Wanda Traczyk-Stawska, ps. „Pączek”, „Atma” (ur. 7 kwietnia 1927 w Warszawie, zm. 18 sierpnia 2026 tamże) – polska psycholożka, nauczycielka, działaczka społeczna i kombatancka, harcerka Szarych Szeregów, żołnierz Armii Krajowej, uczestniczka powstania warszawskiego.
Życiorys Córka Szczepana Traczyka i Bronisławy z domu Donica. Uczęszczała do Szkoły Powszechnej nr 65 przy ul. Białołęckiej 36 (obecnie ul. Bartnicza 2) na Bródnie, skąd po trzech latach przeniosła się do szkoły nr 33 przy ul. Grottgera 22 na Mokotowie. Tam należała do 42. Drużyny Harcerskiej im. Żwirki i Wigury. Przed II wojną światową mieszkała z rodziną przy ul. Dolnej.
W czasie okupacji niemieckiej od 1942 roku działała w konspiracji niepodległościowej. Jako członkini Szarych Szeregów brała udział w małym sabotażu oraz w akcji „N”, m.in. dostarczała konfidentom listy ostrzegające, że w przypadku niezaprzestania działalności zostaną wykonane na nich wyroki śmierci.
thumb|Wanda Traczyk-Stawska podpisująca książkę Błyskawica w Izbie Pamięci przy Cmentarzu Powstańców Warszawy (2022) thumb|Z Michałem Wójcikiem podczas XXX Targów Książki Historycznej w Warszawie (2022) thumb|Wanda Traczyk-Stawska (stoi w pierwszym rzędzie) podczas obchodów 70. rocznicy wybuchu powstania warszawskiego pod pomnikiem Polegli Niepokonani w Warszawie (2014) thumb|Wanda Traczyk-Stawska podczas warty honorowej przed tablicą upamiętniającą poległych żołnierzy Oddziałów Osłonowych Wojskowych Zakładów Wydawniczych (WZW) Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej AK w bazylice Świętego Krzyża w Warszawie (2023) W powstaniu warszawskim brała udział jako strzelczyni i łączniczka Oddziałów Osłonowych Wojskowych Zakładów Wydawniczych (WZW) – Biura Informacji i Propagandy – Komendy Głównej Armii Krajowej. Był to oddział dyspozycyjny Antoniego Chruściela ps. „Monter” kierowany do wspierania oddziałów powstańczych w Śródmieściu Północnym. Walczyła także w Śródmieściu Południowym i Powiślu, m.in. o utrzymanie elektrowni. 6 września 1944 została ciężko ranna odłamkami granatnika na ul. Smolnej. Została opatrzona w Szpitalu Polowym nr 2 w Hotelu „Terminus” przy ul. Chmielnej 28. Rozkazem nr 26 z dn. 07.09.1944 została odznaczona Krzyżem Walecznych.
Po kapitulacji powstania trafiła do niewoli niemieckiej; była jeńcem Stalagu VIII B Lamsdorf, Stalagu IV B, Stalagu IV E i Stalagu VI C, w którym doczekała wyzwolenia (12.04.1945) przez kombinowany patrol 3. szwadronu 10. Pułku Strzelców Konnych 1. Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka.
W 1947 wróciła do Polski. Ukończyła studia na Wydziale Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego i podjęła pracę w Szkole Specjalnej nr 6 dla dzieci specjalnej troski na Pradze. Przez wiele lat pracowała jako nauczycielka w Podstawowej Szkole Specjalnej nr 3 przy ul. Ząbkowskiej 43. Zajmowała się również odszukiwaniem mogił powstańczych na terenie miasta. Była inicjatorką opieki nad cmentarzem Powstańców Warszawy, współinicjatorką ustanowienia w 2015 przez Sejm dnia 2 października Dniem Pamięci o Cywilnej Ludności Powstańczej Warszawy oraz inicjatorką budowy izby pamięci w Parku Powstańców Warszawy.
Pełniła funkcję przewodniczącej Społecznego Komitetu ds. Cmentarza Powstańców Warszawy przy Światowym Związku Żołnierzy Armii Krajowej.
W 2018 poparła protest osób niepełnosprawnych w Sejmie; próbowała spotkać się z uczestnikami, jednak nie została wpuszczona do gmachu parlamentu. Podczas wyborów prezydenckich w Polsce w 2020 roku wystąpiła w materiale nagranym na potrzeby kampanii Rafała Trzaskowskiego. W październiku tego samego roku wsparła protest przeciwko zaostrzeniu przepisów dotyczących aborcji w Polsce i zaprotestowała przeciwko użyciu symbolu znaku Polski Walczącej przez Jarosława Kaczyńskiego podczas wygłoszonego oświadczenia. 10 października 2021 roku wzięła udział i zabrała głos podczas protestu na placu Zamkowym w Warszawie po orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego w sprawie wyższości Konstytucji nad prawem Unii Europejskiej. Podczas obchodów 79. rocznicy wybuchu powstania warszawskiego wygłosiła przemówienie, w którym apelowała o przestrzeganie Konstytucji RP i ścisłą współpracę z Niemcami, na rzecz wsparcia dla Ukrainy, broniącej swojego terytorium przed agresją rosyjską.
Po śmierci 15 października 2024 Witolda Kruczka, ps. „Kruk” była ostatnią żyjącą członkinią powstańczego Oddziału Osłonowego Wojskowych Zakładów Wydawniczych (WZW) Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej Armii Krajowej.
Zmarła w Warszawie w wieku 99 lat. Została pochowana na cmentarzu ewangelicko-augsburskim w Warszawie. Podczas uroczystości pogrzebowych Wojciech Kolarski odczytał list od Prezydenta RP Karola Nawrockiego.
Życie prywatne W 1951 poślubiła starszego o trzy lata więźnia drugowojennego obozu koncentracyjnego znajdującego się w Norwegii. Małżeństwo to rozpadło się w 1980 roku. Miała syna i córkę, muzyków. Doczekała się czworga wnucząt i jednego prawnuka. W listopadzie 2023 zamieszkała na stałe w Domu Pomocy Społecznej „Kombatant” w Warszawie.
Miała siostrę Kazimierę (1930−2026), która była matką lekkoatlety Jacka Wszoły.
Upamiętnienia Była bohaterką filmów dokumentalnych Portret żołnierza (Portrait of a Soldier) z 2015 i Wanda. Ostatnia z oddziału z 2024. W 2025 udzieliła Michałowi Wójcikowi wywiadu rzeki zatytułowanego Błyskawica. Historia Wandy Traczyk-Stawskiej – żołnierza powstania warszawskiego. W 2026 roku prezydent Warszawy Rafał Trzaskowski nadał Izbie Pamięci przy Cmentarzu Powstańców Warszawy, mieszczącej się przy ul. Wolskiej 168, imię Wandy Traczyk‑Stawskiej.
Odznaczenia i wyróżnienia Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2009) – pkt 39.; jako Wanda Helena Stawska. Krzyż Walecznych (1944) Krzyż Armii Krajowej Odznaka Honorowa „Zasłużony dla Mazowsza” (2023) Medal „Opiekun Miejsc Pamięci Narodowej” (2024) Medal Komisji Edukacji Narodowej (2026) Order Uśmiechu (2024) Krzyż Zasługi na Wstędze Orderu Zasługi Republiki Federalnej Niemiec (2015) Medal 75-lecia Misji Jana Karskiego (2026) Honorowe obywatelstwo miasta stołecznego Warszawy (2017) „Stołek” „Gazety Stołecznej” (2015, za przywrócenie pamięci o cmentarzu Powstańców Warszawy na Woli) Złota Odznaka ZNP (2019) Nagroda „Korony Równości” w kategorii „Zaangażowanie społeczne” przyznana w plebiscycie Kampanii Przeciw Homofobii za zaangażowanie w walkę o równe prawa dla społeczności LGBT (2020) Honorowa Nagroda w ramach IX edycji Nagrody im. Jana Rodowicza „Anody” (2021, przyznana przez Muzeum Powstania Warszawskiego) Nagroda czytelników i czytelniczek w plebiscycie Superbohaterki magazynu „Wysokie Obcasy” (2021) Laureatka konkursu Warszawianka Roku (2021) Laureatka Nagrody im. Janusza Korczaka w kategorii „osoby publiczne”
Przypisy
Linki zewnętrzne Wanda Traczyk-Stawska na stronach Muzeum Powstania Warszawskiego
Kategoria:Absolwenci Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Członkowie Szarych Szeregów Kategoria:Członkowie Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej (kombatanci) Kategoria:Działacze środowisk kombatanckich Kategoria:Honorowi obywatele miasta stołecznego Warszawy Kategoria:Kobiety – powstańcy warszawscy Kategoria:Kobiety – żołnierze Armii Krajowej Kategoria:Laureatki tytułu „Warszawianka Roku” Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie Kategoria:Łączniczki w powstaniu warszawskim Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Walecznych (władze RP na uchodźstwie) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Armii Krajowej Kategoria:Odznaczeni Odznaką Honorową „Zasłużony dla Mazowsza” Kategoria:Odznaczeni Medalem „Opiekun Miejsc Pamięci Narodowej” Kategoria:Odznaczeni Medalem Komisji Edukacji Narodowej Kategoria:Odznaczeni Złotą Odznaką ZNP Kategoria:Odznaczeni Orderem Uśmiechu Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Zasługi Republiki Federalnej Niemiec Kategoria:Polscy psycholodzy Kategoria:Pochowani na cmentarzu ewangelicko-augsburskim w Warszawie Kategoria:Urodzeni w 1927 Kategoria:Zmarli w 2026