Systematyka gleb Polski – systematyka gleb opracowywana przez Polskie Towarzystwo Gleboznawcze dla gleb z obszaru Polski.
Systematyka gleb jest stworzonym przez człowieka systemem porządkującym ogromną różnorodność gleb w przyrodzie. Zazwyczaj opiera się ona na określonych kryteriach lub grupie kryteriów, według których dzieli się gleby. Powinna ona być logiczna, prosta i zrozumiała oraz praktyczna. Może przybrać formę typologiczną, gdzie porównuje się daną glebę do opisanych wzorców i przyporządkowuje na podstawie podobieństwa, tak jak to było w pierwszych wydaniach sgP. Może także przybrać formę klasyfikacji, gdzie podążając za kluczem, wyklucza się lub potwierdza występowanie ściśle określonych cech, a przez to, metodą eliminacji, dochodzi się do nazwania danej gleby, tak jak to się dzieje we wielu współczesnych systematykach.
Systematyka gleb Polski w kolejnych odsłonach zawsze odzwierciedlała polską myśl gleboznawczą. Mając za podstawę powstałą jeszcze przed I wojną światową, oryginalną klasyfikację gleb Polski, stworzoną przez prof. Sławomira Miklaszewskiego, zawsze utrzymywała ona równowagę pomiędzy podejściem genetyczno-geograficznym, substancjonalnym i geologiczno-petrograficznym. Z czasem, zgodnie ze światowymi trendami, pojawiło się w niej coraz więcej zapożyczeń z międzynarodowej klasyfikacji FAO/UNESCO (później klasyfikacji WRB) oraz amerykańskiej Soil Taxonomy, lecz zawsze odzwierciedlała ona polską specyfikę pokrywy glebowej oraz należyte znaczenie przypisywane skale macierzystej.
To wielostronne spojrzenie na glebę przejawiało się tym, że niezmiennie, przez kilkadziesiąt lat, we wszystkich wydaniach systematyki, każda gleba była opisywana przede wszystkim przez trzy charakterystyki: typ gleby (wraz z podtypami) opierający się na kryteriach genetycznych, odzwierciedlający wygląd profilu glebowego (będącego efektem działania procesów glebotwórczych, które powstają pod wpływem czynników glebotwórczych, m.in. klimatu lub wody) powstałego z określonego materiału macierzystego w określonych warunkach środowiska. Typ gleby jest podstawową, najważniejszą jednostką w systematyce gleb. Typy zazwyczaj grupuje się we większe kategorie (klasy, rzędy, działy); rodzaj gleby opierający się na kryteriach geologiczno-petrograficznych, odzwierciedlający geologiczne pochodzenie skały macierzystej wraz z jej mineralogią i właściwościami fizyko-chemicznymi; gatunek gleby, czyli uziarnienie, opierający się na kryteriach geologiczno-petrograficznych, opisujący wielkość cząstek, z których składa się masa glebowa.
Założenia i budowa kolejnych wydań systematyki gleb Polski Pierwsze wydanie systematyki gleb Polski (sgP) zostało opublikowane w 1956 r. i dotyczyło głównie typologii gleb ornych. Było ono pierwszą polską systematyką bazującą w pierwszym rzędzie na, zapoczątkowanej przez W.W. Dokuczajewa, szkole geograficzno-genetycznej, rozpatrującej gleby jako efekt działania procesów glebotwórczych. Celem jego powstania, oprócz podsumowania naukowego dorobku gleboznawstwa polskiego i światowego, było opracowanie podstaw do wykonywania szczegółowych map glebowych w skali 1:5000 i 1:10000. Wydane trzy lata później drugie wydanie sgP było poszerzeniem oryginalnej publikacji i nie zawierało istotnych różnic w treści. Trzecie wydanie systematyki z 1974 r. brało pod uwagę międzynarodowe opracowania, takie jak opracowana przez FAO i UNESCO Mapa gleb świata, a także szersze niż poprzednia systematyka, spektrum cech i właściwości gleb, i obejmowało już wszystkie gleby kraju. Gleby zgrupowano w jednostki systematyczne na podstawie ich genezy i dominujących procesów glebotwórczych. Poszczególnym typom i podtypom są przyporządkowane naturalne, odpowiadające im zbiorowiska roślinne. W opublikowanym w 1989 r. czwartym wydaniu systematyki gleb Polski, podobnie jak we wcześniejszych, gleby pogrupowano według dominujących procesów glebotwórczych i, będących ich efektem, układów poziomów genetycznych w profilu. Wzorując się jednak na amerykańskiej Soil Taxonomy (1975), by zlikwidować subiektywizm przydzielania gleby do danego rzędu, typu lub podtypu, wprowadzono również do systematyki, wydzielane na podstawie wymiernych, liczbowo ujętych cech, poziomy diagnostyczne (wyróżniające) gleb. W stosunku do wcześniejszego wydania stworzono lub usunięto część jednostek systematycznych, a także częściowo zmieniono pogrupowanie typów gleb w wyższe jednostki (typy łączą się w rzędy, te w działy). Czwarte wydanie systematyki, mimo nie rezygnowania z polskiej myśli gleboznawczej, wyrażającej się w ujęciu genetyczno-przyrodniczym gleb, szeroko czerpie z amerykańskiej Soil Taxonomy oraz klasyfikacji gleb FAO/UNESCO.
Piąte wydanie sgP opublikowano w 2011 r. Wyraźnie nawiązuje ono do międzynarodowych systemów klasyfikacyjnych (WRB, 2006; Soil Taxonomy, 1999). Zrezygnowano z wykorzystania procesów glebotwórczych w klasyfikacji (brak działów gleb). W zamian, tam gdzie to tylko możliwe, szeroko zastosowano mierzalne kryteria ilościowe pod postacią powierzchniowych (epipedony) i podpowierzchniowych (endopedony) poziomów diagnostycznych, a także mineralnych i organicznych diagnostycznych materiałów glebowych i diagnostycznych właściwości gleb. W stosunku do poprzedniego wydania, znacząco przeorganizowano układ typów i podtypów, które łączą się w, wydzielane na podstawie obecności określonych poziomów diagnostycznych, rzędy gleb. Przez to np. mady lub rędziny nie grupuje się już razem (wspólny czynnik glebotwórczy), lecz, w zależności od występowania określonych poziomów diagnostycznych, są one w rzędach gleb słabo ukształtowanych, brunatnoziemnych lub czarnoziemnych. Zmieniono też całkowicie koncepcje podziału gleb organicznych.
w 2019 r. wydano szóste wydanie sgP. Jest ono kontynuacją poprzedniego wydania w stosowaniu liczbowo określonych poziomów, właściwości i materiałów diagnostycznych do klasyfikacji lecz, podobnie jak poprzednio, wskaźniki starano się dobierać tak by odzwierciedlały naturalne i antropogeniczne procesy formujące gleby. Przez to w swej istocie jest to klasyfikacja przyrodniczo-genetyczna, która wciąż nawiązuje do tradycji gleboznawstwa polskiego i uwypukla pewne charakterystyczne dla Polski specyfiki. Na systematykę pewien wpływ wywarły także klasyfikacja gleb WRB (2015), Soil Taxonomy (2014) oraz klasyfikacja gleb leśnych Polski (2000). Podstawową jednostką systematyczną są nadal typy gleb, łączone w rzędy, dzielące się na podtypy. Zmniejszono liczbę rzędów do 9 i typów do 30 i wprowadzono eliminacyjny klucz do ich wydzielania. Wprowadzono hierarchiczną listę podtypów definiowanych według nowej koncepcji. Oprócz niehierarchicznych kategorii rodzaju i gatunku wprowadzono nową – odmiany gleb. Poszerzona definicja gleby pociągnęła za sobą rozszerzenie zakresu klasyfikacji gleb technogenicznych. Dodatkowo stworzono nowy podtyp dla ogłowionych gleb płowych, gleby powstałe na silnie węglanowych utworach limnicznych włączono do rędzin i zmieniono koncepcje wydzielania gleb słonych. Aby uniknąć nieporozumień przy porównywaniu poziomów diagnostycznych wydzielanych według różnych klasyfikacji (generalnie o zbliżonych charakterystykach lecz posiadających niewielkie różnice) w sgP ich nazwy zostały „spolszczone” (zamiast końcówki -ic stosuje się -ik, np. poziom histik).
Wszystkie wydania systematyki gleb Polski były opracowane przez, działającą ciągle przy Polskim Towarzystwie Gleboznawczym, Komisję Genezy, Klasyfikacji i Kartografii Gleb (KGKKG).
Szóste wydanie systematyki z 2019 roku Szóste wydanie systematyki gleb Polski według PTG jest obowiązującą na obszarze Polski od 2019 r. systematyką gleb.
Założenia Systematyka gleb Polski ma budowę hierarchiczną dla jednostek na wyższym poziomie podziału (rzędy → typy → podtypy) i jest uzupełniona o niehierarchiczne, fakultatywne jednostki na niższym poziomie podziału (odmiany, rodzaje i gatunki gleb). Rzędy i typy gleb mają ściśle zdefiniowane, niepowtarzalne definicje i są wydzielane na podstawie eliminacyjnego klucza do rzędów, typów i podtypów. Podtypy również mają ustalone definicje, lecz mogą występować w różnych typach, dla każdego w ustalonej (hierarchicznej) w kluczu kolejności. Odmiany, rodzaje i gatunki podaje się opcjonalnie dla wszystkich hierarchicznie wydzielonych jednostek gleb, jeżeli tylko spełniają ustalone dla nich kryteria i jest potrzeba/możliwość tak szczegółowego opisu gleb.
RządWyróżniany na podstawie obecności lub braku poziomów diagnostycznych odzwierciedlających działanie określonych zespołów procesów glebotwórczych w określonych warunkach. Wyróżniono 9 rzędów.Typ Podstawowa jednostka klasyfikacyjna, posiadająca określony układ poziomów genetycznych i wytworzona z określonego materiału macierzystego w określonych warunkach środowiska. Posiada zbliżone właściwości fizykochemiczne i biologiczne, typ próchnicy i poziom troficzności. Wyróżniono 30 typów.Podtyp Pokazuje różnorodność, mających istotne znaczenie, cech morfologicznych i fizykochemicznych typów gleb. Podtypy mogą być typowe — reprezentujące najbardziej charakterystyczny dla typu zestaw cech; równoważne — wyróżniane gdy jest więcej niż jeden charakterystyczny dla typu podtyp; priorytetowe — z cechami o kluczowym znaczeniu dla interpretacji genezy lub właściwości gleby, mają samodzielne nazwy (pomijające nazwę typu) i zazwyczaj nie łączą się z innymi podtypami; przejściowe — mają cechy innego typu gleb lecz uważane za mniej istotne lub słabiej (lub zbyt głęboko) wyrażone; uzupełniające — ze szczególną ekspresją specyficznych cech, właściwości lub materiałów. Wydziela się maksymalnie dwa podtypy. Wyróżniono 183 podtypy dla danych typów na podstawie 62 unikatowych definicji podtypu.Odmiana Niehierarchiczna, dodatkowa jednostka do zaznaczenia drugoplanowych cech litogenicznych lub pedogenicznych, szczególnie silnej lub słabej ekspresji istotnych cech, ograniczeń użytkowania, przekształcenia przez człowieka lub potencjalnej wartości siedliskowej. Mogą być ustalane dla wszystkich typów gleb, jeżeli tylko spełniają definicję danej odmiany, w zamian za wydzielenie trzeciego i kolejnych podtypów lub podtypu nieistniejącego w kluczu dla danego typu. Wyróżniono 62 odmiany.Rodzaj Grupuje gleby według materiałów macierzystych, z których wytworzyła się gleba, podając wiek, genezę i rodzaj materiału macierzystego. Wydzielono 20 jednostek wieku, 16 — genezy i 75 — rodzajów.Gatunek Grupuje gleby na podstawie uziarnienia (składu granulometrycznego) gleby (uwzględniając zróżnicowanie w profilu gleby) według podziału na grupy granulometryczne według Klasyfikacji uziarnienia gleb Polski (2009).
Symbole głównych warstw i poziomów genetycznych w glebie pozostały bez zmian w stosunku do poprzedniego wydania: O — poziomy i warstwy organiczne, M — poziom murszowy, L — poziomy i warstwy osadów podwodnych (limnicznych), A — poziom próchniczny, E — poziom wymycia (eluwialny), В — poziom wzbogacania i podpowierzchniowego przeobrażenia struktury, С — materiał macierzysty gleby mineralnej lub mineralne podłoże gleby organicznej, G — poziom glejowy, R — lite podłoże skalne. Nowością jest symbol dodatkowy w randze „poziomu” głównego − W −warstwa wody stale obecna ponad glebą organiczną lub mineralną.
Klasyfikacja została oparta na obiektywnie wyodrębnionych kryteriach, na które złożyły się: poziomy diagnostyczne: powierzchniowe, organiczne: folik, histik, murszik; powierzchniowe mineralne: antrik, arenimurszik, hortik, mollik, umbrik; podpowierzchniowe: albik, argik, eluwik, kalcik, kambik, rubik, siderik, spodik, wertik. diagnostyczne materiały glebowe: materiał organiczny; materiał mineralny; torfy: torf fibrowy, torf hemowy, torf saprowy; materiały limniczne: gytia organiczna, gytia węglanowa, wapień łąkowy, muł limnetyczny, muł telmatyczny; mineralne: materiał deluwialny, materiał fluwialny, materiał gruboszkieletowy, materiał siarczkowy; antropogeniczne: artefakty, głęboki materiał nasypany.