teozoficznego. Sam nazywał siebie w tym czasie „ojcem zadżumionych”. Od śmierci żony datuje się jego zainteresowanie filozofią Wschodu. Spotkał się ok. 1904 z przybyszami do Europy z Indii, m.in. z przedstawicielem filozofii wedanty . Jego korespondencja z tego okresu świadczy o związkach z międzynarodowym ruchem okultystycznym, m.in. z martynistami Gérardem Encaussem, i zamieszkałym we Francji Janem Bieleckim. Przystąpił do wolnomularskiej loży Wielki Wschód Francji. Przed 1903 zaprzyjaźnił się z Wincentym Lutosławskim (uważał go za swojego duchowego mistrza), który od lutego do kwietnia 1904 gościł u niego w Egipcie.
W latach 1909–1912, na krótko przed wystąpieniem Rudolfa Steinera z Towarzystwa Teozoficznego i założeniem przez niego Towarzystwa Antropozoficznego, utrzymywał bliskie kontakty ze Steinerem i jego polskimi uczniami (m.in. Luną Drexler, Marią Reutt, Tadeuszem Rychterem i jego matką Aleksandrą), planując utworzenie ośrodka antropozoficznego w lub Zimnej Wodzie pod Lwowem. W 1910 sformułował projekt utworzenia Ogniska Badań Ezoterycznych i Metapsychicznych (OBEiM) w Krakowie pod hasłem czerpania „wiedzy z praźródeł aryjskich”. Równocześnie zaczął publikować i działać społecznie na rzecz odrodzenia Polski. Zajął się rozszerzaniem zasięgu ideologii narodowej w społeczeństwie. W tym celu opracował pomysł Złotej Księgi Zasług i Muzeów Gminnych. Według słów Krystyny Nizio, Muzea Gminne (dziś nazywalibyśmy je Izbami Pamięci Narodowej) [miały powstać] dla upamiętnienia jakiegoś faktu historycznego, który się tam, albo w pobliżu, wydarzył, dla budzenia dumy i godności narodowej. Złota Księga Zasług miała być systemem wyróżniania i zachęcania do pracy społeczeństwa, w tym również dzieci szkolnych. W swoich pracach Geniusz wystąpił z ideą zorganizowania sieci szkół ludowych dla prowadzenia jak najszerzej pojętej oświaty warstw jeszcze nieoświeconych i „nieunarodowionych”. 15 lipca 1912 Geniusz zorganizował w zakładzie przyrodoleczniczym Apolinarego Tarnawskiego w Kosowie koło Stanisławowa zjazd ezoteryczny z udziałem warszawskich teozofów z kręgu Kazimierza Stabrowskiego. Ogłosił na nim projekt otwarcia w Krakowie OBEiM, dla którego pozyskał wcześniej m.in. Laurę Pytlińską.
Wybuch I wojny światowej zastał go w Kosowie, gdzie co kilka lat spędzał urlop; przez Lwów i Genuę powrócił do Port-Saidu. W 1914 założył w Egipcie Towarzystwo Dobrowolnego Podatku Przyjaciół Polski i Polaków. Do czerwca 1915 z pomocą francuskiego dyplomaty polskiego pochodzenia (komisarza generalnego Rosji w nadzorującej spłatę długów przez Egipt) zorganizował jako delegat na Egipt regionalne struktury Szwajcarskiego Komitetu Generalnego Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce w Vevey, na którego prezesa zaproponował Wincentemu Lutosławskiemu w sierpniu 1915 kandydaturę Henryka Sienkiewicza. W tym samym liście do Lutosławskiego rozważał możliwość przyszłej unii Polski z Rosją na zasadach zbliżonych do Rzeczypospolitej Obojga Narodów. W lipcu 1916 odbył czterodniową naradę z Henrykiem Sienkiewiczem, jego synem i Antonim Osuchowskim w Vevey, po czym w sierpniu 1916 odwiedził Lutosławskiego w w Barby, gdzie gospodarzem był mer miasteczka Jean Baptiste d'Oncieu de La Bâtie (1885–1969) ze starego katolickiego Sabaudii, syn (1857–1917), tajnego szambelana papieża Piusa X, byłego regionalnego parlamentarzysty z ramienia i przywódcy popieranego przez monarchistów sabaudzkiego zjednoczenia katolików. We wrześniu 1916 Geniusz zbierał fundusze na rzecz polskich ofiar wojny w San Sebastián, Lizbonie, Madrycie i Barcelonie, spotykając się z sekretarzem króla Hiszpanii Alfonsa XIII i z prezydentem Portugalii Bernardinem Machadem. W 1917 prowadził we Francji (m.in. w Marsylii) odczyty o zmarłym Sienkiewiczu, a Maria Zamoyska namalowała w Paryżu jego portret. W latach wojny pisał artykuły do prasy francuskiej, hiszpańskiej i portugalskiej m.in. na temat sprawy polskiej, ustanowienia systemu sankcji międzynarodowych oraz nałożenia reparacji na Niemcy; korespondował z ambasadorem Francji w Stanach Zjednoczonych Jeanem Julesem Jusserandem. W czerwcu 1918 zapisał cały majątek swoim współpracownikom – właścicielowi dóbr zakopiańskich Władysławowi Zamoyskiemu (w którym jako monarchista upatrywał „moralnego hetmana” dla odrodzonej Polski) i prezesowi Komitetu Veveyskiego Antoniemu Osuchowskiemu – powierzając im zorganizowanie Ogniska Badań Psychicznych, które nie doszło do skutku.
W czerwcu 1919 wrócił do Polski, osiadł w Warszawie. Mieszkał m.in. przy ulicy Chłodnej 15, w Alejach Jerozolimskich 80 m. 5, a ostatni jego adres to ulica Piękna 13 m. 15Zob. przypis 38 do art. K. Nizio, Mieczysław Stefan Geniusz...., s. 129.. W 1919 wraz z antymodernistą ks. Czesławem Oraczewskim założył zbliżony do faszyzmu antykomunistyczny, ponadpolityczny ruch narodowo-mesjanistyczny pod nazwą Konfederacja Polska i wszedł w skład Naczelnego Komitetu tej organizacji, do której fiaska przyczyniła się nieufność środowisk katolickich wobec okultystów; opuścił jej zarząd w październiku 1920. W tym samym roku ogłosił projekt Stanów Zjednoczonych Europy, a także rozprawę na temat pokrewieństwa kulturowego Francji, Włoch i Polski. Uzyskał dla swoich zamierzeń politycznych czynne wsparcie Józefa Beka, wiceministra spraw wewnętrznych w rządzie Ignacego Paderewskiego. Zimę 1919/1920 spędził w domu Zdzisława Zamoyskiego w Nicei, gdzie próbował budować ponadpartyjny polski front narodowy.
Podczas wojny polsko-bolszewickiej w 1920 jako nieobjęty poborem wstąpił do Armii Ochotniczej gen. Józefa Hallera oraz do Straży Obywatelskiej w Warszawie.
Zmarł nagle pod koniec listopada 1920 po przebytej operacji. Został pochowany na Powązkach, w kwaterze nr 209. W 1928 staraniem przyjaciół na grobie wzniesiono pomnik w kształcie wysokiego krzyża, z napisem streszczającym w sobie twórczy ton żywota ZmarłegoM. Cz. Przewóska-Helja, Mieczysław Geniusz..., s. 197.. Według stanu z października 2015 płyta nagrobna była popękana i wyszczerbiona, brakowało górnej części pomnika (krzyża).
Na mocy testamentu gromadzone przez Mieczysława Geniusza zbiory (m.in. okazy sztuki arabskiej, chińskiej, egipskiej, japońskiej, zachodnioeuropejskiej i polskiej) zostały przekazane Muzeum Narodowemu, Bibliotece Narodowej i Bibliotece Publicznej w Warszawie. Jego bogata korespondencja prowadzona z blisko 700 osobami, m.in. z Władysławem Mickiewiczem, Tadeuszem Smoleńskim, Cyprianem Kamilem Norwidem, Henrykiem Sienkiewiczem, Stanisławem Witkiewiczem, Antonim Osuchowskim, Stanisławem Bełzą, Wincentym Lutosławskim, Ignacym Paderewskim trafiła do zbiorów Biblioteki Publicznej m.st. Warszawy. W chwili śmierci był posiadaczem akcji brytyjskiej spółki Egyptian Estates Co., akcji francuskich kopalni złota w rejonie w Peru oraz akcji Towarzystwa Egiptu Zachodniego.
Do jego myśli ezoterycznej, propagującej elitaryzm, moralizm, religijny kolektywizm i mesjanizm narodowy, nawiązywało aktywne w latach 1926–1935 Ognisko Uświadomienia Narodowego, którego członkami byli m.in. Józef Beck, Maria Chrostowska i Włodzimierz Tarło-Maziński.
W literaturze